Nghiên Cứu Lịch Sử

Nhà Nguyễn: Gia Long   [13/2/1812-31/1/1813]

Hồ Bạch Thảo

Tháng giêng năm Gia Long thứ 11 [13/2-12/3/1812], lại qui định cấm bán riêng và chở trộm đồng kẽm. Ai chứa riêng đồng kẽm, hạn trong một tháng phải bán cho nhà nước, chiếu giá thu mua.

Sai Tham tri bộ Hộ bộ Nguyễn Hữu Thận kiêm  giữ chức Phó quản lý Khâm thiên giám. Hữu Thận giỏi về sao và lịch, sang sứ nước Thanh học được lịch pháp, thuật càng thêm tinh. Vua cùng bàn về hiện tượng thiên nhiên, rất khen ngợi.

Vua nước Chân Lạp là Nặc Chăn nghe tin quốc tang, dâng biểu xin đến kinh đô tiến lễ. Vua yêu cầu đừng đến; bèn sai sứ giả đem lễ đến dâng.

Ngày 17 [29/2/1812], xây lăng ở Định Môn Vua nhiều lần đến xem. Gặp một hôm gió tây thổi hơi mạnh, trên lăng có chiếc nhà tranh đổ; vua lánh xuống chỗ lõm, bị thương ở chân. Quan quân không ai là không sợ hãi; Hoàng tư [Hoàng tử thứ tư tức Minh Mệnh] và các đại thần tranh nhau dắt đỡ. Vua yên ủi nói:

“Không can gì. Quan quân được vô sự chứ?”

 Hoàng bảy Tấn, hoàng tám Phổ, hoàng chín Chẩn đều bị thương nặng. Quân nhân có người chết. Bầy tôi đều nói Trần Quang Thái làm Giám tu sơ suất, xin trị tội đại bất kính. Vua nói:

“Đó là tình cờ thôi. Quang Thái làm thế nào với gió được? Miễn tội cho”.

Sai Hoàng tử thứ tư [Minh Mệnh] thay làm lễ điện buổi sáng buổi chiều ở cung Trường Thọ. Hoàng thái hậu băng, vua thương xót đau đớn không xiết, sớm chiều đều thân làm lễ điện. Tới đây vua chân đau chưa khỏi, mới sai Hoàng tử thứ tư tế thay. Hoàng tử vâng mệnh rất cẩn thận, không dám chút trễ; Vua rất khen ngợi.

Tháng hai [13/3-10/4/1812], Vua đi thăm sơn lăng; Hoàng tư [Minh Mệnh] cùng các đại thần đều theo hầu. Đến khi đào huyệt, thấy có đất ngũ sắc, vua mừng cho là điềm tốt. Bầy tôi đều khen mừng, duy Nguyễn Văn Thành không hưởng ứng; Vua hỏi vì sao? Thành vội thưa rằng:

“Đất ấy chưa đủ làm tốt. Mộ mẹ thần cũng có đất ngũ sắc, mà sắc coi còn tươi nhuần, có thể tốt hơn đất này”.

 Vua lặng yên, bầy tôi đều bất bình. Rồi Văn Thành lại nói:

“Gần đây xứ Châu Ê có một kiểu đất rất tốt”.

Bọn đại thần Phạm Văn Nhân đều nói:

“Đã biết đấy có đất tốt, sao không tâu cho vua nghe?”.

Văn Thành nói:

 “Đất ấy tuy tốt nhưng không thể táng được, táng đấy hẳn bị sét đánh”.

 Vua nghe không đẹp lòng. Hoàng tư quay bảo rằng:

“Tây Sơn là bọn tiếm ngụy, tất gặp vạ sét đánh, còn nay là đời thánh minh, được trời giúp đỡ. Đứng trước mặt Vua, khanh sao vội nói những câu như thế?”.

Văn Thành tự biết mình nói sai rồi, xấu hổ sợ hãi, lùi đi nơi khác.

