Chiến dịch Diên Khánh ( 1793-1795)

Nguyễn Thắng

I . Cuộc Bắc Phạt của Nguyễn Ánh

– Tháng 9/1792 Vua Quang Trung băng hà, Nguyễn Nhạc cho người đi điếu tang đến Quảng Ngãi thì bị chặn lại không cho ra. Thông tin việc nội bộ Tây Sơn vẫn còn nghi kỵ lẫn nhau được đưa đến Gia Định. Nguyễn Ánh cho phát động một trận Bắc phạt quy mô lớn.
Diễn biến :

– Tháng 5/1793 Nguyễn Phúc Hội ( Tôn Thất Hội) tổng chỉ huy quân Gia Định. Nguyễn Văn Thành, Nguyễn Huỳnh Đức chỉ huy Bộ Binh, Nguyễn Ánh đích thân chỉ huy thuỷ quân . Đại quân tiến đến Bình Thuận thì Tây Sơn đã rút chạy. Nguyễn Ánh đem thuỷ quân ra Nha Trang chiếm Diên Khánh, và Bình Khang. Quân Tây Sơn chống trả khá yếu ớt. Trong 1 thời gian ngắn Tây Sơn mất liền 4 tỉnh , đại quân Gia Định tiến đến đất Quy Nhơn.

– Tháng 7/1973 Võ Tánh đổ bộ lên cửa Thị Nại, Quân Tây Sơn lui về giữ núi Trường Úc. Cánh bộ binh quân Gia Định gặp Nguyễn Văn Bảo ( con Nguyễn Nhạc) , Bảo thua lui quân về giữ Luỹ Thổ Sơn. Quân Gia Định đột kích phá luỹ, đốt trại quân Tây Sơn thua to chạy về Quy Nhơn.

– Quân Gia Định tích cực bổ sung quân số, tại khu vực mới chiếm được và hàng binh. Thành Quy Nhơn bị bao vây nhiều lớp, các tướng đề xuất 1 cuộc tấn công ồ ạt bằng đạn lửa để đốt thành. Nguyễn Ánh viện lẽ không muốn dân chúng trong thành chết mà bác ( đề xuất). Thành bị vây 3 tháng quân ra hàng ngày 1 nhiều, quân Gia Định tin vào 1 chiến thắng thì viện quân từ Phú Xuân kéo đến.

– Trong thời gian bị bao vây, Nguyễn Nhạc kêu cầu vua cháu Cảnh Thịnh đến cứu viện. Tháng 10/1793 khoảng 17 ngàn quân do Thái Uý Phạm Văn Hưng chỉ huy đến nơi. Thuỷ quân Tây Sơn cũng kéo đến với 30 chiến thuyền nhưng mau chóng bại trận. Quân Gia Định và Tây Sơn đánh nhau to ở Quảng Ngãi. Phú Xuân lại tăng viện, thế trận đổi chiều. Quân Gia Định rút quân về giữ Phú Yên.

– Thành Quy Nhơn không mất về tay Nguyễn Ánh nhưng lại mất về tay Cảnh Thịnh. Quân tiếp viện đến trước cổng thành , thấy Nguyễn Nhạc cho đóng cửa. Phạm Văn Hưng cho bắn tiếng đe doạ, Nguyễn Nhạc liệu không chống nổi nên đã mở cổng mời vào. Nguyễn Nhạc tuyên bố bỏ ngôi, muốn sống như dân thường, các tướng không nhận, mời lên ngai để họ lạy. Vài tháng sau (12/1793) ông mất vì buồn rầu và xấu hổ.

– Nguyễn Ánh sau khi rút quân, cho xây dựng thành Diên Khánh án ngữ đường vào Nam . Thành cao khoảng 4m, chu vi 2000m, 6 cửa . Xây dựng theo kiểu Vauban. Việc xây dựng Diên Khánh đóng vai trò tiền đồn cho Gia Định. Vừa đảm bảo an ninh, hỗ trợ cho chiến dịch lâu dài.

Kết quả : Cảnh Thịnh và Nguyễn Ánh dành thêm lãnh thổ chiến lược. Từ đây trên lãnh thổ Đại Việt chỉ còn 2 thế lực tranh hùng.

