Giải cấu trúc

Thy Sinh

Derrida (1967) đề xuất giải cấu trúc không phải như một lý thuyết mà là một thao tác làm việc ngay bên trong văn bản. Thao tác này nhằm chỉ ra rằng cái gọi là trung tâm chưa bao giờ là một điểm tựa tự nhiên, nó luôn là một kiến tạo được dựng lên để che đi sự trượt vô tận của ý nghĩa, chính vì thế, văn bản không bao giờ có thể tự khép kín.

Từ cuối thập niên 70, khi Derrida sang Mỹ giảng dạy tại Yale và UC Irvine, thao tác này vượt ra khỏi triết học và trở thành công cụ chủ đạo trong văn học, nghiên cứu văn hóa, luật và kiến trúc. Sức hấp dẫn của nó đến từ hai hệ quả:

Thứ nhất, nó trao cho người phê bình một quyền lực gần như vô hạn. Nếu tác giả không bao giờ làm chủ được toàn bộ ý nghĩa văn bản của mình, nếu văn bản luôn tự giải cấu trúc chính nó, thì người quyết định ý nghĩa cuối cùng không còn là tác giả mà là người đọc – nhà phê bình.

Thứ hai, nó trở thành một vũ khí chính trị hoàn hảo. Nếu những khái niệm lớn như Chân lý, Lý tính, Khách quan, Tự nhiên hay Bản chất đều chỉ là những cấu trúc ngôn ngữ được dựng lên để che giấu quyền lực, thì bất kỳ thể chế nào cũng có thể bị giải cấu trúc. Dựa vào phương pháp này, làn sóng hậu hiện đại, hậu thực dân và nữ quyền thứ hai đã xây dựng lý thuyết của mình. Điều đặc biệt là nó không bị phê phán vì bản thân nó là một vòng tròn khép kín, tự miễn nhiễm.

Quan điểm của Derrida

Theo Derrida, từ Plato đến nay, triết học phương Tây bị chi phối bởi niềm tin vào một Trung tâm tối thượng để giải thích mọi thứ: đó có thể là Chúa, Lý Trí, Sự Thật, Bản Thể hay Con Người. Ông gọi niềm tin này là Logocentrism – lấy Logos làm trung tâm. Từ đó, tạo ra hàng loạt cặp đối lập nhị nguyên có thứ bậc: Nói/Viết, Hiện diện/Vắng mặt, Lý trí/Cảm xúc, Nam/Nữ, Gốc/Bản sao… Trong đó, vế đầu luôn được coi là nguyên thủy, chân thật và cao cấp hơn.

Derrida nhấn mạnh một câu quan trọng: giải cấu trúc đã xảy ra sẵn trong văn bản rồi, ta chỉ làm cho nó lộ ra. Thao tác này thường diễn ra như hai khoảnh khắc không tách rời.

Khoảnh khắc thứ nhất là đảo ngược. Ta chứng minh bên bị coi là thấp kém hơn thực ra lại là điều kiện để bên kia tồn tại. Ví dụ, ta nghĩ “gốc” có trước “bản sao”, nhưng thực ra ta chỉ biết cái gì là gốc khi đã có khái niệm về bản sao.

Khoảnh khắc thứ hai là dịch chuyển. Sau khi đảo ngược, ta thấy cả cặp đối lập đó đều không ổn định và cần được thay thế bằng một khái niệm không còn nằm yên trong cặp cũ nữa. Chính các khái niệm như phụ thể, vết tích hay différance của Derrida là kết quả của sự dịch chuyển này.

Ba hệ quả lớn của thao tác này là:

Thứ nhất, siêu hình học về sự hiện diện. Toàn bộ triết học Tây phương bị ám ảnh bởi hiện diện: cái gì hiện diện thì chân thật hơn cái vắng mặt. Giọng nói hiện diện hơn chữ viết, ý thức hiện diện hơn vô thức.

Thứ hai, logic của phụ thể (supplement). Cái bị coi là phụ thêm bên ngoài thực ra lại cấu thành nên cái chính. Derrida phân tích Rousseau: Rousseau nói chữ viết chỉ là phụ thể nguy hiểm của tiếng nói. Nhưng chính tiếng nói cũng luôn cần ký hiệu, cần sự lặp lại mới tồn tại được. Vậy cái “phụ” đó lại là “gốc”. Gốc đã luôn bị nhiễm phụ thể.

Thứ ba, vết tích (trace). Vì ý nghĩa luôn bị trì hoãn, nên trong bất kỳ cái gì hiện diện cũng mang vết tích của cái đã vắng mặt và cái sắp tới. Không có hiện diện thuần khiết.

