Lịch sử Việt Nam thời tự chủ: Gia Long (Bài 16)

Nhà Nguyễn: Gia Long [5/2/1818-14/2/1820]

Hồ Bạch Thảo

Tháng giêng năm Mậu Dần Gia Long thứ 17 [5/2-6/3/1818], cử Lê Chất làm Tổng trấn Bắc Thành. Chất dâng sớ từ và xin về kinh để chầu, Vua dụ rằng :

“Thăng Long là đất lớn ở Bắc Thành, giao cho ngươi ở đấy là tự trẫm kén chọn, ngươi chớ từ. Nhưng nghĩ đến công lao đi thú biên phương đã lâu, còn đương chọn người có công lao tài năng cho làm chức phó. Vậy đợi có Phó tổng trấn đến thành, ngươi muốn về Kinh vào chầu thì sẽ theo lời ngươi xin”.

Thổ phỉ ở Nghệ An quấy nhiễu. Phó đô thống chế Tôn Thất Bính cùng Trấn thủ là Hoàng Viết Toản thân mang binh và voi chia nhau đi đánh bắt. Giặc đều trốn nấp. nên tâu xin đóng quân không đánh, để chờ giặc tự ra thú. Vua không chấp nhận, bảo kịch liệt đánh để trừ tận gốc.

Tháng 2 [7/3-4/4/1818], định lệ cấp lương ăn cho tù. Tù bị đồ [lao công khổ sai], mỗi người mỗi tháng cấp 11 thăng [lít] gạo; tù bị lưu [đày], mỗi người mỗi tháng 10 thăng; tù giam cấm và tù giam xét ở ngục chưa xử đoán xong mà không người cấp dưỡng, không kể nam hay nữ, 18 tuổi trở lên thì mỗi người 9 thăng, 11 tuổi trở lên thì mỗi người 7 thăng, 10 tuổi trở xuống thì mỗi người 5 thăng. Tù tội lưu, nếu vợ con có xin theo đi thì cấp y theo lệ tù giam cấm [9 thăng].

Cho Lê Duy Khải, con Vua cũ Lê Hiển Tông, làm Cai cơ, trật chánh tam phẩm; coi giữ việc thờ tự nhà Lê, cho mũ áo đại triều.

Xây đài gạch tại Kinh thành. Vua sai bọn Hoàng Công Lý, Trương Phước Đặng, Nguyễn Đức Sĩ, trông coi công việc xây 24 đài ở trên thành

Người Kinh Bắc bắt được ấn đồng cổ (mặt ấn khắc chữ “Lục Ngạn [Bắc Giang] huyện ấn”, sau lưng khắc chứ “Cảnh Trị nguyên niên [Lê Huyền Tông 1663] tạo”. Quan Bắc Thành đem nộp, sai thu cất đi.

Tháng 3 [5/4-4/5/1818], giặc ở Nghệ An nổi tại địa hạt Đông Thành [huyện Yên Thành, Nghệ An], Quỳnh Lưu. Binh lính do trấn phái đi đánh có lúc bị thua. Phó đô thống chế Tôn Thất Bính đem quân đến thì giặc đã rút đi; bèn đóng quân ở đồn Tiên Lý [huyện Yên Thành, Nghệ An], rồi đem sự việc tâu lên. Vua dụ rằng trước đây chia đường để đánh, số quân phân tán, đường núi lại không quen, cho nên dễ bị thua. Phàm phép dụng binh hợp thì mạnh, chia thì yếu; nay nên hợp quân đóng đồn, sai dò thám được thực tình, ăn chắc mới tiến đánh.

Tháng 4 [5/5-3/6/1818], trước kia luật lệ thi hành, án xử tội đồ [lao công khổ sai] có 10 năm, 15 năm và suốt đời; bèn sai đổi lại, lấy 5 năm làm hạn, ai đã đầy 5 năm thì tha.

Tháng 5 [4/6-2/7/1818], sứ bộ Hồ Công Thuận đi sứ nhà Thanh vào tháng 2 năm ngoái [18/3-15/4/1817], nay trở về nước.

Tham hiệp Yên Quảng là Trần Phước Hiển, nhận tiền hối lộ của dân, đến 700 quan, việc phát giác, Vua nói :

“Không giết kẻ tham bẩn thì lấy gì khuyên người thanh liêm ?”.