II: Thế Trận Giằng Co

Sau 1 năm 1793 đầy biến động, triều đình Tây Sơn đã lấy được Quy Nhơn đối đầu trực tiếp với quân Gia Định. Không còn lãnh thổ Nguyễn Nhạc ngăn cản, quân Tây Sơn dự tính một trận tiến công dứt điểm nhắm vào Gia Định. Với lực lượng quân đội thiện chiến từ thời Quang Trung và các chỉ huy dày kinh nghiệm. Một chiến thắng dưới thời vua mới nhằm khẳng định sức mạnh và củng cố lòng dân là cần thiết.

– Tháng 4/1794 Thái uý Phạm Văn Hưng và Tổng Quản Trần Quang Diệu chỉ huy đại quân tiến đánh Phú Yên. 4 vạn quân của Tây Sơn vừa đến Phú Yên , tướng Gia Định Nguyễn Văn Nhân đã bỏ chạy. Một đạo quân Tây Sơn theo đường núi đánh Ba Ngòi cắt đứt đường tiếp viện của Diên Khánh.

– Ngày 28/4 /1794 Trần Quang Diệu mang thuỷ quân Tây Sơn tiến vào Nha Trang. Đến ngày 2/5 quân Tây Sơn đã vây kín thành Diên Khánh.

– Chỉ huy quân Gia Định ở Diên Khánh là Nguyễn Phúc Cảnh và Bá Đa Lộc có 7000 quân. Trên mặt thành bố trí nhiều Đại Bác giả để nghi binh.

– Với quân số và hoả lực áp đảo , Trần Quang Diệu cho đắp luỹ đặt pháo và tiến công dữ dội. Với sự ưu việt của pháo đài kiểu phương Tây mặc dù bị vây gần 1 tháng, quân Gia Định ở trong thành vẫn tiến hành đột kích vào quân Tây Sơn.

– Cuối tháng 5/1794 nhận thấy lực lượng Gia Định tiếp viện đã chiếm các đồn luỹ áp sát vòng vây. Tình thế bất lợi, Quân Tây Sơn rút quân. Quân Gia Định bám sát theo sau.

– Tháng 6 / 1794 Thuỷ Quân Gia Định tiến đánh Thị Nại ( Quy Nhơn) , Trần Quang Diệu phái 8000 quân đến giữ bị đánh tan. Phạm Công Hưng đóng quân trong cửa Thị Nại ráng cầm cự . Mặt bộ binh, đại quân Gia Định tiến đến Quy Nhơn gặp quân Tây Sơn đóng ở Vân Sơn do Nguyễn Văn Huấn chỉ huy. Hoàng Tử Cảnh xin đánh nhưng Nguyễn Ánh không cho, ông tin rằng chỉ cần thuỷ quân Gia Định thắng là quân Tây Sơn tự tan.

-Tháng 7/1794 Quân Gia Định tập kích quân Tây Sơn ở núi Chúa, bắt được 3000 hàng binh. Nguyễn Văn Thành đem quân Gia Định truy kích gặp phục binh nên thua to. Thuỷ quân Gia Định không thể ứng cứu ,nên được lệnh lui quân.

-Quân Gia Định rút lui về giữ Phú Yên, Võ Tánh được lệnh giữ thành Diên Khánh.

– Tháng 10 /1794 Quân Tây Sơn cũng bám sát gót quân Gia Định đang rút lui . Quân Tây Sơn nhanh chóng chiếm được Phú Yên , rút kinh nghiệm lần trước Quân Tây Sơn mở rộng khu vực chiếm đóng, cắt triệt để đường tiếp tế cho Diên Khánh. Ngoài ra cho sứ sang Xiêm cô lập Nguyễn Ánh.

– Nguyễn Ánh vừa về đến Gia Định thì nghe tin Tây Sơn tiến vào. Do đang mùa gió ngược , ông chỉ lệnh cho Võ Tánh cố thủ , các lực lượng ở Bình Thuận đi cứu viện nhưng bị quân Tây Sơn chặn đánh.

**Tình thế của Diên Khánh cực kỳ nguy cấp…

* ý kiến riêng: Quân Tây Sơn mặc dù chủ động tấn công, có lực lượng mạnh. Nhưng có vẻ là họ không ngờ quân đội Gia Định cũng rất cứng. Cuộc tấn công lần đầu mang đậm chất đánh nhanh thắng nhanh thường thấy ở thời vua Quang Trung.

