Đỗ Ngọc Giao
08-Nov-2026
10. Counter-memory
Bài này giới thiệu counter-memory, một khái niệm do Michel Foucault (1926–1984), triết gia người Pháp, nêu ra năm 1971.[1] Nói ngắn gọn, đó là những câu chuyện kể khác với ‘chánh-sử’.[2]
Chánh-sử (mainstream/official/state history) là version chánh thức dùng làm nền cho bổn sắc dân tộc (national identity), thẩm quyền nhà nước (political legitimacy), kết cấu xã hội (social cohesion), gồm những sự kiện lặp đi lặp lại qua sách vở, báo chí, lễ lạc,… và diễn giải sao cho dễ thấy, dễ tin, phải tin.
Ngược lại, counter-memory là ‘sử’ của những ‘nhóm ngoài rìa’ (marginalized communities) [thí dụ dân quê]. Counter-memory tạo ra một cách hiểu rộng rãi (plural) và dễ dãi (contested) hơn chánh-sử đối với quá khứ, vạch ra những gì đã bị làm lơ, bỏ qua, cào bằng trong lịch sử. Counter-memory chẳng đối nghịch (oppose) chánh-sử, mà là chẳng bị các điều kiện như chánh-sử đã bị, để tạo ra, truyền bá và chứng nhận (legitimize) kiến thức lịch sử.[3]
Thí dụ cho chánh-sử là hai bộ Đại Việt sử ký toàn thơ (thế kỷ 15) và Lịch sử Việt Nam (thế kỷ 21).
Thí dụ cho counter-memory là câu chuyện ‘thuyền nhơn’ liều mạng vượt biển tỵ nạn trong cuộc chiến Việt Nam 1955–1975.[4] Đó là câu chuyện của một ‘nhóm ngoài rìa’—gọi là ‘ngoài rìa’ chớ đông lắm: hàng triệu người lận.
‘Dã-sử’ là một khái niệm khác. Nhà khảo cứu Vũ Ngọc Khánh (1926–2012) cắt nghĩa ‘dã-sử’ như vầy:
- chuyện sử do dân gian ghi chép lưu truyền chớ chẳng phải do sử quan biên soạn,
- chuyện sử do dân gian ghi chép lưu truyền mà sử quan bỏ qua vì lý do nào đó,
- gia phả, địa chí, ca dao.[5]
Theo thiển ý, nếu hiểu ‘dân gian’ là dân quê suốt đời rị mọ sau lũy tre làng, chữ nhứt bẻ đôi không biết, thì họ chẳng tài nào làm ra ba thứ ‘dã sử’ nêu trên được. Mà ắt là quan viên ở kẻ chợ, kinh thành, những người biết chữ và biết cả những chuyện ‘thâm cung’, thì mới ghi chép dã-sử được—những người này chẳng phải ‘nhóm ngoài rìa’.
Vậy, counter-memory không phải là dã-sử.
Song le, ta có thể tìm thấy counter-memory trong chuyện kể dân gian (folktales).
Bài này thuật lại mấy mẩu counter-memory trong chuyện kể dân gian người Việt.
10.1 Chuyện kể
Petrus Trương Vĩnh Ký (1837–1898), Antony Landes (1850–1893) và Jean Marie Génibrel (1851–1914) là ba vị học giả đầu tiên hồi thế kỷ 19 sưu tầm ghi chép chuyện dân gian người Việt. Tiếp theo, qua thế kỷ 20, lần lượt là Nguyễn Văn Ngọc (1890–1942), Nguyễn Đổng Chi (1915–1984), Tô Nguyệt Đình (1920–1988), Lê Hương (1922–1976), Sơn Nam (1926–2008). Những vị đó (hẳn là tôi chưa kể hết) đã góp công lớn giúp ta giữ được phần nào ‘gia tài văn hóa’ của ông bà mình để lại.