Thổ phỉ Thanh Hoa là Nguyễn Tuấn tự xưng là Hổ uy đô thống, tụ đảng ở Nghệ An, lẩn lút tại huyện Nam Đàn, Đông Thành. Quản phủ Diễn Châu là Lê Văn Quân đem quân đi tuần, bị Tuấn giết chết. Việc tâu lên; Vua thấy lính trấn chưa giỏi đánh trận, muốn lấy lính Kinh ra đánh, bèn sai Đô thống chế Trung dinh quân Thần sách là Trần Công Lại quản lãnh quân vệ Long võ ra kinh lược Nghệ An. Lại sai Phó đô thống chế Tả dinh là Trịnh Ngọc Trí đem hơn 1.000 người binh kinh đóng ở đồn Thổ Sơn, chia đường ngăn chặn. Sau thấy địa phương hơi yên, triệu Trần Công Lại và Trịnh Ngọc Trí về kinh.

Ngày mồng 6 tháng 3 [16/4/1812] Vua cùng bầy tôi bưng sách vàng dâng tên thụy [tên dùng lúc qua đời] Hoàng thái hậu là Ý Tĩnh Huệ Cung An Trinh Từ Hiến Hiếu Khang Hoàng hậu.

Em Nặc Chăn vua nước Chân Lạp là Nặc Nguyên đem quân Xiêm về cướp La Bích [Longvek, Cambodia]; quân Xiêm chia làm năm đạo đánh xuống. Nặc Yêm, Nặc Đôn đều chạy sang với người Xiêm; Nặc Chăn bỏ thành chạy về Nam Vang. Vừa lúc quân của Nguyễn Văn Thụy đến, bèn đưa đi Gia Định, rồi đóng quân ở Lô Yêm để giúp dân Chân Lạp dời chạy vào Việt Nam. Việc tâu lên, Vua sai Tổng trấn thành  Gia Định dựng phiên để (1) cho ở phía đông thành. Cho Nặc Chăn 3.000 quan tiền, 3.000 phương gạo, 2.000 lạng bạc, sa, trừu đều 20 tấm; bộ hạ 1.500 người đều cấp đủ tiền gạo. Nặc Chăn dâng biểu xin quân viện .

Vua xuống chỉ ủy dụ rằng:

“Anh em nhà ngươi không hòa với nhau, tự gây mối lo ấy. Nay đã nương nhờ ở ta, ta sẽ có phương xử trí để yên nhà nước của ngươi, ngươi cũng nên nghĩ tự cường, sai người viết thư về cáo với thần dân nước ngươi, khiến họ có chỗ hệ thuộc. Lòng người đã yên thì việc về nước của ngươi có thể ngồi mà tính được”.

Dụ đến, Nặc Chăn cảm khóc dâng biểu tạ ơn. Lại bắt kẻ phản thần là Đồng Phù  đưa đến kinh đô xin mệnh lệnh triều đình. Đồng Phù xưa bị tội, trốn sang Xiêm, đến nay lại về với Chân Lạp; nên Vua dụ rằng:

“Đồng Phù đã biết ăn năn tội lỗi, ngươi nên đem lòng thực mà vỗ về cho nó vui lòng lập công. Cái lỗi đã qua hà tất bắt tội!”.

Tháng 4 [11/5-8/6/1812] lấy Ngô Nhân Tĩnh làm Thượng thư bộ Công kiêm Tổng trấn Gia Định. Sai Đô thống chế Hậu dinh quân Thần sách Trần Văn Năng quản lãnh binh thuyền tiến đóng ở Tân Châu [An Giang]; Trấn thủ Vĩnh Thanh [Vĩnh Long] là Lưu Phước Tường giữ Châu Đốc [An Giang], cùng với đạo quân Nguyễn Văn Thụy đều lệ vào. Lại sai Trấn thủ Phiên An là Đào Quang Lý đóng giữ Quang Hóa [Tây Ninh], Trấn thủ Bình Hòa [Ninh Hòa, Khánh Hòa] là Nguyễn Đắc đem binh các cơ Hòa Thắng và Thuận Nghĩa theo quan thành Gia Định phân phái việc quân.

