cảnh trong bộ Bình định An Nam chiến đồ, triều Thanh vẽ về cuộc tiến quân sang An Nam năm 1788 và 1789. Ảnh: Wikimedia Commons.
Nguyễn Lực Đức
Mấy năm nay, cứ hễ trên mạng nhắc đến Quang Trung với Gia Long là lại nổ ra cãi vã. Phía này thì bảo Gia Long cõng rắn cắn gà nhà, rước Xiêm rước Pháp về đánh người mình. Phía kia thì bảo Tây Sơn chỉ là giặc, Gia Long mới là người thống nhất đất nước. 1 số khác thì cho rằng chuyện đã hơn 200 năm rồi, cãi nhau làm gì cho mệt…
Nguyễn Khắc Viện, sau khi kể chuyện hiệp ước Versailles, đã kết luận: “Như vậy là Nguyễn Ánh đã cõng rắn cắn gà nhà, mở đường cho chủ nghĩa đế quốc Pháp vào” (1). Tôi thuộc câu ấy từ nhỏ. Gần đây đọc lại mấy bộ sử cũ, tôi mới thấy câu ấy ban đầu được nói về 1 người khác, là Nguyễn Hữu Chỉnh.
I
Chỉnh là người Nghệ An, vốn làm tướng ngoài Bắc, năm 1782 chủ ông bị lính giết thì ông chạy vào Nam theo Nguyễn Nhạc. Năm 1786 Nguyễn Huệ vâng lệnh anh ra lấy Phú Xuân của quân Trịnh. Lấy xong, Chỉnh bàn nên đánh luôn ra Thăng Long, lấy tiếng là giúp vua Lê diệt họ Trịnh. Huệ còn ngại, vì như thế là trái lệnh anh. Chỉnh bảo, trái lệnh nhỏ mà được công lớn thì vẫn là có công. Huệ nghe theo, sai Chỉnh đem thuyền đi trước, hẹn đến Vị Hoàng (Nam Định bây giờ) thì đốt lửa làm hiệu.
Hoàng Lê nhất thống chí kể tiếp: “Bình thấy hiệu lửa, lập tức dẫn hơn một ngàn chiếc thuyền theo đường biển đi ra. Dân chúng Nghệ An lên núi, trông bóng lâu thuyền cùng cờ quạt ngoài biển đều ngậm ngùi than: Cõng rắn cắn gà nhà, hắn ta thật có tội. Song cũng là một việc không mấy đời có!” (2). Bình ở đây là Bắc Bình vương, tức Nguyễn Huệ.
Đại Nam liệt truyện của triều Nguyễn cũng chép chuyện này, lời gần y hệt: “Phụ lão Thanh, Nghệ trông thấy than rằng: cõng rắn cắn gà nhà, Chỉnh thực có tội, nhưng cũng là việc làm không đời nào có” (3).
Tức là, trong câu gốc, người cõng là Chỉnh, con rắn là đoàn thuyền của Nguyễn Huệ, còn gà nhà là đất Bắc của vua Lê chúa Trịnh. Bây giờ ta vẫn đem Quang Trung ra để chê Gia Long cõng rắn, trong khi ở 2 cuốn sách này thì chính quân của ông lại bị gọi là rắn.
Tất nhiên, 2 cuốn ấy đều do người không ưa Tây Sơn viết. Hoàng Lê nhất thống chí là của mấy ông họ Ngô Thì ở ngoài Bắc, còn Liệt truyện thì của sử quan nhà Nguyễn, cái triều đại đã diệt Tây Sơn rồi xếp luôn anh em Nguyễn Huệ vào quyển Ngụy Tây. Nhưng người Thanh Nghệ năm 1786 mà nghĩ như thế thì cũng dễ hiểu. Đàng Trong với Đàng Ngoài lúc ấy đã chia đôi hơn 150 năm. Theo Tạ Chí Đại Trường, Tây Sơn với bầy tôi Lê Trịnh xưng hô với nhau “như người của hai nước riêng biệt” (4). Với dân Nghệ An đứng trên núi hôm ấy, đoàn thuyền kia là quân nước khác kéo đến.
II
Nguyễn Ánh thì có nhờ người ngoài, mà nhờ nhiều. Có điều nếu hiểu cõng rắn là nhờ người ngoài về đánh người trong nước, thì thời ấy khó mà tìm ra ai không làm.
Anh em Tây Sơn làm trước cả. Đầu năm 1775, bị kẹp giữa quân chúa Nguyễn ở phía nam và quân chúa Trịnh từ Bắc vào, Nguyễn Nhạc viết thư xin hàng tướng Trịnh: “tôi đang ở trên đất của nhà vua, và tôi là thần dân của vua, tôi sẽ hết lòng tuân theo mệnh lệnh của ngài” (5). Họ Trịnh nhận, cho anh em ông làm tướng, ban cho gươm, cờ, ấn. Từ đấy quân Tây Sơn quay vào đánh chúa Nguyễn, làm quân tiên phong cho họ Trịnh. Đến năm 1778, khi người Anh là Chapman ghé Quy Nhơn, Nhạc lại hỏi ông này có đem tàu giúp mình được không, đổi lại Tây Sơn có thể nhường đất cho nước Anh lập thương điếm (6).
