
Hồ Bạch Thảo
Lời nói đầu
Nguyễn Vương Phúc Ánh là một chính khách có đầu óc tương đối phóng khoáng; quyết dành ngai vàng, không kể đến phương tiện phải nhờ cậy ngoại bang như Xiêm La hoặc Pháp. Nhưng quân Xiêm đến giúp bị đại bại bởi phe Tây Sơn tại Rạch Gầm; nhờ Giáo sĩ Bá Đa Lộc, mang con làm tin, sang Pháp cầu viện; hiệp ước đã ký, rồi cùng bị hủy bỏ. Cuối cùng dựa vào bầy tôi tâm huyết, cùng lòng dân miền Nam trung nghĩa ra sức phò Nguyễn; từ Xiêm La giong thuyền phục quốc, lấy lại được thành Gia Định.
Niềm hy vọng nhờ nước ngoài thì quân Xiêm La sợ Tây Sơn như cọp, còn phía Tây phương thì chỉ có một ít người ưa mạo hiểm tình nguyện đến giúp, nên chẳng đáng là bao! Riêng cậu con trai đầu là Đông cung Cảnh, rời nhà ra đi lúc lên 4; năm 13 tuổi [1789] trở về nước, đã quen phong tục Tây phương nên không chịu lạy trước bàn thờ tổ tiên, khiến Hoàng thái hậu phải khuyên bảo mãi mới nghe. Với những điều diễn ra trước mắt, cùng ý thức hệ tôn quân sẵn trong lòng; khiến Nguyễn Vương không thể chần chừ gì thêm, dùng danh Nho dạy các Hoàng tử miệt mài theo Nho học.
Hoàng tử Cảnh được Ngô Tòng Chu rèn cặp, chẳng may mất sớm. Riêng Hoàng tử Đởm , do Quốc sư Nguyễn Đăng Tuân dạy dỗ; với bản tính thông minh, đảm lược, trau dồi học vấn uyên bác; nên rất được Vua cha quí mến, chọn nối ngôi tức Vua Minh Mệnh.
Xét qua hành trạng, Minh Mệnh xứng đáng là đứng anh quân thời quân chủ. Với võ công lừng lẫy, mở mang bờ cõi đến tận các nước Ai Lao, Chân Lạp. Về sách lược cai trị, chủ trương trung ương tập quyền, đặt quan cai trị xuống tận các châu huyện dân tộc thiểu số, nhắm bỏ thế tập cha truyền con nối. Về kinh tế nhà Vua đôn đốc vỡ hoang, chăm sóc đê điều, cải tiến hệ thống vận tải giúp hàng hóa thực phẩm điều hòa lưu thông. Ngài hàng năm đưa hải thuyền ra nước ngoài để mua khí giới tàu thuyền, và tìm hiểu tình hình an ninh khu vực . Ngoài ra Vua rất yêu văn học, là tác giả 2 tập văn ngự chế, và 5 tập thơ ngự chế.
Tuy nhiên nỗ lực của nhà Vua phần nhiều gặp những phản ứng không thuận lợi. Hoài bảo mở nước Việt thành nước Đại Việt tức Đại Việt Nam, bị láng giềng Xiêm La đố kỵ; nước này liên tục xúi dục hai nước Ai Lao, Chân Lạp gây mối bất ỗn. Chia địa phương thành phủ, huyện; trực tiếp cai trị là nguyên nhân lớn gây các cuộc nỗi dậy của Nông Văn Vân năm 1833, và tại Chân Lạp năm 1840. Ngài lưu ý đến các phát minh của Tây phương, nhiều lần cho người ra nước ngoài mua tàu thuyền máy hơi nước, súng ống; nhưng cấm dân tiếp xúc với người Tây phương, không mời họ đến truyền dạy; nên sự hiểu biết về văn minh Tây phương rất mù mờ, việc cấm đạo càng gây mối hấn khích.
Nhà Vua vốn rất mê say chiến thắng; khi nhận cờ đỏ phi báo “chém được thủ nghịch Nông Văn Vân”, Ngài rất vui, mệnh bày tiệc rượu, sai cung tần ca hát liên hô “Cao Bình bình phục! Cao Bình bình phục!” Mãi cho đến tháng cuối cùng trước khi mất [tháng chạp năm Minh Mệnh thứ 21, 24/12/1840-22/1/1841]; bấy giờ viên Đề đốc Hải Tây [tây biển hồ Tonlesap] Vũ Đức Trung, bị đại quân Xiêm La ép phải bỏ thành rút lui; việc này khiến nhà Vua không khỏi ôm mối sầu muộn, trước khi lìa trần!
- Vua Minh Mệnh. (1)
[14/2/1820-2/2/1821]
Vua Minh Mệnh tên huý là Hiệu, lại có tên Đởm, là Hoàng tử thứ tư của Vua Gia Long; sinh ngày Đinh Mão 23 tháng 4 năm Tân Hợi [25/5/1791], tại xóm Tân Lộc, phía phải thành Gia Định [gần dinh Độc Lập, Sài Gòn]; sau này vào năm Minh Mệnh thứ 13 [1832] dựng chùa Khải Tường ở đó; mẹ là Thuận thiên Cao hoàng hậu Trần thị. Vua có 43 người vợ; gồm: 1 Hoàng hậu Hồ Thị Hoa, 2 Phi, 6 Tần, 2 Tiếp dư, 7 Quí nhân, 2 Mỹ nhân, 8 Tài nhân, 15 Cung nhân; sinh được 78 Hoàng tử, 64 Hoàng nữ. Ngày Kỷ Mùi 11 tháng 6 năm Gia Long thứ 15 [5/7/1816] được sách phong làm Hoàng thái tử; ngày Đinh Mùi 19 tháng chạp năm thứ 18 [3/2/1820], Vua Gia Long mất, bèn lên ngôi Hoàng đế tại điện Thái Hòa.
Mồng một tháng giêng năm Canh Thìn [14/2/1820] vua đặt niên hiệu là Minh Mệnh và ban chiếu đại xá gồm 16 điều; đại để “ Những tiền thóc sản vật mà dân còn thiếu từ năm Gia Long thứ 18 trở về trước đều tha miễn cả; phàm tội sung quân và tội lưu trở xuống đều thả, tội tử thì lượng cho khoan giảm.” vvv…
Vua dụ Tổng trấn Gia Định Nguyễn Văn Nhân phải dò xét kỹ ý hướng của Chân Lạp để yên ủi vỗ về, dù có chi phí cũng không nên tiếc. Lại lo triều ta từ khi gây dựng nước cho đến nay, người Xiêm há lại không thắc mắc! Nay có thể nhân lúc nước ta có tang, mưu toan đánh úp lấy Nam Vang; kế lớn ở biên cương, cần tiên liệu kỹ.
Lạc Hoàn [Lạc Hòn, Savannakhet] sai sứ cống ; sứ giả đến Nghệ An, xin đến kinh lạy chầu. Quan tại trấn đem việc tâu lên, Vua y cho; Sứ giả đến yết kiến ở điện, ban cho hậu rồi bảo về.
Người Thanh Hóa là Trần Hữu Bảo đào được một cái ấn bằng đồng, có chữ “Sắc mệnh chi bảo” (1). Sau lưng khắc “Nguyên Hoà ngũ niên tạo”; Nguyên Hoà là niên hiệu của vua Lê Trang Tông, năm thứ 5 tức10/2/1537-30/1/1538. Người Quảng Đức là Hồ Quang đào được một cái ấn ngọc, trong có chữ : “Trung hoà vị dục” (2). Quan địa phương dâng lên, Vua sai thưởng bạc theo thứ bậc khác nhau; Trần Hữu Bảo bạc 20 lạng, Hồ Quang 5 lạng.
Đem bạc, lụa, trâu, rượu cho cha Lê Văn Duyệt là Văn Toại và mẹ Lê Chất là Đào thị và ban thư khen ngợi uỷ lạo.
Thống quản đồn Uy viễn là Nguyễn Văn Tồn chết. Vua dụ bộ Lễ rằng : “Nguyễn Văn Tồn tuy là ở ngoài giáo hoá (3), nhưng làm tôi thờ Tiên đế, đã nhiều năm vất vả, một lòng trung thành, rất đáng thưởng”. Bèn sai quan dụ tế, cho hai cây gấm Tống, 20 tấm vải, 200 quan tiền.
Sai sứ báo tang cho nước Xiêm. Lấy Tham tri Lễ bộ Bùi Đức Mân sung Chánh sứ, Thiêm sự Công bộ Trương Quang Hải và Thuộc nội cai đội Ngô Văn Trung sung Giáp, Ất phó sứ; tặng Phật vương 2 cân kỳ nam, 3 cân nhục quế, 1.000 cân đường phèn, 2.000 cân đường cát và the sa vải đều 100 tấm. Đức Mân đến, vua Xiêm khoản đãi rất hậu, hỏi rằng :
“Tục nước tôi viếng đám tang lấy bố thí làm hậu, nay muốn sai sứ đem vàng để làm phước có được không ?”
Đức Mân nói :
“Không hại gì”.
Khi về vua quở trách rất dữ, giao cho bộ Hình nghị tội; Trịnh Hoài Đức và Phạm Đăng Hưng hết sức xin cho, mới được khỏi tội.
Thuở đầu triều Gia Long văn từ tạp dụng quốc âm, từ Minh Mệnh trở về sau văn chương trong trường ốc cùng đơn tấu của thần dân, chữ nét đều căn cứ Khang Hy Tự Ðiển, không đưọc loạn dùng chữ thảo, khoảng cách phải rõ ràng.
Tôn mẹ đẻ là Thái Hoàng Hậu. Hậu tên húy Ngọc Ðang, người châu Hóa, con gái của Tham tri Trọng, sinh vào ngày 27 tháng giêng năm Mậu Tý [15/3/1768] , năm nay 53 tuổi; cư tại cung Từ Thọ, lấy ngày sinh nhật Hậu làm Thánh Thọ tiết.
Tháng 2 [14/3-12/4/1820], sai các cửa biển dự trữ tiền gạo để cấp cho người bị nạn. Mỗi thủ sở cửa biển đều dự trữ tiền 100 quan, gạo 100 phương, khi có người bị nạn thì xem việc công hay việc tư, tuỳ thứ bậc mà cấp.
Đặt trạm đường thuỷ ở sông Vĩnh Tế [An Giang]. Trước đây Hà Tiên có việc báo cho Gia Định tất phải theo đường biển, nhiều khi chậm trễ. Đến nay ra lệnh cho thành Gia Định đặt trạm đường thuỷ để báo tin quan trọng, nếu đường sông có chỗ nào chưa thông, thì tạm đi đường bộ.
Quan trấn Bình Định tâu:
“Các sở đầm nguồn Trà Đinh, Thạch Bàn, Kiều Bông, Hà Náo, Ô Kiêm, Đồng Trí thuộc hạt ấy ít người muốn trưng, xin giảm giá để tiện cho dân”.
Vua y cho; căn dặn từ nay về sau ai muốn trưng thì cho trưng, ai không muốn thì chớ bắt ép.
Tổng trấn Gia Định là Nguyễn Văn Nhân dâng biểu xin được viếng tang. Vua y cho, sai Hiệp tổng trấn Trịnh Hoài Đức quyền lĩnh ấn Tổng trấn. Vua nghĩ Văn Nhân là người huân cựu, tuổi lại già nên bảo cho đi đường thong thả, chớ để nhọc mệt, khi đến, vời vào yết kiến, thung dung cho ngồi, yên ủi hỏi han mãi.
Bắt đầu đúc tiền “Minh Mệnh thông bảo”, sai lấy mẫu tiền gửi cho cục Bảo tuyền ở Bắc Thành theo đúng phép mà đúc.
Cấm người đi mua thực phẩm cho quan lại Hoàng thân mua rẻ đồ vật ở chợ. Vua bảo Ký lục Quảng Đức [Thừa Thiên] Nguyễn Văn Hưng rằng :
“Kinh thành là nơi đô hội, buôn bán đông đúc, gần đây nghe nói người thượng thiện và nhà bếp ở các nha môn, nhiều kẻ lấy thanh thế nạt người mà mua hàng rẻ, người ở chợ lấy làm khổ. Trẫm muốn luật pháp thi hành từ chỗ gần, cho nên ra lệnh cho người thượng thiện đều đeo tín bài để biết [bài khắc hai chữ Thượng thiện], hễ dám làm càn điều phi pháp thì bắt trị không tha”.
Hạ lệnh cho các Hoàng tử và Hoàng đệ vào học ở Hữu Phương đường. Lấy Cần Chính điện học sĩ Ngô Đình Giới, Lê Đại Nghĩa sung chức Giảng quan; Vua dụ rằng :
“Trẫm từ lúc nhỏ, nhờ sức giúp đỡ sửa chữa của khanh. Nay bọn Quân [Nguyễn Phúc Quân] Cự [Nguyễn Phúc Cự] (3) là em nhỏ của trẫm, đều sinh trưởng ở nơi thâm cung, không dạy thì không thành người có đức được. Khanh nên sớm hôm khéo dẫn bảo, có lỗi thì đánh, chớ để cho thành tính kiêu căng lười biếng”.
Nhân cho cái roi để dạy. Lại thấy Quảng Oai công Quân có tính kiêu hoang, đặc mệnh Hàn lâm trực giảng là Nguyễn Công Vị riêng sung giảng quan Công phủ, hằng ngày đến dẫn bảo. Vị tâu nói :
“Quảng Oai công chuyên chơi đùa mà lười học, sợ một mình thần không thể làm cho nên được”
. Vua hỏi rằng :
“Không có Nguyễn Khoa Thường là trưởng sử ở đấy à” ?
Vị đáp rằng :
“Trưởng sử đối với Hoàng đệ thấy thì lạy, gọi thì dạ, còn sợ gì mà học”.
Vua nói rằng :
“Về phận trên dưới thì vậy nhưng còn sự giúp đỡ khuyên bảo thì không thể làm hết chức trách sao ?”.
Tháng 3 [13/4-11/5/1820] bộ Hộ tâu về ngạch thuế sân chim, Vua cho bỏ đi và nói rằng:
“Dân là đồng bào ta, vật là cùng sống với ta, người làm vua nên suy lòng nhân với dân kịp đến muôn vật, khiến đều thoả sống. Nay bọn tiểu dân trục lợi lấy việc đánh chim làm làm nghề nghiệp, làm hại nhiều sinh vật, lòng ta không nỡ để như thế. Vậy bãi đi”.
Thổ phỉ ở Thái Nguyên là Hà Đoan Thiệu nguỵ xưng là Lý nguyên soái và Lương Hoàng Hải nguỵ xưng là Quốc lão họp đảng đi cướp bóc, đông đến 2.000 người, đánh vây trấn thành. Trấn thủ Phan Văn Hài đóng chặt thành để tự thủ; Quan Bắc Thành nghe tin báo, lập tức sai Vệ uý vệ Hùng dũng là Đỗ Thiên Thẩm họp đánh. Thẩm đem 300 quân đánh nhau với giặc, bắt chém rất nhiều; Thiệu bỏ chạy. Tin thắng trận tâu lên, Vua sai thưởng cho Thẩm và Hài mỗi người một bộ mũ áo đại triều, cho quân lính hơn 600 lạng bạc. Người chết hay bị thương thì hậu cấp cho. Rồi Thiệu chạy đến xã Quỳnh Động [thuộc huyện Yên Thế, Bắc Ninh]. Thẩm cùng Thống quản thập cơ là Ngô Văn Vĩnh đuổi bắt được Thiệu và Lương Hoàng Hải cùng đồ đảng hơn 160 người. Vua cho rằng quan Bắc Thành Lê Văn Phong điều độ đúng, ban chiếu khen. Thưởng thêm cho quân lính hơn 300 lạng bạc ; thăng Thẩm chức Chưởng cơ, các tướng hiệu theo thứ tự được thăng thưởng. Khi dâng án lên, vua không nỡ giết nhiều, chỉ ra lệnh giết Thiệu và Hải cùng vài người chánh phạm, còn các người khác thì rộng tha hết.
Ngày 4 tháng 3 [16/4/1820], Tổng trấn Bắc Thành Lê Tông Chất, Bảo tuyền Ðại sứ Trương Văn Minh vào hầu.
Ngày Bính Dần mồng 10 [22/4/1820], vua cùng bầy tôi dâng sách vàng tôn thuỵ Vua Gia Long là Khai Thiên Hoằng Đạo Lập Kỷ Thuỳ Thống Thần Văn Thánh Vũ Tuấn Đức Long Công Chí Nhân Đại Hiếu Cao hoàng đế, miếu hiệu là Thế tổ.
Trước kia Thế tổ Cao hoàng đế đau nặng, bọn Cai bạ hầu thuốc Trần Văn Đại và Y chánh Nguyễn Tiến Hậu, Y phó Đoàn Quang Hoảng đều phải tội giam ở ngục; đến bấy giờ các đại thần hết sức xin, được tha cho về làng. Sau đó Vua bảo hầu cận rằng :
“Nghề làm thuốc khó tinh. Khi Tiên đế ốm, bọn Văn Đại hầu thuốc thang, hỏi thì lúc nào cũng nói là tất khỏi, sau cùng không có hiệu nghiệm gì, khiến trẫm đến nay còn giận”.
Hoãn công việc đào sông Vĩnh Tế. Vua mới lên ngôi, thấy việc đào sông từ mùa đông năm ngoái đến nay, người nước Chân Lạp đều phục dịch nhọc mệt khổ sở, xuống dụ cho Tổng trấn Gia Định thường để ý hỏi han; người ốm thì cấp thuốc, người chết thì cấp tiền vải. Bọn Ốc Nha và Bồn Nha theo làm việc ở nơi công trường hơn 100 người đều thưởng cho gươm, súng tay và áo mặc. Đến nay công việc chưa xong, đã thành sông được 3.224 trượng [1 trượng=4 mét], chưa thành sông 9.992 trượng; Vua không nỡ để cho nhọc sức dân mãi, nên hoãn lại. Những chỗ chưa kịp đào thì ra lệnh cho tạm mở lạch nhỏ, có thể cho thuyền nhỏ đi lại thông được mà thôi.
Bọn con cháu nhà Lê là Lê Duy Tự, Lê Duy Cảo, con cháu chúa Trịnh là Trịnh Hiệu, Trịnh Cương đến Kinh chầu bái. Sai hữu ty hàng tháng cấp cho tiền gạo; bọn Duy Tự dâng 70 lạng bạc làm lễ mừng, vua dụ sai trả lại.
Cai cơ Trần Hữu Khách quản thuyền hiệu Bạch Yến chở vật công từ Quảng Nam bị mắc cạn ở cửa biển Thuận An; Khách bị giáng làm Chánh đội trưởng. Nhân chuẩn y lời bộ Lại bàn định : Phàm thuyền vận tải ra vào cửa biển, những chỗ nông sâu đều do Thủ ngự cắm tiêu chỉ bảo; nếu chỉ sai thì bắt tội Thủ ngự. Nếu theo ý riêng mình mà đi bừa thì bắt tội người quản thuyền.
Bộ Lễ bàn dâng nghi chú lễ Ninh lăng và các lễ tiết. Vua xem tờ tâu, bảo Nguyễn Văn Nhân, Lê Chất, Nguyễn Đức Xuyên rằng :
“Lễ tang lễ táng là việc lớn, nhiều nghi tiết lắm, ta đương lúc đau thương trong lòng rối loạn, các khanh nên xét kỹ, chớ để sai lễ”.
Tháng 4 [12/5-10/6/1820], chuẩn bị làm lễ Ninh lăng vua Thế Tổ, kính cáo ở Giao Miếu Xã Tắc, lấy Lê Văn Duyệt làm Tổng hộ sứ, Lê Chất làm phó, đem phép đi đứng đường thuỷ đường bộ huấn luyện cho các quân.
Vào ngày 13 [24/5/1820], linh giá xuất phát, vua đi bộ theo đến điện tranh ở bến sông Hương, rước linh giá lên thuyền. Ngày 16 [27/5/1820 linh giá đến điện tranh ở trước hoàng đường, giờ Dậu [17-19 giờ] an táng vào huyệt. Ngày hôm sau đem việc làm lễ xong kính cáo ở Giao Miếu Xã Tắc; bố cáo cho trong ngoài. Thưởng cho các quân thuỷ bộ đi theo 14.000 quan tiền, cho quân binh hộ vệ1.400 quan.
Diên Khánh công là Tấn [Nguyễn Phúc Tấn, em Vua] từng nhân việc tự tiện lấy roi đánh Cai đội Thị trung là Lê Văn Hương. Vua đương ngự ở Tiện điện, các tước công đều ở đấy; Vua quay lại nhìn Diên Khánh công, nhỏ nước mắt khóc, trách rằng :
“Hương kia cũng là phẩm quan của triều đình, có tội nên tâu lên, sao lại tự lấy roi đánh người ta ? Vả lại phép của Tiên đế lập ra là của chung của thiên hạ, chứ có phải riêng của anh em ta đâu ! Em không thấy Tiên đế thiết trách Định Viễn công Bính à ? Bấy giờ Định Viễn công có lỗi nhỏ, mà anh vì Bính hai ba lần xin tha, Tiên đế vẫn không tha. Như thế là vì nghĩ rằng các hoàng thân sinh trưởng ở chỗ giàu sang, cậy mình được yêu thương đặc biệt, nên coi nhẹ mà phạm hiến chương, cho nên không thể không nghiêm ngặt để răn người sau. Nay anh lấy lòng Tiên đế làm lòng mình mà yêu em, em cũng nên lấy lòng anh làm lòng mình mà yêu anh, cùng nhau cẩn thận giữ phép sẵn, để giữ tiếng lành mãi không cùng. Chớ nên lại làm thế nữa”.
Diên Khánh công cúi đầu tạ lỗi. Vua vời các văn võ đại thần dụ rằng :
“Việc Diên Khánh công đã làm có trái với phép, các khanh hãy vì trẫm tha thứ cho, từ nay về sau có kẻ nào bắt chước lỗi ấy thì không rộng tha nữa”.
Sứ bộ sang Thanh là bọn Cần Chính điện học sĩ Nguyễn Xuân Tình, Đông các học sĩ Đinh Phiên, Hàn lâm Thị độc Nguyễn Hữu Bình trở về, đem dâng hai con cừu; một con đực một con cái, lông nhỏ mềm, sạch trắng như bông, đuôi to mà ngắn, con đực thì hai sừng cuốn vòng lại đối với nhau, sai đem nuôi ở Thanh Phong đường.
Vua nghe nói đầy tớ nhà Thái trưởng công chúa Ngọc Du vợ Chưởng hậu quân Võ Tánh cậy thế lấn người; Vua không ra mặt cấm, mới vời con bà ấy là Khinh xa đô uý Võ Khánh đến trách rằng :
“Nước có điển hình, sao mày không khuyên mẹ mày đi”.
Khánh thưa rằng :
“Không thể khuyên can được”.
Vua bảo rằng :
“Làm con thờ cha mẹ phải nên lấy lời nói dịu dàng can ngăn ở lúc việc chớm phát, để cha mẹ đừng mắc vào điều phi nghĩa, không thế thì trách nhiệm ở mày”.
Làm xe ngọc kính [Xe có lồng kính]. Sai Vũ Khố làm theo cách thức của Tây Phương mà làm; thưởng cho thợ 100 quan tiền.
Tháng 5 [11/6-9/7/1820], cho những cung nhân của Vua Gia Long, người nào không có con thì về với người thân. Lúc đầu là vua sai làm dãy nhà dài ở sau điện Hoàng Nhân cho cung nhân ở để đợi hết tang. Lê Văn Duyệt xin theo di mệnh của Gia Long, ai muốn về thì cho về; Vua cho lời ấy là phải, ra lệnh cấp cho mỗi người 2 năm lương.
Triệu các Hương cống khoa Kỷ Mão [1819] về kinh, cho làm hành tẩu ở sáu bộ để học tập chính sự, cấp lương tháng cho mỗi người tiền 2 quan, gạo 2 phương. Rồi sai Nguyễn Hữu Thận chọn lấy vài người học hạnh thuần cẩn sung làm trực học cho các Hoàng tử. Thận cử Trương Đăng Quế, Doãn Văn Xuân và Ngô Hữu Vĩ.
Lấy Tả quân Lê Văn Duyệt lãnh Tổng trấn thành Gia Định. Phàm truất thăng quan lại, hưng lợi trừ hại, tất cả việc thành và việc biên cương đều cho tuỳ nghi mà làm.
Xuống chiếu tìm sách cũ; Thượng thư Trịnh Hoài Đức dâng sách Gia Định thông chí , 3 quyển và sách Minh Bột di ngư văn thảo; Chiêm hậu Hoàng Công Tài dâng sách Bản triều ngọc phả, 2 bản và sách Kỷ sự, 2 bản; người Quảng Đức là Cung Văn Hi dâng sách Khai quốc công nghiệp diễn chí, 7 quyển; người Thanh Hoa là Nguyễn Đình Chính dâng sách Minh lương khải cáo lục, 34 điều; người Quảng Ngãi là Võ Nguyên Biều dâng sách Cố sự biên lục, 1 quyển. Vua khen, thưởng cho vàng lụa theo các bậc khác nhau.
Ngày Tân mùi 16 [26/6/1820], yết lăng Thiên Thụ [lăng Gia Long].
Xây cầu Ngự Hà trong nội thành; cầu ở phía bắc kho Thái Thương và kho Vũ Khố. Năm đầu Gia Long mới bắc cầu gỗ gọi là cầu Thanh Câu, lâu ngày cầu hư; Vua mới sai các quân chồng đá xây ở dưới, để ba khoảng trống, trên lát đá xanh, hai bên có lan can bằng đá. Hơn một tháng cầu xong, vì tên sông là Ngự Hà cho nên đặt tên cầu là cầu Ngự Hà.
Tháng 6 [10/7-8/8/1820], con cháu nhà Lê là Lê Duy Thản ốm chết. Lấy Lê Duy Cát làm Cai cơ trật Chánh tam phẩm, để coi giữ việc thờ tự nhà Lê, hằng năm cấp tiền gạo như cũ.
Dựng hành cung Thanh Hóa: một chính đường, một tiền đường. Trước gọi là Hoàng cung quy vọng đường, đến nay gọi là Hành cung.
Thái trưởng Công chúa Ngọc Du mất; Công chúa là con gái thứ hai Hưng tổ Hiếu Khang hoàng đế [thân phụ Vua Gia Long]; gả cho Chưởng Hậu quân đại tướng quân Võ Tánh. Vua cho nghỉ chầu; chi của công để lo việc tang, lại cho thêm 1.000 quan tiền và 1.000 phương gạo.
Sai đình thần tham chước bàn bạc luật lệ quốc triều; muốn định lại luật lệnh. Lại cho rằng Nguyễn Văn Thành, Vũ Trinh và Trần Hựu là ba người có tội, nên bỏ tên soạn giả.
Bắt đầu dựng Quốc sử quán; bèn sai chọn đất ở bên tả trong kinh thành, họp thợ xây đắp, hơn một tháng thì xong.
Đắp trường súng ở mặt sau trong kinh thành. Sai quân lính tập bắn, xây nhà vuông làm chỗ vua ngự xem.
Các trấn Hà Tiên, Vĩnh Thanh, Định Tường bệnh dịch phát to. Dụ cho sở tại làm lễ cầu đảo; người bị bệnh không kể quan, quân hay dân đều cho thuốc men. Người chết, quân lính thì theo lệ cấp tiền tuất và cấp thêm một tấm vải ; dân thì đàn ông đàn bà, người già người trẻ, mỗi người cấp 3 quan tiền. Người nào hài cốt bộc lộ không người chăm sóc, thì nhà nước liệm táng cho. Lại sai Trung sứ tuyên dụ cho quan địa phương phải thân đi cấp tiền tuất, hỏi thăm dịch khí nhẹ hay dữ, và số quân dân bị ốm chết, cứ mỗi ngày tâu một lần.
Trấn Sơn Tây bắt được những quân giặc trốn là Nguyễn Hữu Danh và Đỗ Trọng Ngũ, đem giết; thưởng cho biền binh đi bắt hơn 50 lạng bạc. Cai đội Nguyễn Văn Thư đánh nhau với giặc bị chết, đình thần bàn cấp tiền tuất 30 quan; Vua nói :
“Thư là một tỳ tướng nhỏ, hăng hái không tiếc thân, cái nghĩa làm tôi căm giặc phải nên như thế”.
Bèn cấp thêm cho 10 lạng bạc.
Tháng 7 [9/8-6/9/1820], từ Bình Thuận trở ra đến Quảng Bình tin báo bệnh dịch. Vua lấy bạch đậu khấu trong kho và phương thuốc chữa dịch sai người ban cấp. Sắc cho các địa phương mỗi nơi đặt một đàn tế lễ; người ốm thì cấp thuốc, người chết cấp tiền vải,
Xuống chiếu cầu lời nói thẳng. Thiêm sự Lễ bộ là Nguyễn Đăng Tuân dâng sớ gồm sáu điều :
1) Đặt viện Ngự sử; ở trong triều thì đàn hặc sửa chữa trăm quan để khiến gắng sức siêng năng, ngoài thì kiểm soát các châu huyện để răn sự gian tham nhũng lạm.
2) Đặt Thái phỏng sứ; sai đi khắp các châu quận, xét chính tích, xem tình dân, nghiệm xem các thủ thần giỏi hay không, và để thấu suốt lợi hại của dân.
3) Bớt những viên chức thừa đi; tại huyện phàm việc giấy tờ kiện tụng, lương tiền, binh lính, dao dịch cầu cống, đường sá là giao cả cho Tri huyện. Nếu một người không làm nổi thì đặt hai người, để cho họ được phát triển điều sở học, rồi mới trách được việc phục vụ cho dân.
4) Đặt nhà học ở dinh trấn châu huyện; xin chọn những bậc lão sư túc nho làm Trợ giáo.
5) Mở khoa ân thí; xin sang năm mở ân khoa như điều lệ nước Đại Thanh.
6) Cử hành ban ơn thờ tự. Nay nhà Vua là chủ bách thần, thần kỳ lớn nhỏ đều được nhờ ơn, duy những cô hồn không người thờ cúng thì chưa kịp thương đến. Đời xưa có nói rằng :
“Ma quỷ không có chỗ nương tựa thì làm dịch lệ.”
Xin định làm lệ tế, để cho cô hồn có chỗ nương tựa.
Sớ tâu lên, Vua sai đình thần bàn để lần lượt thi hành.
Định rõ thêm điều cấm thuốc phiện. Vua dụ bầy tôi rằng :
“Thuốc phiện là thứ thuốc độc từ nước ngoài đem lại, những phường du côn lêu lổng lúc mới hút cho là phong lưu, rồi chuyển thành thói quen, thường thường nghiện mà không thể bỏ được. Quan thì bỏ cả chức vụ, dân thì phá hết sản nghiệp, thậm chí gầy mòn thành tật. Tổn thương cơ thể sinh mệnh. Nên bàn để nghiêm cấm đi”.
Bấy giờ đình thần bàn tâu : Không kể quan hay dân, ai dám hút thuốc phiện, và cất giấu mà nấu nướng buôn bán thì xử tội đồ. Ai bắt được mà tố cáo thì thưởng bạc 20 lạng. Cha anh không hay răn cấm con em, xóm giềng biết mà không tố giác, đều bị xử trượng.
Lời nghị tâu lên, nhà Vua chấp nhận và ghi thêm quan chức phạm thì phải cách chức.
Sai bọn biện lý Nội vụ phủ là Hồ Hữu Thẩm đến Quảng Nam và Quảng Ngãi hội với quan các trấn đặt mua đường cát. Khi Hữu Thẩm về, đem việc dân vui lòng bán cho nhà nước, Vua hài lòng nói rằng :
“Đường cát dân không thể ăn cho khỏi đói, mặc cho khỏi rét được mà người Tây thì ưa lắm. Từ nay về sau nên mua nhiều để đổi lấy hàng hoá của Tây. Đến như thóc gạo tơ bông, vải lụa, dân ta phải nhờ đấy mà sống, thì không thể đổi được”.
Nhà sư ở nước Chân Lạp tên là Kế làm loạn. Kế dùng bùa chú mê hoặc dân Chân Lạp, người theo càng ngày càng đông, bèn họp đảng mưu loạn, tự xưng là Chiêu vương, lấn cướp các đạo Quang Hoá, Quản Phong, Thuận Thành thuộc trấn Phiên An; dân Việt sợ chạy. Phó tổng trấn Gia Định là Hoàng Công Lý nghe tin báo, tức thì sai Trấn thủ Phiên An là Đào Quang Lý đem quân đi đánh. Lại báo cho Vua Chân Lạp phái viên An phủ phủ Ba Cầu Nam là Tham Vi Đô Chân góp sức đánh bắt, Quang Lý không đánh được, Tham Vi Đô Chân lại bị giặc bắt, giặc càng hung dữ, chiếm núi tại Ba Cầu Nam để hoành hành cướp bóc. Tổng trấn Lê Văn Duyệt đã đến Gia Định, sai Hoàng Công Lý tiến đánh dẹp, gửi hịch cho nước Chân Lạp thêm quân để làm thế đánh hai mặt. Công Lý đánh, giặc thua chạy, bèn dẫn quân về.
Ngày Bính Tý 22 [30/8/1820] dựng cung Từ Thọ cho mẹ Vua tại phía tây cấm thành; sai thự Tiền quân là Trần Văn Năng trông coi, dụ Văn Năng rằng :
“Nay bệnh dịch lưu hành, đáng nên để cho quân dân nghỉ ngơi, đình bãi các công tác. Duy việc dựng cung Từ Thọ là việc không thể hoãn được. Ngươi nên hiểu dụ cho quân nhân biết ý bất đắc dĩ của trẫm”.
Vua Gia Khánh nhà Thanh băng , Thái tử là Miên Ninh lên ngôi, lấy năm sau làm năm Đạo Quang thứ 1 [1821].
Vua sắp đi tuần miền Bắc; từ Quảng Đức [Thừa Thiên] trở ra đến Bắc Thành có 35 sở dịch trạm, thì sáu sở Thượng Xá [huyện Hải Lăng, Quảng Trị], Trấn Ninh, Dũng Quyết [Vinh, Nghệ An], Đa Giá [huyện Gia Viễn, Ninh Bình], Lam Cầu [huyện Duy Tiên, Hà Nam], Hoàng Mai [huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An] gần lỵ sở dinh trấn thì nghỉ lại ở Hành cung; ngoài ra sang xuân phải dựng 16 sở nghỉ trưa và 13 sở nghỉ đêm, đều cấp tiền 200 quan. Vua Dụ rằng :
“Đặt hành cung để phòng lúc dừng chân, nên làm bằng gỗ tạp và cỏ tranh, cần tiết kiệm, không chuộng mỹ quan, đến như cầu cống đường sá có chỗ nào vỡ lở hư nát thì sửa lại, cũng bất tất phải làm cao rộng”.
Ðổi huyện Gia Ðịnh thành huyện Gia Bình [Bắc Ninh], vì trùng tên với trấn Gia Ðịnh.
Tháng 8 [7/9-6/10/1820], sư Kế nước Chân Lạp cướp phủ Thời Thu. Quan Chân Lạp là Vị Bôn Lịch bị thua chết, quân giặc tiến sát đến thành Nam Vang. Có thư của vua Chân Lạp cáo cấp; Tổng trấn Lê Văn Duyệt sai Đô thống chế Nguyễn Văn Trí và Trấn thủ Vĩnh Thanh Nguyễn Văn Thuỵ [Thoại] đem hơn 1.000 quân đến cứu viện. Lại sai Chưởng cơ Phan Công Nghĩa, Vệ uý Lê Kim Nhượng, Cai cơ Trần Văn Hạnh, Nguyễn Văn Tuyết đem thêm quân tiếp ứng.
Tháng 8 có dịch lớn, chiếu ban cho ngự dược cùng tiền. Lúc bấy giờ đô thành dịch lệ phát lớn, tháng 9 truyền nhiễm tại các trấn Bắc Thành, quan dân chết có đến hàng ngàn. Ngày 13 [19/9/1820] ban chiếu tỏ sự đau buồn, mệnh y quan bọn Trịnh Hoài Ðức tập hợp những phương thưốc tốt để hướng dẫn, lại ban thuốc và tiền tử tuất.
Hữu Tham tri bộ Lễ Nguyễn Du chết. Du người Nghệ An [ huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh] học rộng giỏi thơ, rất giỏi về quốc ngữ. Nhưng tính nhút nhát, mỗi khi ra mắt vua thì sợ sệt không hay nói gì; Vua Gia Long từng dụ rằng :
“Nhà nước dùng người, duy có tài là dùng, vốn không có coi nam bắc khác nhau. Khanh cùng Ngô Vị đã được tri ngộ làm quan đến chức á khanh, nên điều gì biết thì nói ra hết, dâng điều hay sửa điều dở, để hết chức mình. Sao cứ rụt rè sợ hãi, chỉ việc vâng dạ !”. Đến bây giờ có mệnh sai sang nước Thanh một lần nữa, chưa kịp đi thì chết. Vua thương tiếc, cho 20 lạng bạc, 1 cây gấm Tống; khi đưa tang về lại cho thêm 300 quan tiền.
Nước Xiêm La sai sứ là bọn Phi Nhã Tiệp Cô Sỹ đến dâng lễ tiến hương và khánh hạ. Công văn nhiều chỗ không hợp; xưng Phật vương là Trưởng giả, vật tặng biếu đều là những vật nước Xiêm thưởng cho bề tôi. Sứ đến Gia Định, Vua giao cho Tổng trấn Lê Văn Duyệt giải quyết, Tổng trấn khước từ lễ vật, Sứ giả tuân theo. Khi sứ giả đến kinh đô, vua cho ngồi, yên ủi hỏi han, muốn may cho áo tang. Sứ giả nói ở trong nước đã có may sẵn, bèn thôi không may nữa; lễ tiến hương xong, cho rất hậu rồi bảo về.
Sứ thần Việt Nam đến nhà Thanh cáo ai Vua Gia Long mất, đợi mệnh tại ải Nam Quan:
“Ngày 2 Ất Dậu tháng 8 năm Gia Khánh thứ 25 [8/9/1820]…
Cứ theo tấu triệp của bọn Nguyễn Nguyên [Tổng đốc Lưỡng Quảng] rằng Quốc vương Việt Nam Nguyễn Phúc Ánh mất, viên nối dõi Nguyễn Phúc Kiểu theo lệ soạn biểu cáo ai, cùng sai Bồi thần đến quan ải trình bày; viên Bồi thần hiện tại quan ải đợi mệnh.
‘Nước Việt Nam vốn được phong làm phiên thần, nay viên Quốc vương mất, sai Sứ đến cáo ai, đáng ra lệnh đến kinh khuyết. Nay ra lệnh Tổng đốc truyền chỉ lệnh viên Bồi thần vào Quan ải; tra biện các nghi tiết cần thiết vê việc phong chức thế tập.” ( Tuyên Tông Thực Lục quyển 2, trang 6 )
Khi vào nội địa, Tổng đốc Lưỡng Quảng bèn tâu lên và báo tin nước này có việc chú cháu tranh chức; ý chỉ Vua Minh Mệnh tranh chức với con Đông cung Cảnh; đây chỉ là tin đồn, riêng Vua Thanh cho rằng đó là việc nội bộ nên không quan tâm đến:
“Ngày 12 Ất Mùi tháng 8 năm Gia Khánh thứ 25 [18/9/1820]
Dụ các Quân cơ đại thần:
“ Nguyễn Nguyên dâng tấu triệp về việc người con nối dõi Quốc vương Việt Nam sai Sứ thần cáo ai; lại có phiến tấu xưng rằng nghe tin nước này có việc chú cháu tranh chức. Chuyện đó đối với ngoại Phiên để tự họ làm, Thiên triều coi như không nghe và không thấy; viên Tổng đốc chỉ cần thông sức các quan văn võ không động thanh sắc, trinh thám mật, giữ biên cảnh yên tĩnh là được. Ðem dụ này cho Nguyễn Nguyên , lại dụ Triệu Thận Chẩn hay biết.” ( Tuyên Tông Thực Lục quyển 2, trang 34 )
Ngày 12 Ất Mùi 12 [18/9/1820], dựng bia Vua Gia Long gọi là bia Thánh Đức Thần Công ở lăng Thiên Thụ.
Tháng 9 [7/10-5/11/1820], sai sứ sang nhà Thanh; Hữu Tham tri bộ Lại Ngô Vị sung Chánh sứ, Thiêm sự bộ Hình Trần Bá Kiên, Hàn lâm Thị độc học sĩ Hoàng Văn Thịnh sung giáp, ất Phó sứ. Sai thự Tham tri bộ Binh Trịnh Hiến làm Chánh hậu mệnh, Ký lục Quảng Bình Hoàng Kim Hoán làm Phó hậu mệnh, đến cửa ải Lạng Sơn lo liệu việc đi sứ.
Tặng cha Lê Văn Duyệt là Chưởng cơ Lê Văn Toại làm Thống chế. Trước đây Toại ốm chết, Duyệt nghĩ rằng đương có tang Vua, không dám chế tang phục, xin mệnh ở triều. Vua cho rằng lễ là theo tình người, đặc cách cho Duyệt may áo sổ gấu để tang cha, táng tế xong, trở lại chịu tang Vua. Cho thêm Toại 9 cây gấm đoạn, 150 lạng bạc, 2.000 quan tiền; sai quan dụ tế. Lại ra lệnh cho Tham tri Hộ tào Nguyễn Xuân Thục đem 300 lính hộ việc tang.
Nước Chân Lạp sai sứ đến chầu. Trước kia vua Chân Lạp là Chăn dâng biểu xin đến cửa quyết chầu hầu; Vua cho 150 người tùy tòng. Chăn đến Gia Định xưng có bệnh; Vua xuống chiếu cho về nước. Chăn bèn tâu xin bọn ốc Nha Chiết Luyện, Phì Mục, Mân Tri Mạt đến Kinh dâng lễ tiến hương và lễ khánh hạ; Vua y cho.
Nguyễn Văn Trí và Nguyễn Văn Thuỵ [Thoại] đánh phá được sư Kế ở Nam Vang. Khởi đầu Kế đem hơn 30 chiếc binh thuyền tiến bức thành Nam Vang; Vua Chân Lạp muốn bỏ thành chạy. Vừa lúc bọn Trí đến Châu Đốc, gấp chọn thuyền nhẹ mà tiến. Khi đến thành thì quân giặc đã qua đò, sang đất Cổ Nha Chăn cách thành chỉ hơn 10 dặm. Trí tiến trước, Thuỵ tiếp ứng sau; quan Chân Lạp là Chiêu Chuỳ Đồng Phù đem quân đi theo. Gặp giặc ở Ỷ Hôn, đánh phá được, chém giết rất nhiều. Bắt được 2 tên quan Chân Lạp, từng hàng theo giặc; Kế và bọn Tham Đích Tây đều chạy trốn. Quan quân đuổi theo, bắt chém hơn 400 người. Quân của bọn Phan Công Nghĩa đóng ở Liêu Hiêu nghe giặc ở Bà Nam chiếm giữ chỗ hiểm, sai Quản đạo Tân Châu là Vũ Văn Sáng dẫn quân tiến lên, Sáng đánh thua, bị giặc giết chết. Nghĩa cùng bọn Lê Kim Nhượng, Nguyễn Văn Tuyết kế đến, giặc bèn lui chạy. Đuổi theo tới Khu Trung, đánh phá được, lấy được đồ quân nhu khí giới, đảng giặc nhiều người hàng.
Phó tổng trấn Gia Định là Hoàng Công Lý tham lam trái phép, bị quân nhân tố cáo hơn mười việc; Lê Văn Duyệt đem sự việc tâu lên. Sai đình thần hội bàn, đều nói :
“Công Lý bị người kiện, nếu triệu về Kinh để xét, tất phải đòi nhân chứng đến, không bằng để ở thành mà tra xét là tiện hơn”.
Vua cho là phải, bèn hạ Công Lý xuống ngục, sai Thiêm sự Hình bộ Nguyễn Đình Thịnh đến hội với Tào thần ở thành Gia Định mà xét hỏi.
Tháng 10 [6/11-5/12/1820], Nguyễn Văn Trí đánh phá được sư Kế ở Ba Tầm Lai thuộc phủ Thời Thu. Trước kia, thua trận Ỷ Hôn, Kế cùng bọn Tham Đích Tây chạy đến Lạng Khoan, chẹn chỗ hiểm để giữ; quan Chân Lạp là Bông Sa Sô Phì đánh không được. Quan quân ta đến Xuy Sóc, vì có khe lớn ngăn trước mặt, không thể tiến được. Trí giả cách rút quân về Long Sô, giặc nghe tin, lại dẫn quân ra. Trí ra lệnh cho quân sĩ đương đêm ngậm tăm theo bốn đường đều tiến đến Ba Tầm Lai, phía trước phía sau cùng đánh hăng, phá vỡ được, chém được sư Kế, đầu hàng vài trăm người; bọn Tham Đích Tây đều trốn chạy. Tin thắng trận tâu lên, vua mừng bảo bầy tôi rằng :
“Giặc tăng kia gây loạn, dần dà gần tới Nam Vang, may Lê Văn Duyệt vừa đến, sai tướng dẹp tắt. Nếu không thì Nam Vang thất thủ, hỏng nát phên giậu của ta, sẽ không lợi cho thành Gia Định”.
Quốc vương Chân Lạp là Chăn lấy cớ có những quan phiên giao thông với sư Kế làm loạn, mà không hay ngăn được, chịu đến Gia Định xin chịu tội; Vua sai sứ mang chiếu đến yên ủi.
Tháng 11 [6/12/1820-3/1/1821] ,Trấn thủ Phiên An là Đào Quang Lý có tội bị hạ ngục. Khi Quang Lý ở trấn, có người tố cáo làm trái phép, quan thành Gia Định tra xét tâu lên. Vua nói :
“Quang Lý là công thần Vọng Các cũ, không biết tự yêu thân danh để mắc vào pháp luật, rất đáng thương tiếc”.
Khi án dâng lên, Lý bị khép vào tội lấn xén tiền công tiền tư hơn 9 vạn quan; Vua nghĩ đến công lao, miễn cho tội chết, bắt giam kín, đòi lại tang vật.
Sứ bộ sang nhà Thanh là bọn Ngô Vị, Trần Bá Kiên, Hoàng Văn Thịnh sắp qua ải Nam Quan. Vừa được mật tin báo tang vua Thanh; bọn Ngô Vị, Trịnh Hiến bàn rằng biểu văn trước dùng ấn son, nay nên đổi ấn màu chàm nhắm hợp với tang chế. Liền làm công văn tư qua phủ Thái Bình xin hoãn hạn mở cửa ải và chuyển dâng biểu tâu lên. Vua nói :
“Việc mở cửa quan đã hẹn trước, quốc tang báo sau, người Thanh không ngại gì ấn dấu son, tại sao sứ thần lại sinh chuyện mà chần chờ như thế ?”.
Lập tức dụ cho dùng biểu dấu son như cũ.
Đổi định lệ thuế nhập cảng và dâng lễ cho các thuyền buôn nước ngoài. Lệ cũ, thuyền buôn Mã Cao và các nước phương Tây đến buôn bán, cũng đánh thuế như lệ thuyền buôn Quảng Đông, cứ lấy thước tấc bề rộng các thuyền mà thu. Vua muốn tỏ lòng yêu mến người phương xa, sai đình thần bàn định phân biệt xuất xứ thuyền, theo ngạch cũ mà khoan giảm.
Ngày mồng 1 tháng chạp [4/1/1821], chiếu ban hủy 4 loại tiền đời Tây Sơn: Thái Ðức, Quang Trung, Cảnh Thịnh, Bảo Hưng, hứa thâu nạp vào cung thiêu hủy; mua bán trên thương trường hạn trong 5 năm, ngoài hạn cấm.
Thổ phỉ ở Sơn Tây là Trần Lê Quyền nguỵ xưng hoàng thúc nhà Lê, tụ đảng ở Lâm Thao [Phú Thọ] mưu khởi loạn. Quan Bắc Thành mật sai Quản cơ Lê Công Chiếu đem quân tìm bắt được Lê Quyền và bè đảng mười mấy người. Việc tâu lên, thưởng cho quân sĩ 200 quan tiền.
Xuống chiếu mở khoa thi Hương và thi Hội; đặc biệt cho mở ân khoa, mùa thu năm Tân Tỵ [1821] thi Hương, mùa xuân năm Nhâm Ngọ [1822] thi Hội.
Gọi bọn Tiến sĩ triều Lê là Nguyễn Đăng Sở và Đỗ Lệnh Thiện, Sinh đồ ở Bắc Thành là Phạm Đình Hổ, Phan Huy Chú, Sĩ nhân là Ngô Du, Đoàn Nguyên, Đỗ Huy Ngạc, Nguyễn Minh Khiêm; do bộ dẫn vào yết kiến. Lệnh Thiện và Đình Hổ vì ốm từ chối; Đăng Sở đến kinh, được bổ Hàn lâm viện Tu soạn; bọn Huy Chú được bổ các chức Biên tu, Kiểm thảo, theo bậc khác nhau.
Đảng giặc Chân Lạp đã dẹp hết, sai rút binh về. Khởi đầu bọn Vệ uý Lê Kim Nhượng và Trần Văn Quế đuổi đánh dư đảng của sư Kế ở Lang Sóc, phá được, giặc tan tác; bọn Tham Đích Tây, Kế Luyện Na Côn lần lượt về hàng. Lê Văn Duyệt tâu xin rút binh, nhưng để Nguyễn Văn Thuỵ [Thoại] với 700 quân sĩ lưu lại bảo hộ nước Chân Lạp; đợi khi nào tạm yên sẽ trở về Châu Đốc.
Vua nước Chân Lạp thấy viên quan Chiêu Chùy Tôn La Ca Đồng Phù ngang nghịch vô đạo, gửi mật thư cho Gia Định. Chợt Đồng Phù có việc đến thành, Lê Văn Duyệt bắt lấy, đem sự việc tâu lên; Vua nói :
“Hắn là quan phiên, nên để vua phiên xử trị”.
Bèn sai đóng gông giải giao Đồng Phù và bọn quan phản nghịch Tham Đích Tây; dụ Vua Chân Lạp rằng :
“Pháp luật là chung của thiên hạ. Bọn Tham Đích Tây phản quốc theo giặc, Đồng Phù khi quân ngược dân, theo pháp luật đều phải giết. Vương nên cương quyết, xử theo nghĩa lớn, không nên nhu nhược”.
Vua Chân Lạp vâng mệnh giết hết, rồi xin sắm sửa sản vật địa phương sai sứ sang tạ; Vua nghĩ nước ấy mới yên nên miễn cho.
Lê Văn Duyệt dâng sớ nói :
“Gần đây nghe tin nước Xiêm La sửa soạn binh giáp và xin quân ở nước Hồng Mao [Anh], chưa hiểu cớ gì. Thần đã thao diễn các quân để dự phòng sự bất ngờ, và sai người đi đến Ô Đỗ của Hồng Mao để dò xét động tĩnh”.
Vua khen phải, bảo từ nay dò được tình trạng gì thì soạn biểu tâu lên ngay
Ban bạc cho bọn con cháu nhà Lê là Lê Duy Cáo và con cháu nhà Trịnh là Trịnh Hiệu, theo thứ bậc khác nhau; lại cho Duy Cáo triều phục Chánh tam phẩm.
Chánh sứ sang nhà Thanh là Ngô Vị chết ở phủ Nam Ninh ,Vua nghe tin nói :
“Vị chết vì việc nhà vua, trước dẫu có lỗi, nhưng cũng là để làm việc công, cũng nên thương xót”.
Sai cấp cho gia đình 30 lạng bạc; đến khi đưa tang về, sai quan dụ tế, lại cho thêm 100 lạng bạc. Riêng Vua Đạo Quang nhà Thanh, cũng ban chiếu chỉ thưởng tuất:
“Ngày 25 Ất Hợi tháng 3 năm Ðạo Quang thứ nhất [26/4/1821]
Thưởng cho cố Việt Nam Cống sứ Ngô Thời Vị 300 lạng bạc.” (Tuyên Tông Thực Lục quyển 15, trang 19)
Đắp ba đoạn đê mới ở Sơn Nam Hạ; một đoạn tại hai xã Kim Lũ và Tiên Liệt huyện Mỹ Lộc [Nam Định], một đoạn tại hai xã Trà Lý và Lương Phú huyện Chân Định [Nam Định], một đoạn tại xã Sơ Lâm và Hàn Lâm huyện Thượng Nguyên [Nam Định].
Năm nay bệnh dịch phát từ mùa thu cho đến mùa đông, bắt đầu từ Hà Tiên, lan ra đến Bắc Thành, nay đã dứt. Số hộ khẩu chết tất cả là 206.835 người, không kể số nam phụ lão ấu ở ngoài hộ tịch; chẩn cấp tổng kê hơn 73 vạn quan tiền.
Bộ Hộ tâu dâng sách hội kê đinh điền tiền gạo vàng bạc năm nay : số đinh hơn 620.240 người ; ruộng 3.076.300 mẫu, và hơn 26.750 khoảnh ; tiền hơn 1.925.920 quan ; thóc hơn 2.266.650 hộc ; vàng hơn 580 lạng ; bạc hơn 12.040 lạng. Bộ Binh tâu dâng nhân số năm nay về binh ngạch, quan lại trong ngoài, các sắc binh tượng cùng các hạng binh tính, biệt nạp, tạp lưu, gồm hơn 204.220 người.
Chú thích:
1.Sắc mệnh chi bảo : cái ấn đóng sắc mệnh của vua.
2.Trung hoà vị dục : chữ từ sách Trung Dung, nghĩa là : đạo được trung hoà thì trời đất yên ngôi vị, muôn vật sinh nở.
3.Nguyễn Văn Tồn gốc người Chân Lạp.
- Mẹ Nguyễn Phúc Quân, Nguyễn Phúc Cự là bà Phi Lê Thị Bình. Bà Bình là con út Vua Lê Hiển Tông, em Ngọc Hân Công chúa; trước khi làm vợ Vua Gia Long là vợ của Nguyễn Quang Toản.