Phạm Bá Thủy
Lịch sử thường chọn những nhân vật anh hùng không phải vì sức mạnh thô bạo và những trận chiến long trời lở đất, mà vì đức tính kiên nhẫn, biết tính toán mưu mô và quan trọng nhất là khả năng xuất hiện bất ngờ. Gaius Octavius, được thế giới biết đến với cái tên Octavian Augustus, chính là một sự lựa chọn như vậy. Dù còn trẻ và yếu ớt, ông không chỉ trở thành vị hoàng đế đầu tiên của La Mã mà còn trở thành kiến trúc sư của “Thời đại hoàng kim”.
Gaius rất kém chịu rét, phải mặc nhiều lớp áo và thường xuyên bị ốm. Nhưng Octavius được mô tả là một người đàn ông hấp dẫn với đôi mắt sáng. Sự tương phản giữa thể chất yếu ớt và sức chịu đựng chính trị sẽ trở thành một trong những điểm nhấn chính trong tiểu sử của ông.
TỔ TIÊN VĨ ĐẠI
Gaius Octavius sinh năm 63 TCN trong một gia đình không hẳn là nghèo khó, nhưng cũng không thuộc tầng lớp quý tộc thượng lưu. Cha ông chỉ là thương nhân, nhưng mẹ ông, Atia, là cháu gọi Caesar vĩ đại bằng chú ruột.
Dường như số phận đã định sẵn cho Octavian một cuộc sống yên tĩnh dưới cái bóng của người ông vĩ đại nổi tiếng của mình. Nhưng Caesar không có người thưa kế ruột thịt: con gái ông, Julia, đã qua đời năm 54 TCN. Caesarion, con trai của Cleopatra, không được coi là người thừa kế hợp pháp của La Mã và không được Caesar đưa vào hệ thống kế vị của La Mã. Di chúc của nhà độc tài bất ngờ mở ra cánh cửa đến danh vọng và quyền lực cho chàng trai trẻ. Khi Caesar bị ám sát vào năm 44 TCN, người ta phát hiện tên của Octavian nằm ở hàng đầu trong di chúc của ông. Chàng trai trẻ, mới chỉ 18 tuổi, không chỉ nhận được phần lớn tài sản thừa kế mà quan trọng hơn, còn có được một cái tên. Một cái tên buộc anh ta phải trở nên xứng đáng.
SỰ TÍNH TOÁN LẠNH LÙNG
Chàng sinh viên mới lớn Augustus không có kinh nghiệm quân sự cũng không có ảnh hưởng chính trị, bỗng nhiên thể hiện thần kinh thép: phớt lờ lời cảnh báo của mẹ, từ chối nơi trú ẩn an toàn và tuyên bố sở hữu mọi thứ.
Tự xưng là “Caesar”, Augustus bắt đầu con đường đẫm máu để giành quyền lực. Liên minh của ông với Mark Antony và Lepidus (Tam hùng gia thứ hai) không phải là sự kết hợp của những người bạn, mà là một giao ước giữa những kẻ săn mồi. Chính trong những năm này, Augustus đã phạm phải điều mà các nhà sử học thường chỉ trích ông: những cuộc thanh trừng. Thậm chí cả nhà hùng biện Cicero nổi tiếng cũng bị đưa vào Danh sách tử hình. Augustus không hề khoan dung. Ông hiểu rằng quyền lực không dung thứ cho tình cảm và rằng cảm xúc cá nhân phải được đặt dưới sự chi phối của nhu cầu chính trị.
Nhưng, không giống như Mark Antony nóng nảy và trụy lạc, Octavian biết cách giả vờ rằng mình không phải là một bạo chúa, mà là người cứu rỗi nền Cộng hòa. Tài năng của ông nằm ở khả năng diễn xuất. Ông tiêu diệt các đối thủ của mình một cách “hợp pháp”, thông qua Viện Nguyên lão.