Contes et legendes Annamites của Landes ghi lại những câu chuyện dân gian theo lời hai người kể, một thầy tướng (devin) và một nhà nho (scholar), đều là dân Nghệ An. Cuốn sách có hai phần:
- 127 chuyện đời xưa và truyền thuyết, ghi nguyên văn theo lời kể,
- 22 chuyện cười, ghi đại ý theo lời kể,
kèm theo chuyện là những ghi chú dành riêng cho người Âu để họ hiểu thêm văn hóa Việt.[6] Một số chuyện tôi đã dịch và giới thiệu ở nơi khác.[7]
Bài này thuật lại 4 mẩu counter-memory lượm lặt trong cuốn sách của Landes.
10.1.1 Chuyện ông Trạng Trình (Histoire du Trạng-nguyên Trình)
Ở đất Hải Dương có cô kia tài sắc vẹn toàn, muốn lấy người chồng sao cho đẻ ra đứa con làm vua mà chưa kiếm ra ai. Rồi cổ lấy một ông có tước công tên Luân, vài tháng thì có bầu. Sau chín tháng mười ngày, cổ biểu chồng dựng một cái chòi cao, bốn bề che kín,a dặn:
‘Chừng nào thiếp sanh, chàng mặc kệ thiếp, đừng thăm viếng gì, không thôi hư chuyện.’
Chồng nghe lời. Cô kia sanh con được ba ngày, muốn thử chồng lần nữa, nên để con trên võng, dặn chồng đừng vô thăm, rồi bỏ đi. Ba ngày sau, người chồng muốn coi mặt con, lên chòi, thấy nó trên võng. Đứa con thấy cha, nó nói liền:
‘Dạ thưa cha tới thăm con!’
Người cha sợ hãi, xuống chòi. Vợ về trách:
‘Thiếp muốn con chàng làm vua, nhưng cha con chàng muốn nó làm trạng nguyên thời loạn mà thôi. Vậy thiếp chiều theo ý chàng, nhưng giữa hai ta chẳng còn chi hết.’
Nói xong, đi mất (disparut). Hai cha con ở với nhau. Khi lên mười bảy, đứa con tên Trình thi đậu trạng nguyên nhà Mạc, nhưng lòng theo nhà Lê, nên cáo bịnh không làm quan nhà Mạc, sau giả đui vô chùa ở. Khi nhà Mạc [bị nhà Lê đánh] thua, rút lên Thái Nguyên, Trình cho người em trai cùng mẹ khác cha là Trại ra giúp nhà Lê, dặn nếu có gì khó thì về gặp ổng. Trại ở Thanh Hóa, thi đậu trạng nguyên nhà Lê, nhưng tài thua xa Trình, việc chi cũng nhờ Trình sắp xếp.
Khi nhà Mạc thua lần nữa và rút lên Lạng Sơn, thì Trại cho một tên lính về hỏi anh mình tiếp theo phải làm sao. Tên này về tới chùa, nhưng ba ngày liền chẳng thấy báo tin chi. Bữa đó, lúc hừng đông, Trình tới chỗ tên lính nằm, xé chiếu của y, xua tay nói:
‘Đi lẹ! Lẹ lên!’
Nghe lính về báo vậy, Trại lắc đầu, nói:
‘Anh ta nói đi lẹ sẽ thắng.’
Quân nhà Lê theo gấp tới sát biên giới, bị Trình chặn lại. Trại lúc đó đang đi cùng vua Trang Tông, nghe tướng tiên phuông báo vậy, thì tới gặp Trình hỏi sao chặn đường tiến quân. Ổng đáp:
‘Chớ dồn ai tới đường cùng.b Anh còn một việc phải làm cho nhà Mạc, để họ khỏi bị diệt. Xin em rút quân, cho nhà Mạc sang Tàu.’