Sai lính ba vệ thành Gia Định cùng với ốc Nha Chân Lạp là Phủ Lịch giữ phủ Ba Xắc [Sóc Trăng]. Trước kia Nặc Ấn lên ngôi, vua lấy phủ Ba Xắc cho; đất ấy người Việt, người Hoa, người Chân Lạp ở rất nhiều. Đến nay Chân Lạp không yên, lòng người ngờ sợ. Vua sai Tổng trấn thành Gia Định đem quân đến trấn; lại sai Nặc Chăn hiệu triệu các quan Chân Lạp đem dân lệ thuộc vào sự điều khiển của quan quân .

Sai Hà Tiên, Long Xuyên, Kiên Giang thăm dò tình hình động tĩnh của người Xiêm mà báo lên; công việc nơi biên cương, do thành Gia Định cứ 5 ngày báo một lần.

Trưng dụng hương binh ở Gia Định, chia làm 35 cơ, mỗi cơ 9 đội, mỗi đội 50 người; chọn những quan viên đã nghỉ việc người nào quả quyết siêng năng sai làm Quản cơ, Cai đội để suất lãnh. Chiếu ban rằng:

 “Gia Định là đất trung hưng, dân thứ các ngươi phục dịch nhọc mệt đã lâu ngày, vốn muốn cho được nghỉ ngơi, nhưng ở biên cương có việc, phải phòng bị trước. Vậy nghị trưng hương binh, cứ 2 đinh thì lấy1, biên thành cơ đội lệ theo trấn để đợi lệnh phát động. Sau khi công việc yên rồi, sẽ thả về nhà. Vả việc điều động ngày nay dẫu có phiền nặng, nhưng có việc thì làm lính, không việc thì làm ruộng, so với quân tòng chinh lâu dài thì cũng yên nhàn hơn. Lại quan viên nghĩ hưu đều là những người nanh vuốt cũ của ta, nay nên đem hết sức thừa của các ngươi, vì nước chịu nhọc mệt, ngày khác biên cương không còn gió bụi, muốn làm quan hay không muốn làm, trẫm cũng không cưỡng các ngươi”.

Hạ lệnh cho thành Gia Định chiếu theo số hương binh tại hàng mà cấp lương như thường lệ; cấm dân các trấn không được thông thương với Nam Vang.

Thổ phỉ ở Thanh Hoa là Lê Duy Phán trá xưng dòng dõi nhà Lê, lẻn vào Nghệ An mưu nổi loạn. Trấn thủ Hoàng Viết Toản đem quân bắt được đồ đảng 9 người; thưởng cho quan  binh 200 quan tiền.

Nguyễn Quang Hiến từ nước Xiêm trở về. Xiêm gửi kèm thư nói duyên cớ nước Xiêm dụng binh ở Chân Lạp; Vua triệu bầy tôi soạn thư trả lời.

Tháng 5 [9/6-8/7/1812], chiếu ban năm sau là năm Quý Dậu [1813-1814] mở khoa thi Hương cho 7 trường thi: Quảng Đức [Thừa Thiên], Bình Định, Gia Định, Nghệ An, Thanh Hoa, Thăng Long [Hà Nội], Sơn Nam thượng. Trường Quảng Đức, học trò Quảng Đức, Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam hợp thi; trường Bình Định, học trò Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Bình Hòa [Khánh Hòa] hợp thi; trường Gia Định, học trò Bình Thuận, Phiên An [Gia Định], Biên Hòa, Vĩnh Thanh [Vĩnh Long], Định Tường, Hà Tiên hợp thi; trường Thăng Long, học trò Kinh Bắc, Sơn Tây, Hoài Đức, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Cao Bằng hợp thi; trường Sơn Nam thượng, học trò Sơn Nam hạ, Hải Dương, Yên Quảng hợp thi. Nhưng học trò Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Bình Hòa đến thi, đều cấp cho lương đi đường.