TRẬN CHIẾN ACTIUM
Như chúng ta đã biết, tình yêu đã hủy hoại Mark Antony. Niềm đam mê mù quáng của ông dành cho nữ hoàng Ai Cập Cleopatra đã trở thành con át chủ bài hoàn hảo trong cuộc chiến tuyên truyền của Octavian. Trong khi Antony đang phân chia đất đai các tỉnh của La Mã cho con cái của Cleopatra, Augustus lại ở Rome, lớn tiếng tuyên bố kế hoạch dời thủ đô đến Alexandria.
Rồi Octavian và Mark Antony quay sang thù địch nhau. Trận Actium là một trận hải chiến quyết định, diễn ra vào ngày 2.9.31 TCN, gần Mũi Actium (Tây Bắc Hy Lạp). Trong trận chiến này, quân của Mark Antony và Cleopatra đã bị Octavian đánh bại.
Năm 31 trước Công nguyên, hạm đội hai bên chạm trán tại Mũi Actium. Trận chiến không chỉ gói gọn trong một pha hành động ngoạn mục duy nhất. Octavian cũng có mặt trong hạm đội, mặc dù theo các ghi chép, ông bị say sóng. Sau thất bại, Antony và Cleopatra qua đời. Truyền thuyết về vết cắn của một con rắn được mang đến trong một giỏ quả sung rất hay và nổi tiếng, nhưng nguyên nhân chính xác dẫn đến cái chết của Cleopatra vẫn chưa được biết. Cái chết của Antony và Cleopatra đã chấm dứt các cuộc nội chiến. Octavian trở thành người cai trị duy nhất của thế giới. Sau chiến thắng, Octavian củng cố quyền lực, trở thành hoàng đế La Mã đầu tiên và chấm dứt nền Cộng hòa La Mã.
ĐỜI SỐNG CÁ NHÂN
Cuộc sống cá nhân của Augustus hoàn toàn trái ngược với hình ảnh “cha già dân tộc” mà ông đã dày công xây dựng. Cuộc hôn nhân đầu tiên của ông với Clodia, vốn được dự định để tạo dựng liên minh, đã bị hủy bỏ vì lý do chính trị. Cuộc hôn nhân thứ hai với Scribonia chỉ nhằm mục đích tạo mối quan hệ với người anh trai có thế lực của bà. Augustus đã ly dị bà vào đúng ngày sinh của con gái họ, Julia, tuyên bố rằng ông “không thể chịu đựng được tính cách của bà ta”.
Nhưng người bạn đồng hành chính và lợi ích chính trị lớn nhất của ông là Livia Drusilla. Ông đã cướp bà khỏi tay chồng, và lúc đó Livia đang mang thai. Đó là một vụ bê bối, nhưng Octavian không quan tâm. Livia thông minh, xảo quyệt và tận tụy với ông đến chết. Cuộc hôn nhân của ông với bà không sinh được con trai, nhưng đã mang lại cho ông một nền tảng vững chắc. Người ta nói rằng Augustus yêu Livia đến nỗi ngay cả khi về già, ông vẫn đối xử với bà bằng sự trìu mến và kính trọng. Nhưng cuộc sống gia đình của họ đầy rẫy bi kịch vì chuyện kế vị.
Julia, con gái duy nhất của Augustus, đã trở thành nỗi đau lớn nhất của ông. Được nuôi dạy trong sự nghiêm khắc, nàng đã nổi loạn, sa đọa đến mức tin đồn lan truyền khắp đế chế La Mã. Augustus, người đã ban hành các luật lệ đạo đức, buộc phải lưu đày chính con gái mình.
HOÀNG ĐẾ VÔ HÌNH
Năm 27 TCN, Octavian đã dàn dựng một màn trình diễn ngoạn mục. Ông xuất hiện trước Viện Nguyên lão và… tuyên bố thoái vị, “khôi phục nền Cộng hòa”. Các thượng nghị sĩ cầu xin ông đừng bỏ rơi nhà nước. Ông “miễn cưỡng” chấp nhận danh hiệu Augustus – “Thánh” – và nắm quyền kiểm soát các tỉnh nguy hiểm nhất, để lại các tỉnh “an toàn” cho Viện Nguyên lão. Augustus đã tạo ra một chế độ thỏa hiệp phức tạp, trong đó các thể chế cộng hòa cũ tiếp tục tồn tại, nhưng trung tâm quyền lực thực sự nằm trong tay của princeps (người đứng đầu chính quyền quân sự). Ông kiểm soát phần lớn các quân đoàn, nhưng không phải toàn bộ quân đội, và thích hoạt động thông qua các kênh pháp lý.
