Nguyễn Kim Lâm.
Nhân đọc bài thơ tự sự “Cảm Hoài” của danh tướng Đặng Dung(1374-1414) ta thấy toát lên lòng yêu nước thiết tha,trí tuệ tuyệt vời,ý chí sắt đá tôi rèn trong hoàn cảnh khó khăn…Nó không những là tiếng lòng của riêng Đặng Dung mà còn tiêu biểu chung cho tinh thần ,ý chí của những danh tướng anh hùng tiêu biểu của thời đại nhà Hậu Trần như : Đặng Tất(1357-1409), Nguyễn Cảnh Chân(1355-1409) ,Nguyễn Cảnh Dị(1377-1414) và những người khác.
Thế sự du du nại lão hà,
Vô cùng thiên địa nhập hàm ca.
Thời lai đồ điếu thành công dị,
Vận khứ anh hùng ẩm hận đa.
Trí chủ hữu hoài phù địa trục,
Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà.
Quốc thù vị báo đầu tiên bạch,
Kỷ độ Long Tuyền đới nguyệt ma.
(Phiên âm Hán-Việt)
Việc đời bối rối tuổi già vay,
Trời đất vô cùng một cuộc say.
Bần tiện gặp thời lên cũng dễ,
Anh hùng lỡ bước ngẫm càng cay.
Vai khiêng trái đất mong phò chúa,
Giáp gột sông trời khó vạch mây.
Thù trả chưa xong đầu đã bạc,
Gươm mài bóng nguyệt biết bao rày.
(Bản dịch của Phan Kế Bính)
Nguyễn Cảnh Chân đỗ Tiến sỹ khoa thi Thái học sinh và làm quan trong “Mật viện triều đình” , An phủ sứ Hoá Châu dưới triều Trần.Dưới triều Hồ làm An phủ sứ Lộ Thăng Hoa.Nhà Hậu Trần thì ông làm Đồng Tri khu mật tham mưu quân sự(tham mưu quân sự cho vua Giản Định Đế).Còn Đặng Tất làm chức Đại Tri Châu Hóa Châu dưới triều nhà Hồ, được phong Quốc Công, làm tướng phụ trách đánh dẹp dưới triều vua Giản Định Đế.Giai đoạn hai ông dẫn dắt quân sự đến hết năm 1408 thì quân Hậu Trần làm chủ từ Nghệ An tới Thuận Hoá, uy hiếp và đánh phá phía Bắc đến tận ngoại vi Đông Quan( Thăng Long ,Hà Nội).Tiêu biểu nhất giai đoạn này là chiến thắng ngày 30/12/1408 tại Bô Cô (Trường Yên ,Ninh Bình) .Với lực lượng khoảng 5 vạn quân quân Hậu Trần đã tiêu diệt hơn 5 vạn quân(có 2 vạn thủy quân) trong số hơn 10 vạn quân Minh(theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư).Theo các chính sử trận này quân Hậu Trần tuy quân số ,trang bị đều kém nhiều so với quân Minh nhưng nhờ tinh thần và chỉ huy tốt đã kiên trì phòng thủ thành công nhiều giờ đầu rồi sau đó khéo léo ra đòn phản kích quyết định cả trên bộ lẫn trên sông giành thắng lợi trọn vẹn.Trận Bô Cô đã tiêu diệt phần lớn chủ lực và viện binh quân Mình cùng toàn bộ thủy binh đồn trú ở nước ta lúc đó.Mở ra cơ hội lớn lao giải phóng đất nước nếu có chiến lược đúng đắn và duy trì được đà thắng lợi này. Rất tiếc ngay sau đó vì bất đồng quan điểm chiến lược và nghe gièm pha vua Giản Định Đế đã giết cả hai ông.Hai ông đã đi vào trang sử anh hùng của dân tộc.Nhưng lịch sử vẫn để ngỏ những tranh luận đúng sai về bước chiến lược tiếp theo cho ban lãnh đạo nhà Hậu Trần ở thời điểm này.
