Thy Sinh
Phê bình văn học truyền thống coi văn bản là một hệ đóng kín mà ý nghĩa của nó bị khóa chặt vào điều mà tác giả muốn nói. Nhiệm vụ của người đọc là giải mã ý đồ đó. Barthes (1967) đề xuất cắt đứt hoàn toàn sợi dây này.
Quan điểm của Barthes nhanh chóng được xem là tuyên ngôn của hậu cấu trúc luận. Nó giải phóng văn chương khỏi sự áp đặt ý nghĩa đến từ duy nhất tác giả. Tiểu luận Cái chết của tác giả mở đường cho liên văn bản, cho văn chương hậu hiện đại. Phê bình từ chỗ đề cao tác giả đã chuyển sang đề cao vai trò chủ động của người đọc. Sự chuyển đổi này được các nhà phê bình hậu hiện đại nhiệt liệt ủng hộ, vì nó cho phép các nhà phê bình tự do diễn giải tác phẩm theo ý muốn chủ quan của họ mà không cần biết đến ý định của tác giả.
Quan điểm của Barthes
Barthes phê phán phê bình truyền thống vốn quen giải thích tác phẩm bằng cách truy tìm xem tác giả muốn nói gì, thông qua đời tư, tâm lý và ý đồ cá nhân. Ông cho rằng đó là một hình thức chuyên chế. Vì thế, ông thay thế khái niệm Tác Giả bằng Người viết (scripteur). Người viết không phải là người sáng tạo ra ý nghĩa từ hư không, mà chỉ là nơi mà ngôn ngữ đi qua. Người viết được sinh ra đồng thời với văn bản, chứ không đi trước văn bản.
Ông viết: Văn bản không phải là một đường thẳng của ý nghĩa, mà là một tấm mô được dệt bằng vô số trích dẫn, âm vang của các nền văn hóa khác nhau. Văn bản là không gian đa chiều, hỗn hợp của các lối viết khác, không có nguồn gốc duy nhất. Viết chính là hành động xóa bỏ gốc gác đó.
Câu nói nổi tiếng nhất của Barthes là: Sự ra đời của người đọc phải được trả giá bằng cái chết của Tác giả. Khi tác giả không còn là chủ sở hữu ý nghĩa, mỗi người đọc sẽ trở thành nơi tập hợp mọi vết tích tạo nên văn bản. Ý nghĩa không được khám phá từ ý đồ tác giả, mà được tạo ra trong hành động đọc.
Nói ngắn gọn, Barthes chuyển trục từ tác giả quyết định ý nghĩa sang ngôn ngữ và người đọc tạo ra ý nghĩa. Văn bản không có một nghĩa cuối cùng, mà có vô số nghĩa. Việc cố định ý nghĩa vào ý đồ của tác giả làm giới hạn sự tự do của văn học. Quan điểm này được xem là tuyên ngôn của hậu cấu trúc luận, mở đường cho những sáng tác mà sau này được gọi là văn chương hậu hiện đại.
Lõi triết học của Barthes
Đối chiếu với nhận thức của Gödel thì mới thấy được lõi triết học của Barthes. Theo tinh thần của Gödel thể hiện trong hệ bất toàn, tác phẩm nhất thiết phải có hai phần. Phần thứ nhất là sự kiến tạo của tác giả hay còn gọi là cái ban đầu, phần thứ hai là mạng lưới liên kết, là kỹ thuật, là sự vay mượn và đối thoại với truyền thống của người viết, tức là phần thừa ra ngoài tác phẩm mà tác giả của nó không thể kiểm soát được. Tác phẩm vừa mang ý định vượt trước của tác giả, vừa là nơi ngôn ngữ đi qua người viết.
Barthes làm ngược lại.
Thứ nhất, ông bác bỏ vai trò của tác giả. Tức là bác bỏ phần thứ nhất chính là sự kiến tạo của tác giả vì cho đó là hệ siêu hình cũ. Vai trò kiến tạo của tác giả không quan trọng mà còn thể hiện tính chuyên chế vốn dĩ thuộc tư duy hiện đại. Nhưng Barthes đã nhầm lẫn giữa kiến tạo và chuyên chế. Kiến tạo là dám chịu trách nhiệm, còn chuyên chế là bắt người khác phải hiểu theo ý mình.
Thứ hai, đề cao vai trò của người viết. Mặc dù, bác bỏ vai trò của tác giả nhưng ông lại đề cao vai trò của người viết, tức là phần thừa vì cho rằng mọi tư duy, lối viết không đến từ hư không mà nằm trong mạng lưới liên kết thuần túy. Kể từ đó, tác phẩm không còn được neo vào ý định của tác giả nữa mà trôi dạt trong mạng lưới của nó, như một tấm mô được dệt bằng vô số trích dẫn và tiếng vọng của các nền văn hóa khác nhau. Nhưng liên kết mà không có kiến tạo thì chỉ là biên tập, không phải là sáng tạo.