Còn Nguyễn Ánh thì năm 1783 đã giao đứa con trai 4 tuổi cho giám mục Bá Đa Lộc mang đi cầu viện. Thực lục chép lời ông: “Đời xưa các nước giao ước cùng nhau, lấy con làm tin. Ta lấy con là Cảnh làm tin” (7). Năm 1784 ông từ Xiêm về, vua Xiêm cho 2 vạn thủy quân và 300 chiến thuyền đi theo (😎, sau bị Nguyễn Huệ đánh tan ở Rạch Gầm, Xoài Mút. Ngày 28 tháng 11 năm 1787, Bá Đa Lộc thay mặt ông ký hiệp ước ở Versailles: nước Pháp hứa giúp 4 chiếc tàu, 1.200 bộ binh, 200 pháo binh, 250 lính da đen, đổi lại được cửa Đà Nẵng, đảo Côn Lôn và độc quyền buôn bán (9). Năm 1789, nghe tin quân Thanh sang đánh Tây Sơn, ông sai chở 50 vạn cân gạo sang “giúp lương cho quân”, thuyền gặp bão đắm cả ở biển (10). Cái chuyện gạo này là do chính sử nhà Nguyễn chép, chứ chẳng phải ai bịa ra để bôi xấu ông.
Vua Lê Chiêu Thống thì khỏi phải nói. Năm 1788 mẹ ông đưa con trai ông chạy sang đất Thanh, gặp tổng đốc Tôn Sĩ Nghị thì “gào khóc xin cứu viện”. Tôn Sĩ Nghị tâu với vua Thanh rằng giúp nhà Lê xong thì nhân đó đặt lính đóng giữ, “thật là làm một chuyến mà được hai lợi” (11). Hoa Bằng, trong lời tựa cuốn sách viết về Quang Trung, gọi việc này là “một lối rước voi cõng rắn” (12).
Mà cái câu ấy còn được đem dùng cho cả người đời trước nữa. Sách sử của Phan Xuân Hòa viết nhà Hồ mất nước về tay nhà Minh là do bọn Trần Thiêm Bình đã “cõng rắn cắn gà nhà” (13).
Như ta thấy, cùng 1 câu mà lúc thì chỉ Chỉnh, lúc chỉ Chiêu Thống, lúc chỉ Trần Thiêm Bình, lúc lại chỉ Nguyễn Ánh.
III
Vậy mà ngày nay nhắc đến câu ấy thì người ta chỉ còn nhớ có mỗi Gia Long. Theo tôi, thứ nhất là vì ông là người duy nhất thắng. Chỉnh bị chính quân Tây Sơn giết chỉ hơn 1 năm sau, Chiêu Thống chết ở Bắc Kinh, nhà Tây Sơn bị diệt năm 1802, mấy người ấy thua cả nên chẳng còn con cháu nào ngồi đó để mà trách. Còn con cháu Gia Long ngồi trên ngai đến lúc quân Pháp nổ súng ở Đà Nẵng năm 1858, rồi lần lượt ký nhường đất. Người đời sau biết chuyện năm 1858 rồi mới đọc lại tờ hiệp ước năm 1787, nên dễ cho rằng cái trước sinh ra cái sau, dù 2 việc cách nhau 71 năm và tờ hiệp ước ấy rốt cuộc không được thi hành. Chính Nguyễn Khắc Viện cũng viết tiếp rằng triều đình Pháp bị cách mạng lật đổ nên không giữ lời hứa (1). Thụy Khuê thì cho rằng công của mấy người Pháp theo giúp Nguyễn Ánh đã bị các sử gia thời thuộc địa thổi lên thành 1 thứ huyễn sử (14).
Thứ 2 là do cách viết sử. Triều Nguyễn gọi Tây Sơn là ngụy. Đến giữa thế kỷ 20 thì ngược lại, Trần Huy Liệu và Văn Tân coi Tây Sơn là 1 cuộc cách mạng. George Dutton nhận xét cách giải thích ấy “đã phản ánh một cách thích hợp chủ thuyết chính trị của nhà nước miền Bắc Việt Nam sau năm 1954, đồng thời che đậy những phức tạp đích thực của thời kỳ Tây Sơn” (15). Mà Tây Sơn đã được coi là cách mạng, thì người đánh nhau với Tây Sơn hơn 20 năm khó mà được viết cho tử tế.