Sai quan Bắc Thành trị tội, Hiển bị tội chết.

Sử liệu này, Quốc Sử Di Biên chép có liên quan đến nữ sĩ Hồ Xuân Hương, ghi sự việc xãy ra vào đầu năm Kỷ Mão [1819] như sau:

“Tham hiệp Yên Quảng ví hống hách, lấy tiền của dân, phải tội chết. Châu Vạn Ninh phần nhiều có ruộng hoang, Tham hiệp ức hiếp dân bắt khai làm thực điền, đòi ăn bạc đến hàng ngàn, bị dân trong châu tố cáo. Quan xét xử là Thủ Dung xếp đặt thành án, Tham hiệp phải giam 1 năm. Tiểu thiếp của Tham hiệp là Xuân Hương hay chữ, lại hiểu chính sự, bấy giờ gọi là tài nữ; Tham hiệp thường sai can thiệp việc ngoài, nên Thủ Dung ghét sẵn.”

Trước kia vào tháng giêng năm Gia Long thứ 14 [9/2-10/3/1815], binh thuyền Quảng Đông của bọn Lý Chấn Thị gặp bão dạt vào phần biển Phú Yên; cho đi bộ về nước, để lại súng ống khí giới ở trấn. Nay sai bọn Trần Chấn và Nguyễn Hựu Nhân đưa thuyền bị nạn cùng súng ống khí giới sang nhà Thanh.

Tháng 6 [3/7-1/8/1818] giặc ở Nghệ An lẻn xuống huyện Thanh Chương [Nghệ An]. Thổ hào là bọn Nguyễn Quỳnh và Nguyễn Hữu Siêu đem dân đón đánh bắt được khí giới rất nhiều. Sự việc tâu lên; cho bọn Quỳnh làm Đội trưởng, thưởng tiền 400 quan.

Giặc biển Chà Và [Java, Indonesia] tụ họp đi cướp bóc, gây mối lo cho dân Phú Quốc; sai quan thành Gia Định đem quân đi bắt.

Dư đảng giặc tại Trung Quốc là Cao La Y lại chiếm giữ Lâm An [Vân Nam], đánh cướp các huyện Kiến Thủy [phủ Lâm An], Mông Tự [phủ Lâm An]. Vua thấy đất Lâm An tiếp với Hưng Hóa, sai quan Bắc Thành phát binh giữ các châu biên giới Thủy Vĩ [Lao Cai], Chiêu Tấn [phủ An Tây, Hưng Hóa], Lai Châu, để phòng bị. Hơn một tháng, giặc Thanh dẹp yên, quân ta cũng rút. Bấy giờ có người buôn nước Thanh là Trương Chiếm Ngao có hiềm khích với đồ đảng của mình là Trương A, giả làm công văn huyện Văn Sơn [phủ Khai Hóa, Vân Nam], đích thân đưa cho trấn Tuyên Quang, nói Trương A là giặc trốn, nên bắt trị tội ngay. Các quan tại thành, trấn hạch là không hợp lệ (1), bèn đưa thư tâu lên. Vua nói :

“Thư ấy là giả, đưa nó cho nước Thanh giết đi”.

Tháng 8 [1/9-29/9/1818], dân nước Chân Lạp đói, lại xin đong thóc ở Gia Định, sai bán cho 5.000 hộc thóc. Nước Chân Lạp sai sứ sang cống và xin thương thuyền được tự do qua lại trên sông Hậu Giang, thư rằng :

“Trước kia các xứ Nam Vang, Ô Môn [Cần Thơ], Ba Xắc [Sóc Trăng], đi lại buôn bán, mọi người đều lấy làm tiện. Từ khi Nặc Nguyên chiếm nước, Nặc Chăn chạy sang bên này thì triều đình mới có lệ cấm buôn. Nay nước đã yên định, đời đời xưng làm phiên thần, xin lại cho đi lại buôn bán như cũ”.

Vua y cho; sắc cho vua Chân Lạp từ nay quốc thư công văn thì dùng ấn Quốc vương đã ban cấp năm Gia Long thứ 6; giấy thông hành cửa quan bến đò thì dùng triện ngà. Đồn tấn các địa phương hỏi han xét nghiệm thì phải xét đích xác, không được làm khó khăn.

