Nguyễn Kim Ngọc
Hà Nội 10/11/2026
Lịch sử Việt Nam có thời kỳ khá đặc biệt được gọi là “Vua Lê Chúa Trịnh”.Tuy tiếng là thiên hạ của Vua Lê, nhưng quyền lực và điều hành và quản lý đều do vương tộc họ Trịnh nắm, gọi là Chúa Trịnh(1599 – 1787). Chúa Trịnh ngoài tham gia là một bên gây nên cuộc chiến phân tranh Trịnh Nguyễn trăm năm thì cũng có những đóng góp cho việc bảo vệ, quản lý ,xây dựng và phát triển kinh tế ,xã hội,văn hóa nước ta(Đàng ngoài từ Bắc sông Gianh trở ra).Việc gìn giữ độc lập chủ quyền đất nước không thể tách rời hay hay thiếu đi việc bảo tồn và xây dựng nền văn hóa dân tộc có bản sắc riêng.
Nền văn hóa với bản sắc quốc gia thời Lê Trịnh được kế thừa từ các triều đại trước và nhất là thời Lê Sơ(1427-1527).Thời kỳ các Chúa Trịnh rất chuộng và phổ biến dùng chữ Nôm.Thời kỳ này, cuốn từ điển song ngữ Chỉ Nam Ngọc Âm Giải Nghĩa, song ngữ Hán – Việt (Nôm) đầu tiên của Việt Nam. Ý nghĩa cho thấy rõ chữ Nôm đã là một ngôn ngữ chính thức nên yêu cầu tra tìm và đối sánh về mặt ngôn ngữ là đương nhiên. Qua đó cũng cho thấy chữ Nôm Việt đã phát triển đến một trình độ ngôn ngữ thực sự về ngữ âm và văn tự. Ngoài các văn bản hành chính thì các Chúa Trịnh cũng là những tác giả của những tác phẩm thơ văn bằng chữ Nôm. Các Chúa : Trịnh Căn có tập Ngự đề Thiên hòa doanh bách vịnh (Khâm định thăng bình bách vịnh), gồm 90 bài thơ, trong đó chỉ có 2 bài thơ chữ Hán; Trịnh Cương (? – 1729) có Lê triều ngự chế quốc âm thi là tập thơ văn Nôm từ khúc, ký và thơ (46 bài thơ Nôm); Trịnh Doanh (1720 – 1767) có tập Càn Nguyên ngự chế thi tập 268 bài, trong đó có 37 bài thơ chữ Hán, 231 bài thơ Nôm,Trịnh Sâm có tác phẩm chữ Nôm trong sách Bình Ninh thực lục : Ngự chế lạo hoàn dịch quốc âm thi và Ngự chế quốc âm từ khúc…Việc nở rộ nghiên cứu và xuất hiện các tác phẩm diễn ca lịch sử và truyện cho phần nào phản ánh thời kỳ phát triển của chữ Nôm.
Các nhà nghiên cứu đã công bố phát hiện về các bản nhạc chương Nôm đời Lê Sơ. Các bản ản nhạc chương Nôm tất nhiên là viết bằng chữ Nôm. Chúng được các Chúa Trịnh bảo tồn và sử dụng khi tấu lên cùng âm nhạc trong cung miếu nhà Trịnh mà tác giả là các nhân vật có uy tín và nổi tiếng thời đó cũng như trong lịch sử. Đặc biệt Chúa Trịnh Sâm còn là tác giả sáng tạo ra điệu Thổng trong ca Trù, một loại hình âm nhạc thuần Việt của dân tộc. Nó phản ánh sự quan tâm và phát triển âm nhạc dân tộc từ các Chúa Trịnh đến các nhân vật khoa bảng thời đó.
Về mặt kiến trúc, điêu khắc do nhiều nguyên nhân như thời gian, chiến tranh, khí hậu…không còn nhiều công trình hay tư liệu nghiên cứu. Nhưng thời kỳ này Phật giáo vẫn được phổ biến và có ảnh hưởng sâu sắc. Nên kiến trúc thuần Việt còn lại ở chùa Tây Phương, Kim Liên, Bút Tháp…với hình kiểu dáng chữ “Tam” . Đây là kiểu kiến trúc chùa có ba nếp nhà song song với nhau, thường được gọi là chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng. Điêu khắc lấy tác phẩm tiêu biểu ở điện Kính Thiên. Từ kế thừa đôi Rồng đá thời Lê Sơ đến tả Cá Hóa Rồng Trong Đầm Sen trên lan can được làm lại thời Lê Trịnh, ta thấy rõ tính kinh điển trong nghệ thuật với sắc thái mới, đậm tính văn hóa Đại Việt có tiếp nhận và cải biến.