Vua Lê nghe theo, rút quân về.c
Ở xứ An Nam, từ đời Hồng Bàng tới nay, chưa có ai xứng danh trạng nguyên hơn ông Trình. Ổng biết mọi chuyện năm trăm năm về trước và mọi chuyện năm trăm năm về sau, mà còn ghi lại những chuyện đó trong một cuốn sách cho người ta coi. Song le, ổng có đoán một điều làm vua Minh Mạng phật ý, nên vua ra lịnh hễ ai coi sách đó sẽ bị xử tử, đặng thiên hạ đừng coi.d
Notes:
- Dựng chòi cho đàn bà ở đẻ là thói tục thời xưa.
- Ý này lấy trong Đạo đức kinh của người Tàu.
- Trình ở đây là Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585), trạng nguyên nhà Mạc (1527–1592), và Trại là Phùng Khắc Khoan (1528–1613), trạng nguyên nhà Hậu Lê.
- Ở chuyện Bà chúa Liễu không kể ra đây, ta được biết Trạng Trình khuyên Nguyễn Hoàng rút vô Trấn Ninh thì dòng dõi sẽ làm vua bốn đời. Có lẽ điều đó làm vua Minh Mạng phật ý, nhưng điều đó chẳng trật chút nào: sau bốn đời vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, thì, trên thực tế, người Pháp đã cai trị An Nam.
10.1.2 Chuyện một vị hoàng tử nhà Mạc (Histoire d’un prince de la famille Mạc)
Xưa nhà Lê [sơ] trị vì hơn 100 năm thì nhà Mạc nổi lên làm loạn. Nhà Mạc có mười tám con trai và một con gái, người trai út tên Ninh trí cao tài rộng. Binh quyền giao hết cho Ninh nắm chống nhà Lê. Con rể nhà Mạc, tên Nam, cũng là tướng giỏi. Nhà Lê chẳng ai cự nổi; chúa Nguyễn [Kim] phải rút về Nghệ An cố thủ trong rú Rum, đắp ụ ngăn sông. Ninh rượt theo đường bộ, Nam rượt theo đường sông, phá hết ụ, chúa Nguyễn thua trận, rút vô Đèo Ngang giữa Quảng Bình với Hà Tĩnh. Ở đó gặp trạng Trình khuyên rằng: ‘Nhà Lê mất rồi, nhà Mạc đang mạnh. Nhưng nếu ngài rút vô Quảng Nam thì cũng dựng được bốn đời vua.’a
Người con cả Mạc Đăng Dung xưng làm vua. Gann tài Ninh, sợ em giành quyền, Dung tính giết đi. Ninh thì ngược lại, vì tình cốt nhục nên chẳng ngờ điều gì.
Ninh đánh bại chúa Nguyễn, trở về, tới bến đò thành Rum, nơi mặt sông rộng minh mông. Ổng hỏi người chèo đò: ‘Mi muốn làm quan không?’ Người này đáp: ‘Ai chẳng muốn ăn ngon mặc đẹp, nhưng tui như vầy thì làm được giống gì.’ Ninh nghe thấy thương, ra lịnh chém đầu người chèo đò, vợ con họ sợ điếng bỏ chạy. Ninh biểu lính đem xác người chèo đò lên chôn ở một nơi nào đó trên núi Hồng Lãnh—chẳng rõ nơi nào. Kế bên bến đò, ổng cho dựng một cái bia đục dòng chữ này: ‘Chừng nào núi Hồng Lãnh hết cây, sông Rum hết chảy, thì dòng họ nhà này mới hết người làm quan.’
Người chèo đò đó chẳng ai xa lạ mà là ông tổ của Ngụy Khắc Đản,b từ khi ổng chết thì dòng họ Ngụy mới thường có người thi đậu làm quan lớn—nhờ cuộc đất đẹp mà Ninh cho người chèo đò.
Ninh đánh xong Nghệ An. Mạc Đăng Dung sợ Ninh giành ngôi, mới biên thơ vặn hỏi sao thắng trận mà chưa về, và sao tha cho chúa Nguyễn mà chẳng bắt làm tù binh. Ninh nổi dóa nói: ‘Ta một mình đánh bại cả vua Lê chúa Nguyễn, anh ta chẳng chịu hiểu mà còn nghi này nọ. Muốn chống ảnh giành ngôi thì ta làm cái một, sợ nghịch đạo trời và hậu thế cười chê đó thôi. Thây kệ ảnh muốn làm cái giống gì với ta thì làm.’