Quân Trần Văn Năng đóng ở Tân Châu [An Giang], chạy thư báo với Gia Định rằng:

“Quân thủy quân bộ Xiêm La rất thịnh, nếu chúng nhân được gió nước thuận chiều thẳng xuống các đạo Hà Tiên, Long Xuyên, Kiên Giang, thì quân tuần biên của ta đầu đuôi bị đánh. Chi bằng đem quân đánh trước Nam Vang để đoạt khí của chúng”.

Tổng trấn thành Gia Định đem sự việc tâu lên, chiếu báo rằng:

“Quân Xiêm tuy nhiều không thể làm lo cho ta được, không nên gây bậy hiềm khích ngoài biên. Nếu chúng phát trước thì ta đối phó cũng chưa muộn”.

Bèn hạ lệnh cho Mạc Văn Tô đem quân tiến đóng ở Quang Hóa [Tây Ninh], sai Đào Quang Lý dời giữ Xỉ Khê [nhánh sông Vàm Cỏ phía tây Tây Ninh] và Thống quản đồn Uy viễn là Nguyễn Văn Tồn giữ Thông Bình, cho theo Văn Tô điều khiển. Văn Tô đến, xem hình thế, đắp đồn lũy, cùng Trần Văn Năng thanh ứng với nhau. Quân Xiêm mỗi khi gặp quân ta thì sợ không dám phạm. Trước kia dân ta nhiều người buôn ở Nam Vang; quân ta cũng có người đi lấy củi ở đất ấy; đến khi quân Xiêm đến, thuyền ghe của quân và dân ta đều bị quân Xiêm ngăn giữ. Đến nay bọn Văn Năng gửi thư trách. Tướng Xiêm là Long Mang bèn đem hết số gồm 163 người, 35 chiếc thuyền đưa tới quân thứ của ta và đem thổ vật biếu Văn Năng, xin cho thuyền dân ở Sa Đéc và Ba Xắc [Sóc Trăng] được thông thương với Nam Vang; nhưng Văn Năng từ chối; quân Xiêm từ đó dần dần rút lui.

Nguyễn Văn Thành trước ở Bắc Thành vay riêng tiền kho 4.500 quan; nay ty liên hệ đòi. Văn Thành đem sự việc tâu lên; Vua tha tội và cho không đòi nữa.

Tháng 6 [9/7-6/8/1812], Chân Lạp dâng 39 thớt voi đực; sai quan thành Gia Định xuất tiền kho trả đúng giá.

Tha thuế bạc thiếu cho dân thiểu số Lạng Sơn; vì thổ phỉ lấn cướp khiến dân bỏ trốn, nên quan trấn xin miễn thuế cho.

Thám tử Gia Định đều nói Xiêm La bị Diến Điện đánh, đã rút quân về. Nguyễn Văn Nhân đem tình trạng tâu lên và xin ước lượng để ở Vĩnh Thanh và Định Tường mỗi trấn 2 cơ, chia phiên đóng giữ, còn dư thì thả hết về làm ruộng; Vua theo lời. Riêng tướng Xiêm rút về Long Úc, đóng quân tự thủ.

Vua nghe tin bảo bầy tôi rằng:

 “Yên định được nước người ta không phải là dễ. Người Xiêm hay dối trá, thực giả chưa thể biết được. Một lần cử động thì phải được vạn toàn.”

Bèn sai Hà Tiên ủy người đi dò tình hình nước Xiêm. Hạ lệnh cho Nguyễn Văn Thụy và Lưu Phước Tường đều lấy một cơ hương binh theo quân thứ Trần Văn Năng để phân phái phòng ngự,  cho rút quân các đạo về.

Xiêm La sai bọn Sa Trật Sĩ Na đến tiến hương và dâng thư nói rằng vì anh em Nặc Chăn không hòa cho nên sai trọng thần đến là muốn dập tắt mối tranh nhau chứ không có ý gì khác; Vua bảo bầy tôi rằng:

“Người Xiêm chối, biết là nói dối rồi. Nhưng với Di Địch nên đãi bằng lòng chí thành.”