Sai Mạc Công Du tìm tòi sự tích Hà Tiên. Vua khuyến khích, ban dụ rằng :

“Đất Hà Tiên là bờ cõi mới do các thánh mở mang và là chỗ đất cũ của tiên tổ ngươi là Mạc Cửu và Mạc Thiên Tứ được phong. Từ triều trước trở đi công việc đều có sách vở ghi chép. Từ giặc Tây Sơn nổi loạn, sách vở tản mát, không theo đâu mà kê cứu được. Nay bắt đầu yên định, dân trước sót lại hãy còn, ngươi nên hết lòng tìm hỏi thu nhặt việc cũ, biên chép tiến lên, trẫm sẽ đăng vào tín sử, để lại đời sau”.

Tháng 9 [30/9-29/10/1818], lấy Chưởng cơ lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh [Vĩnh Long] là Nguyễn Văn Thụy làm Thống chế, lại sai bảo hộ nước Chân Lạp, lấy Phó tướng quyền lãnh bảo hộ Nguyễn Văn Xuân lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh.

Tổng trấn Gia Định Nguyễn Huỳnh Đức đưa hịch gọi Ốc Nha Lục và Ốc Nha Ma nước Chân Lạp đến thành. Vua Chân Lạp nghe thấy sinh ngờ, bọn ốc Nha Lục sợ tội không dám về nước. Huỳnh Đức đem sự việc tâu bày, Vua nói :

“Thành thần vời riêng ốc Nha đi riêng, đều là không phải. Huỳnh Đức làm việc ở biên cương đã già đời, còn sơ lược thế, Vua Phiên ngờ vực có gì đáng lạ”.

Bèn phạt bổng Huỳnh Đức; chiếu dụ Vua Chân Lạp cho yên lòng, rồi cho bọn Ốc Nha Lục về nước.

Tháng 11 [28/11-26/12/1818], sửa đồn Châu Đốc. Đồn bị nước lụt ngấm vào nên vỡ, sai quân dân sửa lại. Lại điều động thêm lính cơ bốn trấn và lính đồn Uy Viễn, mỗi nơi 100 người, hợp với biền binh phái trước để đóng giữ.

Vua lại thấy sau đồn có nhiều đất không, sai trấn thần Vĩnh Thanh tụ họp người Hoa, người Chân Lạp, người Chà Và [Java] đến ở, lập phố chợ và khai khẩn chỗ hoang, cấm dân ta không được quấy rối.

Thổ phỉ ở Nghệ An lên xuống huyện Hương Sơn; thổ hào là Hồ Đình Vực đem dân chống đánh, bắt được đồ đảng giết đi. Cho Đình Vực làm Đội trưởng, thưởng tiền hơn 100 quan.

Tháng chạp [27/12/1818-25/1/1819], năm ngoái Trần Chấn và Nguyễn Hựu Nhân đem thuyền Trung Quốc bị nạn sang Quảng Đông, nay trở về.

Triệu bảo hộ Chân Lạp là Nguyễn Văn Thụy về, sai Tham tri Trần Văn Tuân lãnh việc bảo hộ. Trước Thụy thay Nguyễn Văn Xuân làm bảo hộ, người Chân Lạp không thích Thụy mà xin giữ Xuân lại, gửi thư đến Gia Định. Nay Vua giải quyết dung hòa bằng cách lấy cớ khác triệu Thụy về, mà cho Tuân thay, chứng tỏ việc quyền nghi thay đổi không hoàn toàn rập theo yêu cầu của Chân Lạp

Tháng giêng năm Gia Long thứ 18 [26/1-23/2/1819], sửa đắp thành Thăng Long. Sai 5.300 người thuộc Ngũ quân và Tượng quân ở Bắc Thành sung làm việc, miễn cho năm nay không phải về kinh, thưởng tiền 35.000 quan, gạo 35.000 phương.

Sai trấn Vĩnh Thanh [Vĩnh Long] đắp hai đồn Tân Châu [An Giang] và Chiến Sai; lại ở thủ sở cũ Châu Đốc đắp một đồn gọi là Châu Giang. Đồn đắp xong, điều động lính cơ bốn trấn hạt Gia Định, chia phiên đóng giữ. Lấy Cai cơ Võ Văn Sáng giữ đồn Tân Châu kiêm quản đồn Chiến Sai, theo quyền quản hạt của Vĩnh Thanh. Cai đội Trần Văn Ngoan giữ đồn Châu Giang, theo quyền quản hạt của Châu Đốc.