Mạc Đăng Dung sai lính chém đầu Ninh, nhưng bỗng nhiên mặt đất rung rinh và ruồi bâu kín cổ Ninh làm đao phủ chẳng sao chém trúng đầu. Ninh bị trói dưới bụng voi cho nó lội nước nhấn chìm nhưng voi chẳng chịu xuống nước. Ai cũng thương xót, nhưng Ninh coi bộ chẳng sợ chết, vẫn nói chuyện như không. Mấy ngày sau Mạc Đăng Dung sai bỏ thuốc độc vô đồ ăn nhưng Ninh vẫn sống nhăn. Dung nhốt Ninh vô ngục, Ninh thấy anh mình trước sau vẫn muốn làm hại mình, bèn tự vẫn cho xong.
Nghe tin Ninh chết, Mạc Đăng Dung mừng hết lớn. Mở tiệc, mời em rể Nam và tướng tá tới dự, nói sẽ thăng chức cho họ. Nam nói: ‘Cái ngai của anh là Ninh với tui lập nên, Ninh đánh phía nam, tui đánh Cao Bằng. Anh ở nhà chơi, còn làm chết một người chánh trực đã giúp công lớn cho anh.’ Bốn tướng của Ninh hùa theo, không thèm nhận chức, bàn với Nam đánh Mạc Đăng Dung. Người em gái út, vợ Nam, hay chuyện, báo anh mình biết. Dung sai lính tới vây nhà Nam tính bắt cả Nam và bốn tướng của Ninh. Nam biết mình bị vợ làm phản, nên cho giết đi, đánh lại quân Mạc, sau Nam và bốn tướng cũng chết. Suốt 67 năm, nhà Mạc tranh quyền với nhà Lê, rốt cuộc bị nhà Trịnh diệt.
Notes
- Ở đây người kể chuyện hẳn đã dồn những sự kiện khác nhau vô cùng một lúc. Dù vậy, lời sấm nói trào Nguyễn có 4 vua thì khắp nước An Nam ai cũng biết, có kẻ còn dựa theo lời đó để làm loạn thời Tự Đức.
- Ngụy Khắc Đản (1817–1873), người Hà Tĩnh, là danh sỹ dưới trào vua Tự Đức, từng theo phái đoàn của Phan Thanh Giản (1796–1867) sang Pháp thương thuyết (Landes ghi lộn là ‘phái đoàn của Nguyễn Tri Phương’).
10.1.3 Chuyện ông Nguyễn Trại (Histoire de Nguyễn Trại)
(Bổn dịch ở đây ghi lại là Nguyễn Trãi theo chánh-sử.)
Nguyễn Trãi là ông tổ của vua Gia Long; hồi trào Lê ổng giữ một chức quan kiểm lâm. Ngày nọ ổng với lính vô rừng chặt cây, bọn này tìm thấy một ổ rắn. Họ xúm quanh con rắn cái, bự tổ chảng, tính đập chết nhưng nó thoát được. Đêm đó, Nguyễn Trãi ngủ mơ thấy một bà nói với ổng: ‘Xin quan làm ơn đừng để lính đánh chết mẹ con tui.’ Thức dậy, ổng nghi bọn lính khi chặt cây có lẽ đã làm hại ai đó; nên hừng đông vội ra nơi đó hỏi họ có làm gì ai chăng. Họ nói không có. Nguyễn Trãi về trạm, đêm cũng ngủ mơ thấy y như đêm trước. Sáng sau ổng trở lại nơi đó thì bọn lính đã đập chết con rắn cái.