Thứ 3 là chữ nhà. Ta đọc gà nhà là cả nước Việt Nam từ Lạng Sơn đến Cà Mau. Nhưng năm 1786 chưa ai có cái nhà ấy. Christopher Goscha viết rằng việc Gia Long dựng nên 1 nước Việt Nam thống nhất năm 1802 là ngoại lệ chứ chưa phải lệ thường, trước đó là hơn 1 thế kỷ rưỡi chia đôi, rồi anh em Tây Sơn nổi lên thì thành ra 3 (16). Với dân Nghệ An, nhà là Bắc Hà còn rắn là quân Tây Sơn. Với người Gia Định năm 1784, rắn là quân Xiêm. Thực lục chép chính Nguyễn Ánh cũng thấy thế: “Vua thấy quân Xiêm tàn bạo, đến đâu là cướp bóc đấy, nhân dân ta oán rất nhiều”, rồi ông bảo các tướng rằng được Gia Định mà mất lòng dân thì ông không nỡ, thà lui quân (17). Câu này sử quan nhà Nguyễn chép cho vua mình, tin đến đâu thì tùy. Có điều đọc câu ấy thì biết người thời đó hiểu rõ, nhờ quân ngoài về thì dân mình khổ.
Và cuối cùng, câu ấy tiện mồm. 5 chữ là xử xong 1 ông vua, khỏi phải đọc Thực lục, khỏi phải biết Chỉnh là ai. Phe bênh Gia Long cũng có câu tiện của mình, rằng Tây Sơn là giặc, rồi dẫn chuyện năm 1782 quân Nguyễn Nhạc giết hơn 1 vạn người Hoa ở Gia Định, “hơn một tháng trời, không ai dám ăn tôm cá và uống nước sông” (18). 2 bên cãi nhau, bên nào cũng dẫn được sử liệu thật, có điều bên nào cũng chỉ dẫn những chuyện có lợi cho mình.
Đem câu cõng rắn cắn gà nhà ra nói về Nguyễn Ánh thì không sai, vì ông có nhờ quân ngoài thật. Có điều câu ấy cũng đúng với Chỉnh, với Chiêu Thống, với cả anh em Tây Sơn năm 1775.
Câu của mấy cụ già Nghệ An năm ấy có 2 vế, vế đầu chê Chỉnh có tội, vế sau nhận đấy cũng là việc không mấy đời có. Đến đời ta thì vế sau không còn ai nhắc, còn vế đầu được đem gán cho người khác.
TB: đây là bài thứ 2 trong loạt Câu gốc nói gì. Các câu trích tôi đã đối chiếu với sách, riêng ý của Goscha là tôi dịch từ bản tiếng Anh.
Nguồn:
(1) – Việt Nam, một thiên lịch sử – Nguyễn Khắc Viện, phần viết về Nguyễn Ánh và hiệp ước Versailles.
(2) – Hoàng Lê nhất thống chí – Ngô gia văn phái, hồi thứ 4.
(3) – Đại Nam liệt truyện – Quốc sử quán triều Nguyễn, chính biên sơ tập, quyển 30 (Ngụy Tây), bản dịch Viện Sử học, tập 2.
(4) – Việt Nam thời Tây Sơn, lịch sử nội chiến 1771-1802 – Tạ Chí Đại Trường.
(5) – Cuộc nổi dậy của nhà Tây Sơn – George Dutton, Lê Nguyễn dịch, phần viết về việc Tây Sơn hàng họ Trịnh năm 1775.
(6) – Việt Nam thời Tây Sơn, lịch sử nội chiến 1771-1802 – Tạ Chí Đại Trường, dẫn tường thuật của Charles Chapman năm 1778.
(7) – Đại Nam thực lục – Quốc sử quán triều Nguyễn, chính biên, đệ nhất kỷ, quyển II, bản dịch Viện Sử học, tập 1.
( – Đại Nam thực lục, chính biên, đệ nhất kỷ, quyển II, tập 1.
(9) – Việt Nam thời Tây Sơn, lịch sử nội chiến 1771-1802 – Tạ Chí Đại Trường, điều 2 đến điều 6 của hiệp ước Versailles ngày 28/11/1787.
(10) – Đại Nam thực lục, chính biên, đệ nhất kỷ, quyển V, tập 1.
(11) – Khâm định Việt sử thông giám cương mục – Quốc sử quán triều Nguyễn, chính biên quyển XLVII, năm Mậu Thân (1788).
(12) – Quang Trung Nguyễn Huệ, anh hùng dân tộc – Hoa Bằng, lời tựa lần in đầu.
(13) – Lịch sử Việt Nam, quyển 1, từ Hồng Bàng đến hậu Trần – Phan Xuân Hòa, bài 25 (Nhà Hồ).
(14) – Vua Gia Long và người Pháp – Thụy Khuê, phần kết.
(15) – Cuộc nổi dậy của nhà Tây Sơn – George Dutton, Lê Nguyễn dịch.
(16) – Vietnam: A New History – Christopher Goscha, phần mở đầu.
(17) – Đại Nam thực lục, chính biên, đệ nhất kỷ, quyển II, tập 1.
(18) – Đại Nam thực lục, chính biên, đệ nhất kỷ, quyển I, tập 1.