Vài ngày sau triệu sứ Xiêm đến yết kiến; Vua trách rằng:

 “Nước ngươi vô cớ dấy quân để cho Nặc Chăn phải chạy, nay lại thác cớ giải hòa là thế nào! Chân Lạp đời đời làm tôi của ta, ta tất phải vì họ mà kinh lý. Ngươi về nói với vua ngươi rằng Nặc Chăn tất phải trở về. Vương đừng dối ta và đừng làm lo cho Chăn thì tình nghĩa tốt với láng giềng, giúp đỡ nước nhỏ mới trọn  được.”

Trước kia vua sai Nguyễn Quang Hiến đem việc quốc tang cáo với nước Xiêm. Quang Hiến chưa đến, vua Xiêm đã sai Sĩ Na đi trước, vì đường biển bị trở ngại, đến nay mới đến Kinh. Bèn nhân ngày tế điện lớn, sai bộ Lễ dẫn sứ Xiêm theo ban vào viếng, rồi lại đến lăng Thụy Thánh vọng bái. Lúc trở về, tặng cho Phật vương 40 lạng vàng, 500 lạng bạc; cho vua thứ hai 20 lạng vàng, 300 lạng bạc. Sai đình thần làm thư trả lời, đem ý khu xử tốt với nước Chân Lạp mà dụ.

Lấy Thượng thư Hộ bộ là Trịnh Hoài Đức làm Thượng thư Hình bộ; Hoài Đức cố từ, bèn cử Phạm Như Đăng nhận chức .

Tàu của người Hồng Mao [Anh] là Ốc Luân đậu ở vụng Trà Sơn, dâng biểu nói năm trước nhà vua mua súng đạn của trưởng tàu là Áp Bột Miệt Lăng giá bạc hãy còn thiếu, xin trả cho. Quản tàu vụ là Nguyễn Đức Xuyên đem việc tâu lên. Vua nói:

“Người di địch chỉ biết có lợi, khó nói nhân nghĩa được. Giá hàng mua năm trước còn ở sổ kia. Gần đây Kê Lê Mân đến xin thêm giá, ta cũng không thèm so đọ, đã cho đủ số rồi. Nay lại tham lam không chán, sở dục biết làm sao cho no được?”.

Bèn sai Đức Xuyên làm thư nghiêm trách, và sao cả sổ mua hàng cho xem. Ốc Luân được thư xấu hổ và sợ, đi mất.

Nguyễn Văn Thành dâng thư phong kín nói bốn điều:

1. 1. Xin sớm lập Thái tử và phong tước hiệu cho các Hoàng tử để yên lòng người.
2. 2. Xin tiến dâng luật thư cho Vua xem, khắc bản in mà ban hành để rõ pháp luật.

 3) Xin kén thêm nho thần, sung vào sử cục.

4) Xin chế phục nước Phiên để chốn biên cương được yên.

Vua khen và chấp nhận.

Tháng 7 [7/8-5/9/1812] , lấy Trịnh Hoài Đức làm Thượng thư bộ Lễ, kiêm quản lý công việc Khâm thiên giám.

Sách luật xong, Vua sai Nguyễn Văn Thành và Võ Trinh định các điều luật lệ gồm 398 điều. Về hình danh và phàm lệ 45 điều, luật lại 27 điều, luật hộ 66 điều, luật lễ 26 điều, luật binh 58 điều, luật hình 166 điều, luật công 10 điều. Sách gồm 22 quyển, Vua đích thân xét định và làm bài tựa.

Lấy dân Quảng Đức [Thừa Thiên] sửa đắp đường quan từ kinh thành đến cửa Eo [cửa Thuận An, huyện Phú Vang, Thừa Thiên].

Triệu Nguyễn Văn Nhân về, lấy Lê Văn Duyệt làm Tổng trấn thành Gia Định, Trương Tấn Bửu làm Phó tổng trấn, điều hơn 3.000 người thuộc quân Thần sách ở Thanh Nghệ cùng Ngũ quân và Tượng quân ở Bắc Thành theo đi đồn trú ở Gia Định.