Trở về, ổng gặp lại con rắn lúc đó đã biến ra một đứa gái nhỏ dễ coi ngồi khóc giữa đàng. Thấy tội, ổng dắt theo về. Nuôi cho tới khi lớn đẹp thì đưa cô ta vô cung vua làm phi. Bà thái hậu bị đau mắt lâu chẳng ai trị dứt; cô ta liếm mí mắt của bả một cái tức thì bả hết đau. Bà hoàng hậu hỏi cô ta phép gì hay vậy, cổ nói là bí kíp truyền trong dòng họ.
Sau, vua bị đau lưỡi. Cô ta nói vua lè ra để trị, nhưng chẳng trị mà lại cắn đứt cái lưỡi đi làm vua chết luôn. Trào đình bắt cô ta xử trảm. Nguyễn Trãi là người nạp cô ta cho vua thì cũng bị buộc tội và xử chôn sống theo một anh lính. Họ đào hố sâu, quăng hai người xuống, lấp lại, bỏ đi. Vợ anh lính tìm cách vô được nơi xử, nhưng lúc đó chồng cô ta đã chết.
Nguyễn Trãi [chưa chết] biểu cô kia: ‘Tui bị xử oan, chồng cô chết vì tui. Thôi xòe bàn tay ra đây, tui để lại dấu.’ Ổng nhổ một bãi vô bàn tay cô kia. Cổ về nhà, rồi có bầu đẻ ra một thằng con sau này là ông tổ của hoàng tộc Nguyễn.a
Notes
- Theo một ‘version’ hơi khác, con rắn thành tinh gạ Nguyễn Trãi lấy nó làm thiếp nhưng ổng cự tuyệt và xém đánh nó. Chẳng còn cách nào trả thù, nó đầu thai làm con gái của vợ Nguyễn Trãi đẻ ra. Đứa con này sau là phi của vua và làm vua chết như đã kể ở đây. Cả nhà Nguyễn Trãi bị xử tử, chính ổng cũng gần chết khi vợ anh lính kia tới gặp, nhờ vậy ổng mới giữ được dòng dõi.
Nguyễn Trãi bị xử năm 1443, sau khi vua Lê Thánh Tông băng ở vườn vải của bà Nguyễn Thị Lộ, vợ của Nguyễn Trãi.
10.1.4 Nguyễn Công Trứ (Nguyễn Công Trứ)
Nguyễn Công Trứ người huyện Nghi Xuân ở Nghệ An. Học giỏi nhưng thi rớt mấy lần. Ngày nọ, ổng đi coi hát, thấy mê một cô đầu múa, nhưng chẳng có tiền chuộc cô ta, bèn xin người anh của cổ cho vô gánh hát nấu bếp. Ổng ở đó hai năm, chẳng làm được trò trống gì [với cô đầu kia]. Tối nọ, tính rờ đại cô đầu thì bị đẩy ra kèm theo hai tiếng ‘Ứ hự!’
Thấy chán, ổng bỏ gánh hát, đi thi. Thi đậu, vô đình, đậu bảng nhỡn (á nguyên).
Rồi ổng bổ đi phủ Kiến Xương, tỉnh Hà Nội. Khi mở tiệc ăn mừng, ổng gặp lại gánh hát cũ; họ bối rối, chẳng biết hát gì. Thấy cô đầu múa mà mình mê, ổng kêu ra, cầm dùi trống, biểu cổ hát [bài gì cũng được] mà mỗi câu phải kèm hai tiếng ‘Ứ hự!’ Nghe vậy, cô đầu múa hiểu ổng muốn nhắc chuyện cũ. Cổ bước ra hát liền:
Giang sơn một gánh não nùng
Tình trong ứ hự anh hùng nhớ không?a
Nguyễn Công Trứ nói cho người anh của cô đầu múa biết chuyện. Ổng lấy cô này làm thiếp, được năm con, ai về sau cũng làm quan lớn.