Đào kênh ở Phiên An đến sông Mã Trường, [kênh Ruột ngựa]. Sai Phó tổng trấn Gia Định là Hoàng Công Lý lấy dân Phiên An hơn 10.000 người, cấp cho tiền gạo sai làm việc; khi công việc xong đặt tên là sông An Thông [kênh Tàu Hủ, Sài Gòn]. Sông ở phía tây nam trấn, trước có sông từ kênh Thông, qua Sài Gòn đến Lao Giang, xa xôi, nhỏ hẹp, quanh co, nông cạn. Đến nay đổi đường cũ, đào kênh mới, từ kênh Thông thẳng đến sông Mã Trường, dài hơn 9 dặm, ngang 7 trượng 5 thước, sâu 9 thước. Đường sông đã thông, thuyền bè đi lại ngày đêm nối nhau, bèn thành chỗ bến sông đô hội, người ta đều khen là tiện lợi

Sai Tả quân Lê Văn Duyệt đi kinh lược các xứ Nghệ An, Thanh Hoa. Lấy bọn Phó đô thống chế Nguyễn Văn Trí và Vệ úy Tôn Thất Huy lệ theo việc binh, Tham tri Lê Bá Phẩm giúp việc quân cơ, Tham bồi Nguyễn Hựu Nghi sung làm giấy tờ trong quân. Vua thấy hai trấn ấy hằng năm bị đói, dân xiêu dạt phần nhiều họp nhau làm giặc cướp, quan sở tại không thể ngăn được, bèn sai Duyệt đi, việc thường đều cho tùy tiện xử đoán, duy việc lớn thì mới tâu lên.

Cho dòng dõi nhà Lê là Lê Duy Thản, con Vua Hiển Tông làm Cai cơ giám thủ việc thờ tự nhà Lê; Duy Khải ốm chết nên lấy Thản thay.

Đào sông Vũng Cù [thượng lưu sông Vàm Cỏ Tây], sai Trấn thủ Nguyễn Văn Phong lấy hơn 9.000 dân làm việc, hàng tháng cấp cho tiền gạo đầy đủ. Vài tháng công việc xong, đặt tên là sông Bảo Định.

Tháng 2 [24/2-25/3/1819] Lê Văn Duyệt đã đến Nghệ An, tuyên dương uy đức của triều đình, hỏi thăm nỗi khổ của nhân dân. Bọn giặc cướp nghe tin tan vỡ, hoặc đến cửa quân xin thú, hoặc bị quan quân bắt giết, trong cõi nghiêm hẳn.

Duyệt dâng sớ nói :

“Dân Nghệ An điêu hao quá lắm. Xét về cớ đến nỗi như thế thì có hai mối là quan thì không có tài năng vỗ trị, lại thi đua nhau tham lam tàn ngược. Dân đi trộm cướp là do đấy cả. Xin chọn quan trấn khác để vỗ yên dân. Lại tha cho thuế đã giục, dừng hẳn công dịch, để thỏa lòng mong mỏi của dân”.

Vua đều theo lời, chiếu tha thu thuế năm nay và thuế thiếu năm trước; tại trấn cho dừng lại những công việc không cần kíp.

Tháng 3 [26/3-23/4/1819], sai Tham tri Hình bộ là Võ Đức Thông sung Đề điệu trường thi Nghệ An; Ký lục Quảng Bình là Hoàng Kim Hoán sung Giám thí; Tham tri Lễ bộ là Bùi Đức Mân sung Đề điệu trường thi Thanh Hoa, Tham bồi Hình bộ là Nguyễn Huy Trinh sung Giám thí. Lấy đỗ Hương cống trường thi Nghệ An 14 người: Nguyễn Công Trứ, Đặng Huy Thuật, Hồ Minh Tĩnh, Nguyễn Năng Tĩnh, Hồ Sĩ Lâm, Lê Sĩ Thường, Nguyễn Chương Đạt, Bùi Văn Tán, Nguyễn Huy Triêm, Nguyễn Hữu Tố, Lê Hữu Tuệ, Nguyễn Đức Hiển, Phan Bá Đạt, Nguyễn Bùi Nhã. Trường thi Thanh Hoa 16 người: Trần Lê Hiệu, Trịnh Tần, Nhữ Đình An, Lê Quốc Thạc, Lê Dục Đức, Trần Văn Tự, Bùi Trịnh Dự, Trần Thố, Thang Huy Thận, Hà Duy Phiên, Nguyễn Ái, Nguyễn Phổ, Văn Như Kỳ, Lê Thanh, Lê Cảnh, Nguyễn Biểu.

