
Ảnh: người nông dân vác 1 xâu tiền trên vai, ảnh Tétart năm 1919
Nguyễn Đức Lực
Đổi lương quan nhất phẩm nhà Nguyễn ra tiền bây giờ, mình ra 2 con số cách nhau rất xa: khoảng 26 triệu 1 tháng nếu tính qua gạo, khoảng 2 tỷ 1 năm nếu tính qua vàng.
Năm 1839, chính vua Minh Mạng xem bảng lương quan rồi hỏi các đại thần: quan nhỏ lương thế thì “lấy gì mà chu cấp” vợ con?
I – 1 KHOẢN LƯƠNG, 2 CON SỐ
Theo bảng lương Minh Mạng định cuối năm 1839, quan chánh nhất phẩm mỗi năm lĩnh 400 quan tiền, 300 phương gạo, thêm 70 quan tiền may áo, gọi là tiền xuân phục [1][2]. Quan cửu phẩm, bậc thấp nhất, lĩnh 18 quan tiền với 16 phương gạo, thêm 4 quan tiền áo [1][2]. Người lính ở kinh thì mỗi tháng 1 quan tiền, 1 phương gạo [1].
Lương trả cả bằng tiền lẫn gạo nên mình đổi hết ra gạo trước. Những năm ấy ở Định Tường giá gạo 1 quan 1 phương, ở An Giang 1 quan 2 tiền (10 tiền là 1 quan) [1], ở Gia Định “tuy năm được mùa mà giá gạo cũng không dưới 1 quan” [2]. Mình lấy tròn 1,2 quan 1 phương. Còn 1 phương nặng bao nhiêu thì mỗi sách tính 1 khác, quãng 26 đến 33 kg, mình lấy tròn 30 kg. Toán của mình chỉ giỏi khoản làm tròn, anh em kế toán đọc thì nhắm 1 mắt giúp
Gạo tẻ thường bây giờ bán độ 15.000 đồng 1 kg. Lương năm của vị nhất phẩm đổi ra được khoảng 690 phương, hơn 20 tấn gạo, tức cỡ 310 triệu đồng, chia ra mỗi tháng gần 26 triệu. Đổi qua bạc cũng ra gần bằng thế: năm 1837 nhà nước tính 10 lạng bạc ăn 50 quan tiền [2], lương ấy được độ 166 lạng, giá bạc bây giờ khoảng 1,65 triệu 1 lượng thì ra hơn 270 triệu.
Đổi theo vàng thì ra số khác hẳn. Năm 1831 nhà nước định mua vàng của các chủ mỏ giá 60 quan 1 lạng, chủ mỏ chê rẻ không chịu bán, ông Minh Mạng cho đóng cửa mỏ luôn [2]. Trả giá kiểu Minh Mạng thì khỏi mặc cả, không bán thì khỏi đào. 1 lạng thời ấy nặng khoảng 37,8 gram, gần bằng 1 lượng vàng bây giờ. Lấy giá 60 quan, lương năm vị nhất phẩm đổi được gần 14 lượng vàng, theo giá vàng miếng sáng 5/11/2026 là 142,4 triệu 1 lượng thì ra khoảng 2 tỷ đồng. Mà chủ mỏ còn chê 60 quan là rẻ, nên giá vàng ngoài chợ hồi ấy phải cao hơn, 2 tỷ là mình tính thấp.
Đổi theo công người cũng ra cỡ ấy. Lính ở kinh, thợ mộc, thợ rèn làm cho nhà nước, thư lại chưa có phẩm hàm đều lĩnh cùng 1 mức, tháng 1 quan, 1 phương [1]. Coi đó là 1 suất công thì vị nhất phẩm lĩnh bằng hơn 31 suất. Bây giờ 1 suất công thấp nhất là lương tối thiểu vùng I, 5,31 triệu 1 tháng, nhân lên ngần ấy lần thì ra gần 170 triệu 1 tháng, hơn 2 tỷ 1 năm.
Lệch nhau hơn 6 lần là vì ngày xưa gạo đắt mà công người lại rẻ. 1 tháng lương lính thời Minh Mạng mua được độ 55 kg gạo, còn 1 tháng lương tối thiểu bây giờ mua được hơn 350 kg. Vàng thì lệch vì chuyện khác, thời ấy 1 lạng vàng đổi được 12 lạng bạc, giờ đổi được hơn 80. Lương vẫn thế, chỉ có vàng lên giá.