Giặc tụ đảng ở ven núi Sơn Âm cướp bóc các huyện Tống Sơn [huyện Hà Trung, Thanh Hóa], Phụng Hóa [huyện Nho Quan, Ninh Bình]. Quản phủ Thiên Quan [Ninh Bình] là Đào Văn Thành đón đánh, bắt được đồ đảng 14 người. Giặc lại xuống Gia Viễn [Ninh Bình], quấy phá Gián Khẩu. Quản đạo Thanh Bình là Mai Gia Cương đem quân đánh nhau với giặc; quân đến hang tối, giặc dựa ở trên cao bắn xuống, chết hơn 10 người. Cương không thể tiến được, bèn đóng chỗ hiểm để giữ. Đốc trấn Thanh Hoa là Tôn Thất Chương nghe tin báo, tức thì phát binh cứu viện và đem sự việc tâu lên. Vua bèn sai Hiệp tổng trấn Bắc Thành là Lê Chất đi tuần; Chất đến, quân giặc tan vỡ. Chất đóng quân ở Mai Viên, chiêu tập bọn thổ tù tuyên bố uy đức của triều đình; lại sai các quân đặt đồn lũy giữ nơi hiểm yếu. Mai Gia Cương vì làm hỏng quân cơ, bị bãi chức.

Tháng 8 [6/9-4/10/1812], hơn 80 đồ đảng giặc ở Kinh Bắc ra thú; quan Bắc Thành tâu lên, sai tha tội.

Vệ úy vệ Ban trực tiền là Võ Công Thìn lấy riêng tiền của quân hơn 600 quan; việc phát giác, bị xử tử; Phó vệ úy là Nguyễn Đình Lân vì không biết để phát giác ra bị giáng làm Cai đội.

Tháng 9 [5/10-3/11/1812], cho tiền gạo các bề tôi triều Lê cũ từng lưu vong (2). Trước kia các tôi nhà Lê từ nhà Thanh về, đã trao quan chức cho 76 người. Đến nay lại sai quan Bắc Thành làm sổ tâu lên, cấp thêm cho 69 người, 1.825 quan tiền, 1.825 phương gạo.

Xiêm La sai bầy tôi là Khổn A Nỗ Lạc Phu Thông mang thư lại nói:

“Trước đây anh em Nặc Chăn không hòa với nhau, sửa binh khí để đánh nhau, có hại đến ơn cốt nhục, mà phụ nghĩa vỗ nuôi của hai nước lớn. Vua Xiêm nhân sai trọng thần thân tín đến khuyên hòa nhau. Không ngờ Nặc Chăn sinh lòng ngờ sợ, đem gia quyến đi. Quân Xiêm niêm phong kho tàng, sửa sang thành lũy để đợi về, không dám có ý gì khác. Nay Nặc Chăn chạy sang Gia Định để nhờ uy thiêng, xử trí mọi việc thực chỉ nhờ triều đình xếp đặt, vua Xiêm không dám không theo mệnh.”

Vua sai viết thư trả lời, hẹn sai sứ cùng đưa Nặc Chăn về nước và đưa thư của Xiêm cho Nặc Chăn biết; lại dụ rằng:

“Đem vương về nước, không phải là ý của vua Xiêm. Sở dĩ yêu cầu nước Xiêm phải hội là do trẫm khổ tâm điều độ vì Vương, muốn cho Vương cùng nước Xiêm không mất hòa khí, khỏi để lo sau. Nếu người Xiêm thất tín, gây nên hấn khích, thì trái ở họ rồi, trẫm có cách tính toán. Vương chớ nên nghĩ lầm.”

15 sách thuộc Man trấn Bình Thuận phần nhiều thiếu thuế, thuộc lại ở trấn đòi gấp, dân Man giết bọn lại chết 5 người. Việc tâu lên. Vua nói:

“Ngày thường thiếu sự vỗ yên, đó là lỗi ở hữu ty. Dân Man bị hoảng hốt trách thế nào được!”.