Hạ lệnh cho Bắc Thành hằng năm cấp tiền thóc cho họ Trịnh. Trước đây cấp tự điền 500 mẫu, khiến thu thóc 333 hộc, tiền 75 quan. Đến nay họ Trịnh xin khiến dân đúng theo số ấy nộp vào nhà nước, rồi nhà nước cấp riêng cho, Vua chấp nhận lời xin.

Lấy Ký lục Quảng Nam là Nguyễn Xuân Tình làm Cần Chánh điện học sĩ sung Chánh sứ sang cống nhà Thanh. Đốc học Quảng Nam là Đinh Phiên làm Đông Các học sĩ, Tri phủ Nam Sách là Nguyễn Hựu Bình làm Hàn lâm Thị độc, sung Giáp Ất phó sứ.

Triệu phó tướng Tả quân lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh là Nguyễn Văn Xuân về Kinh; lại lấy Thống chế Nguyễn Văn Thụy lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh. Bảo hộ Chân Lạp là Trần Văn Tuân đã đến thành Nam Vang, thấy vua Chân Lạp Nặc Chăn bỏ trễ nhiều việc, các quan mang lòng ngờ nhau, bèn dâng biểu tâu lên. Vua thấy Xuân đã từng làm bảo hộ, biết kỹ tình hình người Chân Lạp, bèn triệu vào chầu. Khi hỏi đến, Xuân thưa rằng :

“Nặc Chăn nhu nhược, chính sự do ở chức Chiêu Chùy. Nay Chiêu Chùy chưa được người giỏi, bọn Ốc Nha không thể sai bảo nhau, cho nên ngờ nhau. Nếu chọn một Ốc Nha có khả năng làm Chiêu Chùy, để cho việc có đầu mối thì nước sẽ yên”.

Vua cho là phải, sắc cho quan thành Gia Định viết thư đem ý ấy dụ Nặc Chăn. Rồi Nặc Chăn dâng biểu cho Ốc Nha Tôn La Kha Đồng Phù làm Chiêu Chùy.

Tháng 4 [24/4-23/5/1819], bắt đầu đắp lũy dài ở đạo Bình Man thuộc Quảng Ngãi. Ngoài lũy trồng tre, dưới ngăn bằng hào, phía bắc đến dinh Quảng Nam; phía nam đến trấn Bình Định. Địa giới dài 37.479 trượng, lính cơ đóng giữ 115 đồn, mỗi đồn 10 người, cộng 1.550 người, mỗi người cấp lương tháng 1 phương gạo.

Ngày Tân Sửu mồng 10 tháng 4 nhuần [2/6/1819], Vua ra cửa biển Thuận An; ngày Quý Mão 12 [4/6/1819] đến cửa biển Tư Dung; ngày Bính Ngọ 15 [7/6/1819] trở về.

Tháng 6 [22/7-20/8/1819] dựng Phu Văn Lâu. Trước có bảng đình, các chiếu thư dụ chỉ đem bá cáo thì treo yết ở đó; đến nay mới dựng lầu.

Châu Sầm Tộ xin nội thuộc vào Nghệ An, châu có 10 động: Sầm Man, Phật Trình Di Man, Bang Man, Bao Man, Nhãn Man, Phụng Ban Man, Quyên Man, Cân Man, Tụ Cổ Man, Trình Man. Trước kia thuộc nước Vạn Tượng, nhân Lê Văn Duyệt đi kinh lược Thanh Nghệ, Thống lĩnh thượng đạo Hà Công Thái sai người đến dụ,Tù trưởng Xỉ Vu Hâm tự đến quân thứ của Duyệt xin quy phục. Duyệt đem việc tâu lên, Vua y cho.