Đó chính là mưu mẹo. Augustus không tự xưng là vua. Ông là một “princeps” – người đứng đầu trong số những người ngang hàng. Ông rong ruổi khắp Rome, sống trong những ngôi nhà không có đá cẩm thạch và vàng (rất khiêm tốn so với Nero hay Caligula), và quen biết nhiều thượng nghị sĩ. Ông tạo ra ảo tưởng rằng nền Cộng hòa vẫn còn tồn tại, trong khi tiếp tục đặt nền móng cho Đế chế.
Những thành tựu của ông vô cùng to lớn. Cổng đền Janus đã ba lần bị đóng dưới thời Augustus – biểu tượng cho sự hội nhập lâu dài của Rome vào thế giới. Câu nói “Ta thấy Rome được xây bằng gạch, nhưng ta để lại nó bằng đá cẩm thạch” đã trở thành tuyên ngôn của thời đại. Ông đã lập ra một đội quân chuyên nghiệp, một dịch vụ bưu chính xuất sắc, các đội cứu hỏa, và củng cố chính quyền tỉnh lẻ. Các thi bá Virgil, Horace, Ovid và Livy đều sáng tác dưới thời trị vì của ông. Ông hiểu sức mạnh của ngôn từ cũng như sức mạnh của thanh kiếm.
NHỮNG NÉT CHẤM PHÁ TRÊN BỨC CHÂN DUNG
Augustus là một nhân vật đầy mâu thuẫn. Ông có thể run rẩy trước một cơn gió nhẹ, nhưng lại bình tĩnh sống sót sau hàng chục vụ ám sát. Ông rất mê tín và tin vào điềm báo. Có lần, trong một chiến dịch, suýt chết vì bị sét đánh, sau đó ông đã xây một ngôi đền thờ Jupiter (thần Sấm sét) và từ đó về sau luôn trốn trong ngục tối mỗi khi nghe thấy tiếng sấm.
Augustus ăn uống tiết kiệm, uống ít rượu và ngủ trên chiếc giường thấp. Người đàn ông nắm giữ hàng núi vàng lại có sự trân trọng đáng ngạc nhiên đối với sự thoải mái và yên tĩnh. Người ta cho rằng ông có sở thích chơi xúc xắc, điều không phù hợp với hình ảnh nghiêm nghị thường thấy đối với một vị thượng nghị sĩ.
KẾT
Octavian Augustus qua đời vào năm 14 CN, ở tuổi 75, thanh thản chìm vào giấc ngủ. Những lời cuối cùng của ông đã trở thành một di sản văn học. Tương truyền Augustus đã hỏi mọi người xung quanh liệu ông đã diễn tốt vở hài kịch cuộc đời chưa và yêu cầu khán giả vỗ tay. Người ta cho rằng ông đã đọc bằng tiếng Hy Lạp công thức mà các diễn viên thường dùng để kết thúc màn trình diễn của mình. Một phiên bản khác, gửi cho Livia, có nội dung: “Livia, hãy nhớ đến cuộc hôn nhân của chúng ta, và tạm biệt”.
Trớ trêu thay, người đàn ông yêu chuộng hòa bình và trật tự này lại để lại Đế chế La Mã cho con riêng Tiberius, một người u ám và đa nghi, và rồi Rome sẽ chứng kiến sự cai trị kỳ quặc của Caligula và Nero.
Nhưng nền tảng do Octavian xây dựng đã chứng tỏ rất vững chắc, giúp Đế chế tồn tại thêm nhiều thế kỷ nữa. Ông bước vào một thế giới đầy máu và hỗn loạn, và ra đi để lại một đế chế hài hòa, thịnh vượng và hùng vĩ. Ông đã chứng minh rằng sức mạnh thực sự của một hoàng đế không nằm ở thanh kiếm, mà ở khả năng dùng thanh kiếm như một cành ô liu hòa giải.