II – NGƯỜI XƯA ĐẾM LƯƠNG BẰNG MIỆNG ĂN
Dân Thừa Thiên thay nhau làm ở lò nung gạch ngói, mỗi người mỗi tháng được nhà nước phát 1 phương gạo [1]. Tù phạm đưa ra sung lính, mỗi tháng được 5 tiền với 1 phương [1]. Cứ thế mà suy, triều Nguyễn tính 1 người làm việc 1 tháng ăn hết khoảng 1 phương gạo. Đếm theo kiểu ấy thì 690 phương lương năm của vị nhất phẩm nuôi được khoảng 57 miệng ăn.
Anh em cứ lấy đúng suất ấy mà tính, nhà 4 người 1 năm cần 48 phương. Vợ con ăn ít hơn người lính, nhưng nhà còn tốn áo, thuốc, giỗ chạp, coi như bù trừ. Lương quan cửu phẩm, đổi cả tiền lương lẫn tiền áo ra gạo, được độ 34 phương, thiếu gần 1/3, mà đấy là bảng 1839, quan nhỏ đã được tăng lương rồi. Ông tri huyện, người đứng đầu cả 1 huyện, hàm tòng lục phẩm, lĩnh 25 quan, 22 phương và 6 quan tiền áo [1][2], đổi ra vừa khít 48 phương, nhà mà đông con hơn là thiếu ăn. Ấy là chưa kể 1 khoản còn to hơn cả lương, mình nói ở phần sau.
Năm 1839, ông Minh Mạng bảo Trương Đăng Quế, Hà Duy Phiên: “lệ lương bổng các quan văn, võ từ tứ ngũ phẩm trở xuống dần dần giảm đi, đến nỗi có người tháng chỉ lĩnh có 1 quan. Người ta ai cũng có vợ con, thì lấy gì mà chu cấp” [2].
Các đại thần dâng sớ rằng từ chánh nhất đến chánh nhị phẩm “chi tiêu cũng đã được dư dụ, duy từ chánh ngũ đến tòng cửu thì xem ra có phần không đủ”, xin bớt của người trên thêm cho người dưới [2]. Lương nhất phẩm bị hạ từ 600 quan, 600 phương (bảng cũ của Gia Long) xuống 400 quan, 300 phương, quan nhỏ thì mỗi người được thêm vài quan [2].
Ngặt cái vua phê thêm 1 câu: sang năm là năm mừng thọ 50 tuổi của trẫm, “sao nỡ vội đem số niên bổng các đại thần giảm bớt ngay, hãy hoãn lại một năm là phải” [2]. Thế là các đại thần được lĩnh lương cũ thêm 1 năm, nhờ cái thọ 50 của vua.
Hoàng Quýnh đang làm Thị Lang Bộ Lại, hàm tam phẩm, thì được cử đi làm Bố Chính Gia Định (quan coi tiền thuế, sổ đinh của cả tỉnh). Ông tâu: “thần thân ở bên ngoài, nhà nghèo con nhỏ, không trông vào đâu mà ăn được.
in chuẩn cho lấy gạo lương để ở nhà lĩnh để ăn dùng” [3]. Ông xin để vợ con ở Huế lĩnh thay phần gạo, vì ông đi xa thì nhà chẳng có gì ăn. Vua bảo “trẫm vẫn biết nhà ngươi nghèo”, rồi ban cho 100 quan tiền, 100 phương gạo [3].
III – “LỘC LÀ M.Á.U CỦA DÂN”
Năm 1808, các quan Bắc Thành là Nguyễn Văn Thành, Trương Tấn Bửu, Phạm Như Đằng, Đặng Trần Thường dâng 5 điều, trong đó có điều “tăng lương cho quan lại để dưỡng liêm”. Gia Long gạt đi: “một khoản tăng lương, có chỗ bất tiện, vì lộc là m.á.u của dân, triều đình dùng để đãi kẻ có tài năng, há nên khinh thường quá lạm” [2]. Lương quan lấy từ thuế, nói trắng ra tăng lương là bắt dân đóng thêm.
Vua nói cũng có lý. Khổ nỗi ông bà mình có câu đói ăn vụng, túng làm liều, lương không đủ sống thì quan vẫn lấy của dân như thường, chỉ là tiền ấy không đi qua kho nhà nước. 10 năm sau, chính Gia Long định bảng lương, kèm 1 khoản gọi là “dưỡng liêm” (nghĩa đen là nuôi lòng liêm) cho quan phủ huyện, vì phủ huyện “ở gần nhân dân, chức nhỏ nhưng việc nhiễu” [2].
Đến năm 1839, tri huyện ở những huyện nặng việc nhất được dưỡng liêm 40 quan 1 năm, trong khi lương chính của ông chỉ có 25 quan [1][2]. Tiền trả để quan khỏi tham lại to hơn tiền lương?! Lương cứng 25, phụ cấp giữ mình 40, cơ cấu thu nhập này dân sale nhìn cũng thèm. Năm 1861 đánh nhau với Pháp, “việc quân nhu rất khẩn”, Tự Đức cắt lương quan từ tòng tam phẩm trở lên, mà “tiền dưỡng liêm và tiền áo mùa xuân thì không giảm” [2].
Năm 1843, Tri Huyện Nghĩa An (thuộc Biên Hòa) là Ngô Thế Chu mở tiệc hát xướng, nhận của dân hơn 300 quan. Quan tỉnh tâu lên, án xử đánh trượng và đi đày. Vua Thiệu Trị cho rằng tiền ấy “là do dân thuận tình mà đưa, chứ không phải là yêu sách”, nên tha tội đày, án hạ xuống nhẹ tênh, chỉ đưa đi phủ Tây Ninh làm việc chuộc tội, còn tiền thì đem chia cho dân nghèo [2].
300 quan, bằng 12 năm lương tiền của 1 ông tri huyện, cộng cả dưỡng liêm vào vẫn hơn 4 năm, thu trong 1 bữa tiệc, ngon ơ. Y như thiệp cưới của sếp by giờ, chẳng ai bắt phải đi, mà có mấy ai dám vắng mặt. Quan mời, mấy ai dám không “thuận tình”?
IV – ĐO 1 VỤ THAM BẰNG MIỆNG ĂN
Năm 1829, Trần Nhật Vĩnh, 1 viên quan Gia Định đã bị cách chức, bị dân tố cáo hơn 30 khoản dâm ô, tham nhũng. Minh Mạng cho c.h.é.m ở Chợ Đông ngay tại kinh đô (tức Huế), rồi đem đầu về Gia Định bêu cho dân thấy. Khám nhà Vĩnh thu được hơn 128.000 quan [2].
Giá bạc khi ấy độ 4,7 quan 1 lạng [2], vậy số tiền ấy bằng khoảng 27.000 lạng bạc, nặng hơn 1 tấn, giờ đổi ra cỡ 45 tỷ đồng. Đổi ra gạo thì được hơn 100.000 phương, đủ cho gần 9.000 người ăn trọn 1 năm. Vị nhất phẩm năm ấy, lĩnh theo bảng cũ của Gia Long, phải để dành nguyên lương hơn 90 năm mới được ngần ấy. Tính tới đây mình quyết định thôi không ngồi so lương mình nữa.
Vĩnh cũng không phải dạng vừa, 128.000 quan ấy mới là phần để ở nhà. Thượng Thư Bộ Lại Trần Lợi Trinh bị cách chức vì “tư túi nhận giữ tài sản của Trần Nhật Vĩnh gửi”, vua mắng Trinh “thậm chí lại nhận gửi vợ, gửi của”. Thượng Thư Bộ Hộ Lương Tiến Tường, người coi tiền thóc cả nước, cũng bị phạt vì nhận của Vĩnh gửi [2].
Đại Nam Liệt Truyện có mấy dòng về ông Đoàn Văn Phú: “ở quan thanh bạch, lâu làm việc cai trị dân mà túi làm quan rỗng không. Ngày Phú c.h.ế.t, quan lại nhân dân nhớ tiếc quyên tiền giúp việc mai táng” [3]…
P/S: Mấy con số đổi ra tiền nay là mình tự tính, giá gạo, vàng và lương tối thiểu lấy ngày 5/11/2026. Ai có bảng giá gạo thời Minh Mạng kỹ hơn thì chỉ giúp mình với.
Nguồn:
[1] – Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ – Nội Các triều Nguyễn, Viện Sử Học dịch, tập 5, quyển 57 Lương bổng (mục Phẩm quan văn võ, Lính ở kinh, Lính ở tỉnh), quyển 58 Lương bổng (mục Lại dịch và công tượng, Tiền dưỡng liêm), quyển 63 (mục Bán ra và cho vay thóc kho).
[2] – Đại Nam Thực Lục – Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Viện Sử Học dịch, chính biên đệ nhất kỷ quyển XXXV năm Gia Long thứ 7, tức năm 1808 và quyển LVII năm Gia Long thứ 17, tức năm 1818; đệ nhị kỷ quyển LIV năm Minh Mệnh thứ 9, quyển LVII, LVIII và LXI năm Minh Mệnh thứ 10, quyển LXXV năm Minh Mệnh thứ 12, quyển CCVII và CCVIII năm Minh Mệnh thứ 20; đệ tam kỷ năm Thiệu Trị thứ 3; đệ tứ kỷ quyển XXIV năm Tự Đức thứ 14.
[3] – Đại Nam Liệt Truyện – Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Viện Sử Học dịch, chính biên nhị tập, quyển 18 truyện Hoàng Quýnh, quyển 20 truyện Đoàn Văn Phú.