Tháng 7 [21/8-18/9/1819], sai Thượng thư bộ Lại bộ Nguyễn Hữu Thận, làm Đề điệu trường thi Quảng Nam, Cai bạ Bình Định là Võ Xuân Cẩn làm Giám thí; Tham tri bộ Lại là Ngô Vị làm Đề điệu trường thi Gia Định, Cai bạ Phú Yên là Trần Vân Đại làm Giám thí. Trường Quảng Nam lấy đỗ 17 người: Nguyễn Đăng Ngạn, Đoàn Bá Trinh, Nguyễn Thành, Phan Nhật Thạnh, Lê Huệ, Thân Văn Duy, Trần Văn Nhiễm, Phạm Đình Học, Trương Đăng Quế, Đinh Doãn Trung, Nguyễn Khắc Biểu, Doãn Văn Xuân, Võ Đĩnh, Nguyễn Xuân Hải, Nguyễn Văn Điển, Ngô Trọng Vỹ, Nguyễn Nhân Lý. Trường Gia Định lấy đỗ 12 người : Trương Bảo Hợp, Đặng Văn Nguyên, Đặng Văn Mô, Trương Minh Giảng, Ngô Phước Hội, Mai Thăng Đường, Nguyễn Công Hoán, Hoàng Văn Tú, Hồ Hựu, Bùi Tăng Huy, Chu Kế Thiện, Trần Vĩnh Lại.

Về việc giao thiệp với người Pháp, 2 chiếc tàu Le Henri và La Rose đem hàng sang nước ta, lần này hàng hóa đều bán được; mua đường, chè, tơ mang về. Nguyễn Văn Thắng [Chaigneau] muốn về thăm nhà, lại giúp triều đình phúc đáp những điều Thủ tướng Richelieu gửi hỏi; nên xin nghỉ 3 năm, được Vua Gia Long cấp trước cho 2 năm lương; cùng gia quyến đáp tàu Le Henri trở về nước.

Tháng 8 [19/9-18/10/1819], hạ lệnh cho Lê Chất về Bắc Thành giữ chức Tổng trấn. Cho súng mạ vàng, gươm mạ vàng, gươm mạ bạc của Tây Dương, mỗi thứ hai cái, và phát 20 thớt voi ở Kinh cho theo đi thú.

Tháng 9 [19/10-17/11/1819], cho cháu họ xử sĩ Võ Trường Toản là Võ Tài Đông được miễn binh dịch. Toản là người văn học súc tích, trong loạn Tây Sơn ở ẩn tại Gia Định dạy học; bọn Ngô Tòng Chu, Trịnh Hoài Đức đều là học trò, lúc Vua ở Gia Định, nghe tiếng khen ngợi. Toản mất không có con trai, tha binh dao cho con nuôi là Nguyễn Văn Trúc, khiến trông nom việc thờ cúng. Đến nay người cháu họ là Đông tuổi đã lớn, quan thành Gia Định tâu lên, lại miễn cho.

Vét đào đường sông Châu Đốc thông đến Hà Tiên; đặt tên là sông Vĩnh Tế. Vua thấy Vĩnh Thanh và Hà Tiên tiếp giáp với Chân Lạp, việc công tư đi lại, trước không có đường thủy, bàn định nhân sông Châu Đốc mà đào cho thông suốt. Gặp Chiêu Chùy nước Chân Lạp là Tôn La Kha Đồng Phù đến chầu, vua triệu cho yết kiến hỏi han. Đồng Phù trả lời rằng:

“Khai sông ấy thì dân Chân Lạp được nhờ lợi, vua Phiên cũng muốn thế, không dám xin mà thôi”.

Vua lấy làm vui lòng, dụ bảo quan thành Gia Định, đo từ phía Tây đồn Châu Đốc qua cửa Ca Âm, Cây Báng, đến sông cũ hơn 200 dặm, tính công đào đất và lượng sức người. Sai Trấn thủ Vĩnh Thanh là Nguyễn Văn Thụy và Chưởng cơ Phan Văn Tuyên đốc suất dân phu 5.000 người và binh dân đồn Uy Viễn 500 người, Đồng Phù quản suất dân Chân Lạp 5.000 người, đến tháng 12 khởi công đào. Dân người Việt cùng với binh đồn Uy Viễn thì mỗi tháng cấp cho mỗi người 6 quan tiền và 1 phương gạo; dân Chân Lạp mỗi tháng cũng cấp cho mỗi người 4 quan 5 tiền, 1 phương gạo.

Chiếu dụ dân Vĩnh Thanh rằng :

“Đào con sông này công việc rất khó nhọc. Kế sách của nhà nước, mưu hoạch về biên thùy, đều quan hệ không nhỏ. Các ngươi nay khó nhọc, mà thực có lợi muôn đời. Vậy nên bảo nhau đừng sợ khó nhọc”.