Về trang phục đáng lưu ý có ghi trong chính sử chỉ dụ của Tây Vương Trịnh Tạc(năm 1665),có ghi : “Triều đình nhận thấy nhiều phụ nữ ở Bắc Hà chịu ảnh hưởng từ trang phục thời Minh – Thanh, bắt đầu chuyển sang mặc áo ngắn và quần dài có hai ống. Để chấn hưng phong tục cũ, chỉ dụ quy định: Cấm đàn bà, con gái mặc quần có ống kiểu Tàu và cấm dùng thắt lưng kiểu phương Bắc, bắt buộc phải quay trở lại mặc váy (loại y phục truyền thống không đáy của người Việt). Nếu ai vi phạm và bị bắt quả tang sẽ bị phạt 5 quan tiền sung vào công khố”. Có thể thấy rõ Chúa Trịnh nhận thấy tầm quan trọng của trang phục dân tộc trong việc bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc. Nên đã rất quyết liệt và nghiêm khắc trong bảo tồn trang phục Việt truyền thống.Thời kỳ này có thể thấy từ trang phục cung đình đến các tầng lớp nhân dân đều có trang phục truyền thống mang bản sắc dân tộc riêng cho Đại Việt.
Một vài hình ảnh phục dựng của các nhà nghiên cứu cũng cho thấy sự khác biệt khi so sánh trang phục cung đình Đại Việt và Trung Hoa. Những kiểu dáng Long,Phượng ,hoa văn…sẽ khác nhau khi thêu và trang trí do những qui định khắt khe của các triều đình.Tất nhiên kiểu dáng trang phục cũng có những nét kế thừa, giao thoa giống nhau. Điều này có thể thấy ở các nước Đông Á.Cũng dễ nhận thấy ảnh hưởng của Phật giáo xuất hiện đậm nét trong trang phục của Quận Chúa Việt Nam là một nết đặc trưng của trang phục Đại Việt.
Việc giao thoa ,học hỏi trong văn hóa các nước là điều cần thiết và không thể tránh khỏi.Nhưng để đánh giá được sự xây dựng và phát triển của đất nước hay việc bào vệ chủ quyền quốc gia dân tộc sẽ là thiếu sót hoàn toàn nếu bỏ qua khía cạnh văn hóa mang bản sắc dân tộc. Thời Lê Sơ, ngay từ ngày đầu Đại Việt giành lại được độc lập, đã cố gắng xây dựng một nền văn hóa dân tộc riêng để làm tiền đề cho công cuộc xây dựng và bảo vệ độc lập chủ quyền quốc gia.Thời Lê Trung Hưng tiếp theo, các Chúa Trịnh đã có những thành tựu trong việc kề thừa và phát triển văn hóa dân tộc. Chính nhờ những đóng góp đó, Đại Việt có những thành tựu trong xây dựng và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Cũng phải nói thêm rằng ,cơ sở thành công trong quan tâm xây dựng nền văn hóa dân tộc phải chăng cũng giúp tính “chính danh” trong việc các Chúa Trịnh duy trì thực quyền quản lý và điều hành Đại Việt trong gần 180 năm.
Trân trọng,
Tài liệu tham khảo:
1.Đại Việt sử ký toàn thư,Ngô Sỹ Liên
2. Điêu khắc cổ Việt Nam, Phan Cẩm Thượng
3. Hình tượng con người trong chạm khắc cổ Việt Nam. Nhiều tác giả.
- Họ Trịnh và Thăng Long, Bỉnh Di và Quang Vũ.
- Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Quốc sử quán triều Nguyễn.
- Lịch sử và Nghệ thuật Ca trù. Nguyễn Xuân Diện.
- Lịch triều hiến chương loại chí , Phan Huy Chú.
8. Nghiên cứu tư tưởng Nho gia Việt Nam từ hướng tiếp cận liên ngành. Nhiều tác giả. 11. 9.Những đại lễ và vũ khúc của vua chúa Việt Nam, Đỗ Bằng Đoàn , Đỗ Trọng Huề.
10. Tháp Cửu phẩm liên hoa trong kiến trúc cổ Việt Nam, Trang Thanh Hiền. - Tìm hiểu kho sách Hán Nôm,Trần Văn Giáp
- Tổng tập Văn học Nôm,Nguyễn Tá Nhí chủ biên
- Trang phục triều Lê – Trịnh, Họa sĩ Trịnh Quang Vũ