Hồi thời Minh Mạng, vua khiến ổng đi dẹp những đảng cướp người Tàu và người Nam. Ổng bắt được hơn 50 ngàn người Nam, xin vua cho họ định cư ở tỉnh Nam Định—lúc đó còn hoang—lập nên huyện Kim Sơn và huyện … Mấy huyện này trù phú phát đạt, dân chúng [nhớ ơn] tôn Nguyễn Công Trứ làm thành hoàng.
Năm đầu thời Tự Đức, ông Nguyễn Công Trứ về trào xin ba điều: tăng lương cho lính, tự do buôn bán giữa Bắc Kỳ với Nam Kỳ lục tỉnh, lấp đầm Trà Sơn. Việc này cần 50 ngàn người trong mười năm. Ổng nói nếu việc này chẳng làm thì trong nước có loạn. Người ta làm lơ, ổng bèn giả điếc xin từ quan. Loạn lạc sau đó xảy ra y như ổng đoán.
Notes
- một ‘version’ khác:
Giang sơn một gánh giữa đồng
Quán không ứ hự anh hùng nhớ không?
10.2 Nhận xét
Bỏ qua chuyện ông Nguyễn Công Trứ, ba mẩu chuyện kia có dùng nhiều motif văn hóa dân gian, dưới đây nêu ra một số, theo index của Stith Thompson (1885–1976), học giả người Mỹ.[8] Cả bốn chuyện đều là những mẩu counter-memory với nội dung chẳng có trong chánh-sử mà nếu có thì cũng khác với chánh-sử từ ít tới nhiều.
10.2.1 Chuyện ông Trạng Trình
Motif
- Cấm dòm người/vật nào đó.
- Biết trước chuyện gì xảy ra.
- Đẻ con ở địa điểm và điều kiện nào đó.
- Kiêng kỵ khi đẻ con.
- 1. Đẻ ra ba ngày biết nói.
So với chánh-sử
Ở mẩu counter-memory này, Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) với Phùng Khắc Khoan (1528–1613) là anh em cùng mẹ khác cha.
Chánh-sử ít nói chuyện Nguyễn Bỉnh Khiêm, hẳn là vì chẳng ưa nhà Mạc; ở đây người thời nhà Mạc là ‘nhóm ngoài rìa’.
Ngày nay có ý cho rằng Trạng Trình với Trạng Bùng là thầy trò, dựa theo tuổi tác.[9] Song le, dữ liệu ‘tuổi tác’ này chưa hẳn đáng tin.
10.2.2 Chuyện một vị hoàng tử nhà Mạc
Motif
- Thoát chết thần kỳ.
- Người vợ phản bội.
- Thay đổi số phận.
- Người thân ác độc.
- Những cách chôn người chết.
So với chánh-sử
Ở mẩu counter-memory này, hiện ra một người hùng tên Mạc Đăng Ninh làm thay mọi việc cho anh ruột Mạc Đăng Dung để rồi bị người anh ác-nhơn này giết đi.
Ai đã kể lại chuyện này? Hẳn là con cháu dòng họ Mạc, một ‘nhóm ngoài rìa’.
Bởi chánh-sử chẳng nhắc chi tới Mạc Đăng Ninh hết.
10.2.3 Chuyện ông Nguyễn Trại
Motif
B299.1. Con vật trả thù con người.
D1810.8. Ngủ mơ thấy mọi chuyện.
E425.1. Chết trở về mang hình đàn bà.
E693. Đầu thai đặng trả thù.
T533. Thọ thai nhờ nước miếng người khác.
So với chánh-sử
Mẩu counter-memory này nói thẳng Nguyễn Trãi là ông tổ của vua Gia Long, trước khi lồng vô chuyện ‘rắn trả thù’.
Ai đã kể lại chuyện này? Hẳn là con cháu của Nguyễn Trãi, vì cả hai ‘version’ của câu chuyện đều cho biết Nguyễn Trãi bằng cách nào đó, như là phép lạ, vẫn giữ được dòng dõi.