Thứ ba, và đây là điểm mập mờ lớn nhất cũng là điểm yếu cốt lõi, đó là độc giả. Độc giả mà Barthes nói tới không phải là một con người cụ thể đang cầm sách, có lịch sử, có ký ức, có mệt mỏi và thiên kiến. Barthes định nghĩa độc giả là một con người không có lịch sử, không có tiểu sử, không có tâm lý. Hắn chỉ là một ai đó giữ trong một trường duy nhất mọi vết tích mà bài viết được tạo thành. Nói cách khác, đó là một độc giả rỗng.
Độc giả rỗng này không có cơ chế kiến tạo. Barthes không nói cho chúng ta biết độc giả kiến tạo tác phẩm như thế nào, bằng trí tưởng tượng nào, bằng năng lực ngôn ngữ nào, bằng cộng đồng diễn giải nào.
Vì vậy, Barthes không giải phóng chúng ta khỏi siêu hình. Ông chỉ thay siêu hình cũ bằng siêu hình mới. Trước đây kiến tạo nằm ở tác giả. Bây giờ kiến tạo nằm ở ngôn ngữ và ở độc giả. Nhưng cả hai đều là những vị thần vắng mặt.
Như vậy, nền tảng tư tưởng của Barthes dựa trên hệ thiếu khuyết, giống như hệ của Wittgenstein muộn (1953) và các nhà hậu cấu trúc sau này. Khi ông nói rằng văn bản không có gốc, thì mệnh đề đó lại trở thành một chân lý có gốc. Ông dùng một phát biểu mang tính siêu hình để phủ định siêu hình.
Hệ quả của Barthes
Khi người viết tin rằng tác phẩm chỉ là những liên kết, thì công việc của anh ta không còn là kiến tạo nữa mà là mô phỏng và biên tập. Văn chương trở thành cái kho chứ không phải cái lò. Tác phẩm không còn được nung từ nỗi đau riêng, ám ảnh riêng, góc nhìn riêng của cá nhân vào đời sống. Nó được lắp ráp từ kho vật liệu có sẵn, một chút Borges, một chút cổ tích, một chút tin tức thời sự, một chút thoại phim, một chút triết học vỉa hè. Tất cả được dán lại bằng kỹ thuật. Người đọc tinh ý sẽ nhận ra các mối dán đó, nhưng không ai bị ám ảnh bởi một con người cụ thể đứng phía sau. Nó chỉ là sự chồng chéo, mô phỏng của những liên kết, chứ không phải là tác phẩm đúng nghĩa. Văn chương hậu hiện đại nhiều khi chỉ cho ta xem bản đồ mà không cho ta đặt chân lên bất cứ mảnh đất nào.
Barthes tuyên bố cái chết của tác giả với niềm tin rằng ông đang giải phóng văn chương, chuyển trung tâm từ tác giả sang ngôn ngữ và người đọc. Nhưng khi các nhà văn tự nguyện viết theo tuyên ngôn ấy, chấp nhận lùi vị thế từ tác giả xuống người viết, từ vai trò kiến tạo xuống vai trò liên kết, họ đã làm mình nghèo đi. Hệ quả là văn chương vô tình trở thành mảnh đất màu mỡ cho những kẻ lười biếng – thừa tham vọng nhưng thiếu năng lực sáng tạo.
Lịch sử giải Nobel Văn chương sau Barthes là bằng chứng. Chưa bao giờ giải thưởng này trao cho những “người viết” chỉ biết liên kết mà thiếu tính kiến tạo. Tác phẩm văn chương hậu hiện đại đoạt giải Nobel luôn bao gồm cả kiến tạo và liên kết, nhưng phần kiến tạo vẫn phải là phần vượt trội để làm nên tầm vóc của tác phẩm. Những tác phẩm tồn tại được là những tác phẩm mà tác giả của nó đã bỏ qua Barthes. Đọc tác phẩm hậu hiện đại, ta thấy thông minh, chơi đùa, giễu nhại, nhưng gấp sách lại thì quên ngay, vì chúng thiếu sự kiến tạo của cá nhân và không có chủ thể nào dám chịu trách nhiệm.
Barthes đã đúng khi chỉ ra rằng không có tác phẩm nào được viết từ hư không. Cái hay, cái mới mà ông phát hiện là phần liên kết mà phê bình truyền thống từng bỏ quên. Nhưng liên kết chỉ có ý nghĩa khi nó đứng trên nền kiến tạo. Tác phẩm không phải là nơi tác giả biến mất, mà là nơi tác giả dám đứng ra chịu trách nhiệm cho cả kiến tạo lẫn liên kết của mình.
TP.HCM, tháng 10 năm 2026
Tài liệu tham khảo:
- Barthes, R. (1967). The Death of the Author. Aspen, 5-6.
- Gödel, K. (1931). On Formally Undecidable Propositions of Principia Mathematica and Related Systems I.
- Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations. Oxford: Blackwell.