Lại dụ vua Chân Lạp rằng :

“Nước ngươi giáp giới với Vĩnh Thanh. Nay đào sông này không những lợi cho người Hán mà còn lợi cho nước ngươi vô cùng. Vương nên họp nhân dân bảo cho biết ý nhọc một lần mà nhàn mãi mãi, khiến dân vui làm việc, cho chóng thành công. Quan Phiên trở xuống, ai không theo lệnh cho Đồng Phù trị theo quân pháp”.

Triệu Trần Văn Tuân về Gia Định, bãi bỏ chức bảo hộ Chân Lạp. Vua dụ bầy tôi rằng :

“Nước Chân Lạp có bảo hộ là vì vua Phiên mà đặt. Nay Nặc Chăn không biết lo xa, sinh ra ngờ vực, cưỡng họ thì sợ sinh biến, cứ để thế thì họ sinh nhờn, không bằng bãi bảo hộ đi, cho họ giữ lấy nước; sau này nếu họ cần thì sẽ cho lại. Như thế thì thể thống của triều đình được tôn, mà ân uy đều rõ cả”.

Bèn triệu Tuân về, lưu lại ba ngự đội đóng ở thành Nam Vang.

Tổng trấn Gia Định Quận công Nguyễn Huỳnh Đức chết. Tặng chức Thái phó, cho 5 cây gấm Tống, 1.000 quan tiền, sai quan trấn Định Tường dụ tế. Lại lấy Chưởng Hữu quân Nguyễn Văn Nhân làm Tổng trấn Gia Định.

Trước đây vào tháng 3 sứ bộ Nguyễn Xuân Tình khởi hành sang triều Thanh cống, đến cuối tháng 9 làm lễ chiêm cận tại cửa Tây An, Bắc Kinh; vào đầu tháng 10 lại được dự yến tiệc và ban thưởng:

“Ngày 26 Ất Dậu tháng 9 năm Gia Khánh thứ 24 [13/11/1819]. Sứ thần nước Triều Tiên bọn Lý Lỗ Ích 3 người, Sứ thần Việt Nam bọn Nguyễn Xuân Tình 3 người chiêm cận tại cửa Tây An.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 362, trang 22)

“Ngày mồng 1 Canh Dần tháng 10 năm Gia Khánh thứ 14 [18/11/1819]. Quốc vương Việt Nam Nguyễn Phúc Ánh, Quốc vương Tiêm La Trịnh Phật, Quốc vương Nam Chướng Triệu Mãng Tháp Ðộ Tịch; mỗi người sai Sứ mừng vạn thọ và tiến cống sản vật địa phương. Ban thưởng cùng yến tiệc theo lệ.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 363, trang 2)

Tháng 10 [18/11-16/12/1819], sai Tham tri bộ Hình là Nguyễn Duy Hòa làm Đề điệu trường thi Thăng Long, Đốc học Nghệ An là Phan Bảo Định làm Giám thí; Tham tri bộ Hộ Nguyễn Tường Vân làm Đề điệu trường thi Sơn Nam hạ [Nam Định], Đốc học Hoài Đức là Lê Huy Du là Giám thí. Trường Thăng Long lấy đỗ 23 Hương cống : Nguyễn Viết Khuông, Lý Văn Phức, Trịnh Đường, Chu Văn Nghị, Nguyễn Huy Chiêm, Hoàng Đăng Hiến, Phùng Đắc Ninh, Phạm Hội, Đinh Gia Tạo, Cấn Công Nguyên, Trần Bưu, Trần Trọng Hiển, Võ Quyền, Nguyễn Văn Trường, Cao Huy Tố, Nguyễn Đình Uyển, Lê Huy Côn, Ngô Đình Tuệ, Đỗ Trọng Dư, Nguyễn Hữu Thu, Lý Văn Hảo, Ngô Quang Diệu, Ngô Thế Mỹ. Trường Sơn Nam hạ lấy đỗ 30 Hương cống : Ngô Đình Thái, Phạm Đình Giản, Phạm Đình Duệ, Phạm Quang Can, Lê Huy Thụy, Nguyễn Văn Nhiên, Võ Đình Lễ, Nguyễn Dư, Võ Diễn, Phạm Cử, Trần Đăng Đạo, Nguyễn Quốc Trinh, Nguyễn Phạm Vỹ, Phạm Đăng Tình, Nguyễn Đình Lập, Nguyễn Xuân Phượng, Nguyễn Vũ Thục. Nguyễn Danh Văn, Nguyễn Huy Cầu, Nguyễn Bá Nghi, Trần Quang Chiếu, Nguyễn Bá Linh, Đỗ Khắc Thủ, Trịnh Ngọc Lâm, Bùi Cung Tiên, Phạm Đức Phổ, Nguyễn Thế Tuấn, Nguyễn Văn Nghiêm, Đỗ Huy Cảnh, Đỗ Mậu Thường.