Khái niệm chìa khóa để hiểu tất cả là Différance. Đây là chữ Derrida tự chế trong tiếng Pháp, vừa có nghĩa là khác biệt (to differ), vừa có nghĩa là trì hoãn (to defer). Ý nghĩa của một từ không bao giờ có mặt trọn vẹn. Nó chỉ có nghĩa khi nó khác với những từ khác, và ý nghĩa của nó luôn bị hoãn lại sang những từ khác. Tra từ điển sẽ thấy: hiểu từ A phải qua từ B, hiểu B lại phải qua C, vô tận.

Vì vậy Derrida mới có câu nổi tiếng: “Không có gì ở ngoài văn bản” (Il n’y a pas de hors-texte). Giải cấu trúc chỉ ra rằng vì không có trung tâm tự nhiên nào, nên mọi diễn giải đều phải chịu trách nhiệm về sự loại trừ mà nó đã thực hiện.

Lõi triết học của Derrida

Mặc dù lập luận của Derrida rất lôi cuốn, nhưng nếu nhìn từ hệ bất toàn của Gödel thì thấy rõ lõi triết học của ông.

Derrida cho rằng mọi văn bản đều không đóng kín. Đây chính là trực giác của Gödel trong hệ số học. Từ đó, Gödel chứng minh hệ là bất toàn, thì Derrida chỉ phê phán chân lý và hệ hoàn chỉnh.

Cái rìa mà Derrida phát hiện chỉ là mối quan hệ nội tại của chân lý trong hệ, chứ không phải là phần thừa như Wittgenstein muộn (1953) phát hiện. Wittgenstein muộn không thừa nhận cái ban đầu, chấp nhận phần thừa và mô tả nó bằng Họ tương tự. Còn Derrida mê mải truy nguyên nguồn gốc của từ để tìm trung tâm.

Derrida truy nguyên theo chiều ngang: xem một từ đến từ đâu, khác với từ nào, mang dấu vết của từ vắng mặt nào. Truy nguyên theo chiều ngang thì luôn thấy khác biệt và trì hoãn. Mỗi từ đều mang vết của những từ vắng mặt. Truy nguyên kiểu này thì không bao giờ có nghĩa gốc, nên ông ngầm kết luận chân lý là cái khó nắm bắt.

Nhưng chân lý phát triển theo chiều dọc. Việc truy nguyên theo chiều ngang là vô nghĩa. Cách làm của Derrida hoàn toàn sai so với nhận thức của Gödel. Gödel không đi tìm cội nguồn, mà dựng cái ban đầu theo chiều dọc và xác nhận nó không đầy đủ trong hệ. Giải cấu trúc truy nguyên theo chiều ngang nên đã phá cả nội dung và hình thức của chân lý theo chiều dọc.

Hai công cụ khác biệt và trì hoãn ban đầu được dùng để tìm nghĩa gốc theo chiều ngang, sau này lại được Derrida dùng để phán xét mọi chân lý trong thực hành. Từ công cụ, khác biệt và trì hoãn trở thành hệ hình mới. Hệ vô định với chân lý rỗng vì vốn dĩ nó là công cụ chứ không phải là một hệ hình thức đủ mạnh.

Kết luận

Khác biệt và trì hoãn của Derrida là một siêu hình rỗng — một siêu hình chỉ có chức năng phán xét mà không có khả năng kiến tạo. Khi phê phán, nó toàn năng. Vì nó rỗng, nó có thể chui vào bất kỳ văn bản nào, hệ thống nào. Nó không bao giờ thua, vì nó không khẳng định gì để bị phản bác. Nhưng khi cần kiến tạo, nó bất lực, nó không xây được gì. Sau khi giải cấu trúc xong, khác biệt và trì hoãn chỉ ra mọi diễn ngôn đều có vấn đề, nhưng không thể đề xuất được mô hình nào tốt hơn, vì bất kỳ mô hình nào được đề xuất cũng sẽ bị chính nó giải cấu trúc.

Chính vì différance rỗng, không cho một mô hình nào đứng vững, nên nó buộc mỗi quyết định của chúng ta phải chịu trách nhiệm. Khi không còn có thể viện đến một Trung tâm, một Chân lý tối hậu để biện minh, mọi diễn ngôn, mọi định chế ta dựng lên đều phải tự trả lời cho sự loại trừ mà nó đã thực hiện.

TP.HCM, tháng 10 năm 2026.

Thy Sinh

Tài liệu tham khảo