Giai đoạn sau nhà Hậu Trần. Đặng Dung(con trai Đặng Tất) và Nguyễn Cảnh Dị(con trai Nguyễn Cảnh Chân) bức Giản Định Đế làm Thượng Hoàng( vô hiệu hóa) và lập Trần Quý Khoáng làm Trùng Quáng Đế để tiếp tục kháng chiến chống quân Minh. Dười thời Trùng Quang Đế dùng Nguyễn Súy làm Thái Phó(?-1414,đồng liêu với Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân), Nguyễn Cảnh Dị làm Thái Bảo, Đặng Dung làm Đồng Bình Chương Sự…Thời điểm này nhà Minh lại sai danh tướng của mình là Trương Phụ dẫn gần 5 vạn quân sang cứu viện Mộc Thạch.Tuy lực lựơng nhà Hậu Trần thời điểm đó đã yếu đi nhiều.Nhưng các ông Đặng Dung, Nguyễn Cảnh Dị vẫn cầm cự được với lực lượng hùng hậu hơn nhiều lần của nhà Minh thêm 5 năm nữa.Trong giai đoạn này quân Minh hao binh tổn tướng và thậm chí chủ tướng Trương Phụ nhờ may mắn mới không bị Đặng Dung bắt sống.Đến cuối năm 1413 thì Nguyễn Cảnh Dị bị bắt và bị giết,Trùng Quang Đế ,Đặng Dung bị bắt và tự vẫn trên đường khi bị đưa về Trung Quốc.Nhầ Hậu Trần thất bại.
Ngay từ đầu chúng ta có thể khẳng định nhà Hậu Trần không thiếu những vị tướng tài kiệt xuất có lòng yêu nước và ý trí chiến đấu kiên cường trước những vượt trội lực lượng hùng hậu,về trang bị lợi thế kỹ thuật hỏa khí…của quân Minh .Nhưng vẫn với truyền thống dân tộc về chỉ huy sáng tạo,lấy ít địch nhiều,kiên định mục tiêu giải phóng đất nước và dũng cảm trong chiến trận,họ đã có những chiến thắng mang ý nghĩa : lớn thì xoay chuyển được hoàn toàn cục diện chiến tranh ,nhỏ thì làm dao động ý chí chiến đấu quân Minh…Đáng tiếc họ không có được sự đoàn kết trong ban lãnh đạo. Không những không thống nhất được chiến lược lâu dài cho cuộc chiến tranh giải phóng đất nước mà còn không tận dụng được những cơ hội mở ra khi chiến tranh xoay chuyển có lợi để giành thắng lợi quyết định. Chính vì sự mất đoàn kết nội bộ ,trong khi lực lượng nghĩa quân yếu so với quân thù đã làm thiếu đi sự chỉ huy thống nhất và phân tán sức mạnh chiến đấu.Nguyên nhân thất bại trên của nhà Hậu Trần càng thấy rõ hơn khi đem so sánh với chiến lược đúng đắn và sáng suốt,sự đoàn kết và thống nhất cao trong suốt quá trình đi đến thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn ngay sau đó.
Lịch sử để lại cho chúng ta sau này sự tiếc nuối và những cảm phục vô bờ bến trước lòng yêu nước cũng như tài năng các danh tướng thời Hậu Trần.Và xin được kết luận qua nhận xét của Lý Tử Tấn (quan thời Lê), về tự sự “ Cảm Hoài” của Đặng Dung : “Phi hào kiệt chi sĩ bất năng” (Nếu không phải là kẻ sĩ hào kiệt thì không thể làm được bài thơ này).
Trân trọng,
Tài liệu tham khảo:
1.Đại Việt Sử ký Toàn thư, soạn giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sỹ Liên.
2.Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Quốc sử quán triều Nguyễn.
3.Việt sử tiêu án, Ngô Thời Sĩ.
4.Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim..
5.Đất nước Việt Nam qua các đời, soạn giả Đào Duy Anh.
- Toàn Việt thi lục, Lê Quý Đôn