Ngày Bính Tý 18 tháng 11 [3/1/1820], Vua không được khỏe, hạ chiếu rằng mọi việc quân, việc nước đều trình lên để Hoàng thái tử quyết đoán, rồi sau mới tâu lên.

Ngày Tân mão mồng 3 tháng chạp [18/1/1820], triệu Hoàng thái tử và các Hoàng tử tước công và các quan đại thần là bọn Lê Văn Duyệt, Phạm Đăng Hưng vào hầu. Bầy ấn ngọc, cờ, gươm ở trên án vàng trước giường ngự. Dụ Hoàng thái tử rằng :

“Đấy là cơ nghiệp gian nan của trẫm, nay giao cho con, con nên cẩn thận giữ gìn”.

Hoàng thái tử cùng các công tước và các đại thần đều đến trước tâu rằng :

“Trời giúp cho mình thánh ngày còn khỏe mạnh, xin cứ tĩnh dưỡng tinh thần, mà đừng phiền nghĩ”.

Vua nói :

“Cái này không phải bọn ngươi biết đâu ! Phàm truyền ngôi là việc lớn xưa nay, hôm nay còn nói được mà không nói, ngày khác chết thì nói sao cho kịp ?”.

Nhân gọi Hoàng thái tử đến trước giường dụ rằng :

“Nay việc lớn của thiên hạ đã định rồi. Ta cũng sắp chết, không nói gì, chỉ có một việc là ngày sau phải cẩn thận, chớ nên gây hấn ngoài biên”.

Sai viết ra, Hoàng thái tử chỉ chừa chữ băng không nỡ viết. Vua nói :

“Tuổi trời có mệnh, đế vương đời xưa cũng thế, việc gì phải kiêng”.

Bèn cầm bút phê vào. Hoàng thái tử chảy nước mắt, lạy nhận mệnh, các Hoang tử tước công và đại thần đều tấm tức khóc.

Bộ hộ dâng Tổng sách đinh điền của các thành dinh trấn như sau:

Thành, dinh, trấn	Số đinh (người)	Ruộng đất (mẫu)
Quảng Đức	34.000	74.000
Quảng Bình	13.500	36.100
Quảng Trị	17.200	56.500
Quảng Nam	36.900	137.100
Quảng Ngãi	15,400	60.000
Bình Định	33.300	85.900
Phú Yên	5.000	46.900
Bình Hòa	5.000	12.800
Bình Thuận	9.200	2.600 sở, 1.090 khoảnh
Phiên An	28.000	4.800 sở
Biên Hòa	10.600	2.800 sở
Định Tường	19.800	7.000 sở
Vĩnh Thanh	37.000	9.900 sở
Hà Tiên	1.500	60 sở
Nghệ An	115.400	413.500
Thanh Hóa	40.300	323.200
Thanh Bình	9.100	120.800
Hoài Đức	5.100	5.300
Hải Dương	23.900	535.500
Kinh Bắc	43.900	595.500
Sơn Nam Hạ	38.700	515.300
Sơn Nam Thượng	38.700	515.300
Sơn Tây	35.400	475.800
Hưng Hóa	6.300	11.300
Tuyên Quang	3.800	31.400
Yên Quảng	2.100	17.900
Lạng Sơn	5.300	6.700
Cao Bằng	8.000	36.600
Thái Nguyên	6.700	57.900

Ngày Kỷ Hợi 11 [26/1/1820], vua ốm nặng; triệu Hoàng thái tử và các Hoàng tử tước công cùng các đại thần là bọn Lê Văn Duyệt, Phạm Đăng Hưng, cùng nhận di chiếu.

Ngày Đinh Mùi 19 [3/2/1820], vua băng ở điện Trung Hòa, thọ 58 tuổi.

Chú thích: