Thy Sinh
Lịch sử nhận thức có một cột mốc làm hệ quy chiếu, đó là định lý bất toàn của Gödel (1931). Cấu trúc này cho thấy chân lý có hai phần: phần có thể hình thức hóa – là cái ban đầu – và phần thừa vượt ra ngoài hệ. Dù hệ hình thức đủ mạnh cũng không chứa trọn chân lý nên hệ phải mở rộng. Hệ của Gödel là hệ bất toàn.
Wittgenstein muộn (1953) được ca ngợi là người đã giải phóng triết học khỏi ám ảnh về bản chất, nhưng nếu nhìn qua lăng kính Gödel thì đó là một ngã rẽ về nhận thức. Bằng chứng rõ nhất cho ngã rẽ này nằm ở thái độ của ông đối với Gödel.
Các ghi chép của Wittgenstein được xuất bản sau này trong Remarks on the Foundations of Mathematics (1937-1944) cho thấy ông đã phê phán định lý bất toàn. Ông viết: “Mệnh đề đúng nhưng không chứng minh được của Gödel thì có ích gì? Nó chỉ là một trò chơi chữ được tạo ra bởi một hệ ký hiệu rắc rối”. Ông cho rằng Gödel đã lẫn lộn giữa “đúng” và “được chứng minh”, rằng việc nói “tôi không thể chứng minh được trong hệ này” tự nó đã là một nước đi vô nghĩa trong trò chơi ngôn ngữ toán học.
Từ đó, Wittgenstein bác bỏ toàn bộ hệ hoàn chỉnh chứa cái ban đầu mà ông cho là siêu hình cũ. Đây là một lựa chọn triết học có chủ ý. Sự lựa chọn này khiến toàn bộ triết học muộn của ông trượt từ hệ bất toàn sang hệ thiếu khuyết – một hệ không đủ mạnh – vừa thiếu vừa khuyết nên không giải thích được thế giới khiến ông phải thay đổi cả định nghĩa triết học.
Năm luận đề và lõi triết học của Wittgenstein muộn
Rất dễ nhầm tưởng trò chơi ngôn ngữ là lõi triết học của Wittgenstein muộn. Thực ra nó chỉ là ẩn dụ. Lõi nằm ở chuỗi năm luận đề của ông và phần ý nghĩa mà chúng tôi suy luận:
- Trò chơi ngôn ngữ: Wittgenstein liệt kê ngôn ngữ như một tập hợp các hoạt động rời rạc: ra lệnh, hỏi, kể chuyện, cầu nguyện, đùa, chửi rủa. Mỗi hoạt động là một trò chơi, mỗi trò chơi có luật riêng. Ông cố ý liệt kê một cách rời rạc như vậy để chứng minh không có mẫu số chung, không có bản chất.
Ý nghĩa: Wittgenstein bác bỏ hệ hoàn chỉnh vì coi đó là siêu hình cũ, đồng nghĩa với việc cái ban đầu của chân lý cũng bị bác bỏ theo. Nhưng ông giữ lại phần thừa để mô tả thế giới nên dẫn đến luận đề thứ hai. - Ý nghĩa là cách dùng: Quan điểm nổi tiếng của Wittgenstein: “Ý nghĩa của một từ là cách dùng của nó trong trò chơi”. Đừng hỏi từ “nước” nghĩa là gì, hãy hỏi nó được dùng để làm gì: là lời yêu cầu, là cảnh báo, hay là đáp án trong trò chơi đố chữ. Chân lý không nằm trong từ, cũng không nằm ngoài thế giới, mà nằm trong thực hành.
Ý nghĩa: Wittgenstein chọn cách mô tả phần thừa của chân lý trong thực hành, vì thế ông cần có một công cụ để làm việc này, dẫn đến luận đề thứ ba. - Họ tương tự: Wittgenstein cho rằng: Không có bản chất chung cho tất cả các trò chơi. Giống như các thành viên trong một gia đình, người này giống người kia sống mũi, người kia giống người nọ dáng đi, nhưng không có một sợi chỉ nào xuyên suốt tất cả. Vì vậy, khái niệm trò chơi hay ngôn ngữ chỉ là một mạng lưới tương tự chồng chéo. Muốn mô tả hạnh phúc là gì, ta không thể định nghĩa, ta phải liệt kê: hạnh phúc khi uống nước lúc khát, hạnh phúc khi con ngủ, hạnh phúc của kẻ thắng trận khác hạnh phúc của nhà tu hành.
Ý nghĩa: Vì đã bác bỏ cái ban đầu của chân lý và né tránh định nghĩa phần thừa nên ông mô tả nó một cách bất tận, nhưng không thể mô tả mãi được nên ông cần phải cô lập nó vào một không gian. Điều này dẫn đến luận đề thứ tư. - Hình thái đời sống: Trò chơi chỉ có nghĩa bên trong một hình thái đời sống. Tưởng tượng một ngôn ngữ là tưởng tượng một hình thái đời sống. Trò chơi chặt gỗ chỉ có nghĩa khi có gỗ, có rìu, có mùa đông cần sưởi.
Ý nghĩa: Hình thái đời sống chỉ là những hoạt cảnh đời thường được dựng lên để chứa phần thừa. Vì hệ này chỉ có phần thừa mà không có cái ban đầu, không đủ mạnh, nên nó là hệ thiếu khuyết chỉ giải thích được các trò chơi nhỏ mà không giải thích được thế giới. Khi triết học không giải thích được thế giới nữa thì ông buộc phải chuyển sang luận đề thứ năm để hợp lý hóa triết học. - Triết học là liệu pháp: Wittgenstein cho rằng: Triết học không phải là lý thuyết, không được xây dựng thêm bất kỳ lý thuyết nào nữa. Bệnh của triết học là để “ngôn ngữ đi nghỉ mát” – lôi một từ ra khỏi trò chơi đời thường rồi bắt nó trả lời câu hỏi siêu hình. Nhiệm vụ của triết gia không phải là giải thích mà mô tả, đưa từ ngữ trở về, như một liệu pháp tâm lý, chỉ cho người ta thấy mình đang lẫn lộn luật chơi.
Ý nghĩa: Đến đây, Wittgenstein buộc phải đổi cả định nghĩa của triết học. Từ khoa học về nhận thức, ông định nghĩa lại triết học, coi triết học là liệu pháp để xoa dịu nỗi ám ảnh về chân lý. Liệu pháp này cho phép ông tiếp tục mô tả bất tận bằng Họ tương tự.
Kết luận
Nhìn lại chuỗi năm luận đề của Wittgenstein muộn, được ca ngợi là đã đánh đổ tư duy triết học cũ, nhưng thực ra ông chỉ làm một việc là vứt bỏ cái ban đầu, giữ lại phần thừa của chân lý. Do chân lý thiếu cái ban đầu nên hệ bị thiếu khuyết. Thay vì bổ sung lại cái ban đầu thì ông dùng Họ tương tự để chạy theo mô tả phần thừa một cách bất tận dẫn đến việc phải thay đổi định nghĩa triết học chính là thất bại lớn của Wittgenstein.
Nếu ngôn ngữ không chứa chân lý và chỉ có nghĩa trong một trò chơi cụ thể không nằm trong một hệ hình thức đủ mạnh nào, vậy thì cuốn sách Tìm tòi triết học của ông dựa vào đâu để viết? Để người đọc hiểu? Rõ ràng, để người đọc hiểu được trò chơi ngôn ngữ, ông phải ngầm dựa vào một luật chơi chung. Luật chơi chung này chính là cái ban đầu của chân lý mà ông đã bác bỏ.
Các triết gia chịu ảnh hưởng của Wittgenstein muộn lấy cảm hứng từ hệ thiếu khuyết của ông để xây dựng lý thuyết của riêng họ. Từ đây, hệ thiếu khuyết trở thành nền tảng của hậu cấu trúc và hậu hiện đại. Họ tương tự của Wittgenstein trở thành lối viết thường trực của văn hóa hậu hiện đại, từ chối định nghĩa, chỉ liệt kê và lắp ghép sự phân mảnh của thế giới như một nét đẹp văn chương.
TP.HCM, tháng 10 năm 2026
Thy Sinh
Tài liệu tham khảo
- Gödel, K. (1931). Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme I.
- Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations.
- Wittgenstein, L. (1956). Remarks on the Foundations of Mathematics.