Giặc ở Bắc Thành là Đặng Trần Siêu trốn ở Mỹ Lương [huyện Quốc Oai, Hà Tây]. Thổ tù là Sầm Ngọc Long sai người giả nhập bọn, nhân tụ họp thổ tù là Đinh Công Lương, Bạch Công Bảo, Đinh Công Thành, Đinh Thế Hộc, Bạch Công Lũy, đều đem dân thổ đánh úp. Bắt được Siêu và đồ đảng rất nhiều. Quan Bắc Thành tâu lên, sai giết đi. Cho Ngọc Long làm Tuyên úy sứ, ban cho mũ áo, thưởng tiền 200 quan, cho Lương làm Phòng ngự sứ, thưởng tiền 200 quan, Bảo, Thành, Hộc làm Tuyên úy đồng tri, Lũy làm Phòng ngự đồng tri, thưởng tiền đều 100 quan, cho thổ dân là bọn Võ Văn Thái, Bạch Công Tiến 7 người làm Đội trưởng; số còn lại thưởng chung 900 quan.

Tháng 10 [4/11-3/12/1812], đặt đồn Chi Nê tại huyện Nho Quan, Ninh Bình. Lê Chất tự Bắc Thành vào chầu, tâu rằng:

“Miền thượng du Thanh Bình [Ninh Bình], rừng rậm liền nhau, thường có thổ phỉ lẩn lút ở đó. Thần trải xem địa thế duy có Chi Nê hiểm yếu, có thể đặt đồn được”.

Vua y lời tâu, sai Phòng ngự sứ là Quách Công Chuyên và Quách Công Huỳnh quản hơn 370 người đinh tráng đóng giữ ở đó.

Trời lâu không mưa, Vua lấy làm lo, sai hoãn thu thuế thiếu ở các địa phương một năm và ra lệnh cho các nha rà soát tù bị giam, xét rõ nỗi oan uổng.

Nặc Nguyên, em vua nước Chân Lạp Nặc Chăn từ La Bích [Longvek, Cambodia] lại chạy sang Xiêm, người Xiêm hứa nộp về Gia Định; quan tại thành đem sự việc tâu lên.

Bắc Thành bắt được giặc trốn là Trịnh Vân ở Lục Ngạn [Bắc Giang], sai giải về kinh xử tử. Người học trò là Nguyễn Bài vì có công báo quan bắt được giặc được bổ làm Tri huyện, lại ban mũ áo, thưởng tiền 300 quan.

Bắt đầu đúc bạc đĩnh 1 lạng; định giá vàng cho Bắc Thành,1 lạng vàng ngang 16 lạng bạc; vàng của dân đổi lấy vàng nhà nước thì nộp tiền ấn tích (3) 1 quan.

Tháng 11 [4/12/1812-2/1/1813] lấy Đốc học Nghệ An là Bùi Dương Lịch làm Phó đốc học Quốc Tử giám. Hàn lâm viện chế cáo là Nguyễn Đăng Cơ làm Đốc học Quảng Nam, Trợ giáo Sơn Nam hạ là Nguyễn Khắc Tráng làm Đốc học Nghệ An, Trợ giáo Hải Dương là Trần Danh Phác làm Đốc học Thanh Hoa.

Sửa chùa Kim Chương, cho 1 vạn quan tiền để làm; chùa nguyên ở phía nam tỉnh lỵ Phiên An [đường Nguyễn Trãi, Sài Gòn]. Đời Thế tông Hiếu võ hoàng đế, năm thứ 18, Ất Hợi [1755] , nhà sư ở Quy Nhơn là Đạt Bản hòa thượng tu trì ở đấy; ban cho biển ngạch Kim Chương tự.