Bên dưới là một phần gia-phổ dòng họ vua Gia Long.[10]
–trích–
1.1 Thủy tổ: Nguyễn Bặc (924–979)
…
10.28 Tổ đời 10: Nguyễn Biện
11.30 Tổ đời 11: Nguyễn Chiếm
12.37 Tổ đời 12: Nguyễn Sừ
13.47 Tổ đời 13: Nguyễn Công Duẩn
14.58 Tổ đời 14: Nguyễn Như Trác
15.65 Tổ đời 15: Nguyễn Văn Lựu
16.66 Nguyễn Cam (1468–1545)
17.70 Nguyễn Hoàng (1525–1613)
…
26.202 Nguyễn Phước Ánh (1762–1820)
–hết trích–
Dữ liệu cho thấy Nguyễn Trãi (1380–1442) dường như ở cùng thời với vị tổ đời 13 của vua Gia Long là Nguyễn Công Duẩn (?–?), người từng làm tướng cho Lê Lợi (1385–1433). Vậy, theo mẩu counter-memory này, Nguyễn Trãi có thể là cha-con với Nguyễn Công Duẩn. Ý đó, có người chấp nhận,[11] cũng có người bác bỏ.[12]
10.2.4 Chuyện ông Nguyễn Công Trứ
So với chánh-sử
Mẩu counter-memory này hơi khác so với chánh-sử, do ‘nhóm ngoài rìa’ là dân quê Nghệ An kể lại.
10.3 Kết luận
Thuật lại bốn cái counter-memory làm thí dụ, bài này chẳng có ngụ ý rằng chánh-sử là trật. Bài này muốn nói chánh-sử có thể đã làm lơ, bỏ qua, hoặc cào bằng một số sự kiện nào đó ở thời trào Mạc, trào Lê và trào Nguyễn trong lịch sử. Ông bà ta nói ‘Không có lửa sao có khói’, vậy tôi dè dặt cho rằng bốn cái counter-memory kể trên đều là đáng tin, do những ‘nhóm ngoài rìa’ là con-cháu-nhà-Mạc, con-cháu-Nguyễn-Trãi và dân-quê-Nghệ-An kể lại.
Counter-memory chẳng phải có bốn mẩu như vậy thôi, mà hẳn còn nhiều hơn nữa. Mong ai đó sẽ tìm ra thêm. Ngay cả chánh-sử, e rằng đôi khi cũng có chép counter-memory mà sử gia chẳng hề hay biết.
[1] Michel Foucault. Nietzsche, genealogy, history. In Language, counter-memory, practice, ed&transl Donald Bouchard (1977).
[2] Antonis Chaliakopoulos (2026) Memory studies glossary: 57 key terms & concepts explained. https://www.mythsformodernity.com/memory-studies-glossary
[3] Hayarpi Sahakyan. Dispositif dynamics: state narratives and counter-memories in the fabric of collective memory. Historia: philosophy & theory, 2025, vol 1.
[4] Ashwiny Kistnareddy. ‘Nothing ever dies’: memory and marginal children’s voices in Rwandan and Vietnamese narratives. In Memories from the margins: violence, conflict, and counter-narratives, ed Daniele Rugo and Nina Parish (2021).
[5] Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo (2004) Việt Nam, kho tàng dã sử.
[6] Contes et légendes Annamites, ed Anthony Landes (1886).
[7] https://thanhdiavietnamhoc.com/antony-landes-voi-chuyen-dan-gian-nguoi-viet-phan-1a/
[8] Stith Thompson (1955-1958) Motif-index of folk-literature: a classification of narrative elements in folktales, ballads, myths, fables, mediaeval romances, exempla, fabliaux, jest-books, and local legends.
[9] Nguyễn Công Lý (2009) Đôi điều cần bàn lại về mối quan hệ giữa Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Dữ, Phùng Khắc Khoan. https://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/
[10] https://vietnamgiapha.com/XemPhaHe/3409/pha_he.html
[11] https://vusta.vn/di-tim-hau-due-nguyen-trai-p77801.html