III. Kết Thúc Không Ngờ

Khi này ở Phú Xuân, Bùi Đắc Tuyên chuyên quyền giết hại nhiều công thần . Sự bất mãn của các tướng lãnh công thần càng lên cao sau khi Đại Đôc Đốc Lê Văn Hưng bị xử tử. Một cơn sóng ngầm đang trực chờ bộc phát tại nơi đây.

– Đầu năm 1795 Trần Quang Diệu mang hơn 15000 quân và 5 đạo thuỷ quân ồ ạt tấn công Diên Khánh. Một trận thuỷ chiến ác liệt diễn ra trên sông Cái, thuỷ quân Tây Sơn thắng trận và tiến lên bao vây Diên Khánh. Khi quân Tây Sơn ập đến , thành Diên Khánh rung chuyển bởi đạn đại bác. Trần Quang Diệu đã cho bao vây nghẹt thở , cắt mọi đường tiếp tế cả bộ lẫn sông. Đắp các pháo đài cao hơn mặt thành liên tục bắn vào trong.

Bên trong thành, đối mặt với áp lực kinh hoàng, quân Nguyễn vẫn kiên cường chống trả. Sách sử ghi lại, dù pháo binh Tây Sơn bắn phá ngày đêm, làm sập nhiều đoạn chiến lũy, nhưng quân phòng thủ dưới sự chỉ huy của Võ Tánh đã mưu trí dùng những bao cát, thân cây cổ thụ để vá thành ngay trong đêm.

Mỗi mét vuông đất tại thành Diên Khánh lúc đó đều thấm đẫm máu của binh sĩ cả hai bên. Tiếng hò reo công thành, tiếng pháo nổ vang trời dậy đất suốt nhiều tuần liền, chấn động cả một vùng .
Dù quân Tây Sơn vây khốn vô cùng ngặt nghèo, nhưng cấu trúc bán nguyệt kiên cố của thành Diên Khánh cùng sự phòng thủ liều chết của quân Nguyễn đã khiến trận chiến rơi vào thế giằng co đẫm máu.

– Trong khi đó tướng Tây Sơn là Lê Trung kéo quân vào đánh Bình Thuận , Quân Gia Định thua nhiều trận . Bị đánh đuổi về tận đến Bà Rịa . Tính hình nguy cấp, Nguyễn Ánh phái Nguyễn Phúc Hội ( Tôn Thất Hội) giữ Ma Ly ( nay khu vực Hàm Tân) . Tuy còn ngược gió, Nguyễn Ánh vẫn ra quân cứu Diên Khánh.

Tôn Thất Hội đem bộ binh tiến công Lê Trung tại Phan Rý, thuỷ quân Nguyễn đánh Phan Rang và Vũng Diên.

– Tháng 4/1795 Nguyễn Ánh đến Khánh Hoà , báo tin cho Võ Tánh là cứu binh đã đến , rồi tiếp tục ra Phú Yên chiếm đất chặn đường về của Tây Sơn. Xây dựng các đồn luỹ từ núi Cổ Ngựa đến Đèo Cả. Rùi quân Gia Định lại từ Phú Yên tiến về Nam đánh quân Tây Sơn

– Binh 2 bên rơi vào thế cài nhau mà chiến. Chiến trường rộng từ Phú Yên đến Bà Rịa. Thế trận giằng co nhau kéo dài đến khi 1 biến cố xảy ra ở Phú Xuân.

** Ở Phú Xuân lúc này Thái Sư Bùi Đắc Tuyên bị các võ tướng Vũ Văn Dũng, Phạm Văn Hưng … bắt và dìm chết. Vũ Văn Dũng cho quân trấn giữ Quy Nhơn và trông chừng Lê Trung và Trần Quang Diệu

– Đang bao vây Diên Khánh, Diệu nghe tin sợ vạ cho mình bèn họp các tướng lui quân về dẹp loạn. Nhưng đường về đã bị quân Gia Định chặn từ trước. Cuộc rút lui thật khó khăn khi phải đối mặt cả quân Gia Định và cả quân nhà ( Tây Sơn)

– Tháng 6, Quân Tây Sơn bất chấp nhiều thiệt hại mà rút về Quy Nhơn . Cuộc chiến đi đến hồi kết .

Nguồn