Cho bọn thổ ty ở Hưng Hóa là Bạc Cầm Kế, Lương Kim Tam 11 người làm Cai châu, Phó châu, và bọn thổ ty ở Lạng Sơn là Nguyễn Đình Cẩm, Hà Quốc Vưu 14 người làm Chánh Phó thuộc hiệu.

Ngày mồng 1 tháng chạp [3/1/1813] đổi lịch Vạn Toàn làm lịch Hiệp Kỷ. Lịch này do Phó quản lý Khâm thiên giám Nguyễn Hữu Thận soạn; Hữu Thận từng đi sứ nhà Thanh, học được lịch pháp Thời Hiến của nhà Thanh, lịch Thời Hiến được các Giáo sĩ Tây Phương giúp, chính xác hơn lịch cũ.

Dân hai phường Kế Đăng [huyện Phú Vang, Thừa Thiên] và Đường Thiên dinh Quảng Đức [Thừa Thiên] kiện nhau tranh địa giới. Dinh thần không quyết định được, giao án cho bộ Hộ xét lại,sai Thiêm sự là Phạm Văn Toán đi xem. Toán cố ý thiên vị Đường Thiên, Kế Đăng không phục, bèn đánh nhau với Đường Thiên. Toán về, tâu vu cho Kế Đăng không tuân pháp luật. Vua cả giận nói:

“Ruộng đất đã thành án rồi, sao dám làm thế? Bọn này khỏe kiện lắm, không giết thì để làm gì?”.

Muốn bắt hết dân để trị; bọn Nguyễn Văn Thành, Phạm Như Đăng và Lê Quang Định tâu rằng:

“Tiểu dân không biết gì, ở trong hẳn có bọn xúi giục, xin giao xuống pháp ty xét kỹ lại, bắt tội kẻ xúi giục”.

Vua nguôi lòng, tức thì sai bộ Hình xét lại, Kế Đăng quả đúng lý. Toán vì tội tâu vu, bị xử tử giam hậu.

Cho vua nước Chân Lạp là Nặc Chăn 1.000 quan tiền, 300 lạng bạc.

Người Gia Định là Võ Đình Minh điều trần về việc chính trị; Vua thấy là người có văn học, bổ vào Cống sĩ viện.

Định cách thưởng người bắt trộm cướp. Phàm quân dân, ai bắt được đầu đảng bọn cướp thì thưởng tiền 100 quan, bắt được tòng phạm thì thưởng tiền 50 quan, kẻ trộm thì thưởng tiền 30 quan; ai báo bắt được cướp thì thưởng 50 quan, báo bắt được trộm thì thưởng 20 quan.

Nguyễn Văn Thành dâng thư kín về 5 điều:

1. Việc làm gộp sổ địa bạ hay gây tranh kiện, dân gian chịu phiền tệ không xiết, xin sửa định điều lệ cho tắt mối tranh nhau.
2. Sáu bộ và các dinh trấn làm việc hoặc có kẻ siêng kẻ lười, xin cho cuối năm được kiểm xét để phân biệt hay dở.
3. Việc hình ngục cốt được xong xuôi và bớt ít, xin cứ cuối năm thì sai người tra khám, khiến không có án đọng lại.
4. Kẻ tù tội phải nên thương xót, xin hạ lệnh cho nha môn xét án về hình sự, từ nay phàm tù phạm bị kết án phải tính từ ngày tháng phạm tội lâu chóng thế nào mà khấu trừ đi.
5. Dùng quan cốt ở được người tốt, xin chọn những Hàn lâm Cống sĩ cùng Tri phủ Tri huyện làm việc lâu năm mà không có lỗi, đem chia bổ làm liêu thuộc ở sáu bộ, để sung vào các chức.

Vua khen và thâu nhận.

 

Chú thích:

1.Phiên để: Chỗ ở của phiên thần, tức Vua Chân Lạp, tại kinh đô.

2.Sự việc xãy ra vào năm 1789, khi Cựu hoàng Lê Chiêu Thống lưu vong sang nhà Thanh.

3.Ấn tích: dấu ấn đóng trên lượng vàng.