Tác giả: David C. YU
Lược dịch: Tuệ Hạnh
*** Lời người dịch:
Tựa bài này được rút ngắn; tiêu đề đầy đủ của bài nghiên cứu về lịch sử phát triển tư tưởng của Phật giáo Trung hoa buổi sơ thời do David C. Yu bien soạn thì rất dài: [Khái niệm] “Phương Tiện” và nền Triết lý Phật đạo của Đạo Sanh trong tương tác với sự Phát triển của Phật giáo Đại thừa vào thế kỷ 5 tại Trung hoa.[1] Giáo sư David C. Yu,[2] tiếp tục công trình nghiên cứu của các nhà Đông phương học đương thời (sẽ được đề cập trong bài), viết về “Phương Tiện”, một khái niệm trong kinh Pháp Hoa, được Đạo Sanh (道生,kh. 360-434) biện giải, để rồi sau đó, trở thành là một đề tài tranh luận sôi nổi trong giới Tăng già thời bấy giờ. Xoay quanh học lý của Đạo Sanh, bản chất của Phật giáo Ấn độ được khoác lên một sắc thái mới, hoàn toàn mang thuộc tính Trung hoa. Cho nên David C. Yu mới gọi đó là ;nền Phật giáo của Đạo Sanh’ (the Buddhism of Tao-sheng); mà thật ra, theo đúng nghĩa, thì là: ‘bản chất nền Phật giáo Trung hoa qua triết thuyết của Đạo Sanh’ hay như chúng tôi tạm dịch: ‘nền Triết lý Phật đạo của Đạo Sanh’. Khi gọi như thế, giáo sư Yu đã đồng ý cùng các học giả Tôn giáo và Đông phương học kia, xưng tán Đại sư Đạo Sanh như là một nhân vật chủ yếu quan trọng trong tiến trình Trung-hoa hóa Phật giáo Ấn độ.
Đạo Sanh là nhà tiên phong đề xướng triết thuyết về Đốn Ngộ thành Phật và nguyên lý về sự phổ quát của Phật Tánh,[3] Do vậy mà Đại sư cũng được xưng tán là Sáng tổ của Thiền tông Trung hoa,[4] hoặc chính xác hơn: “là người đầu tiên đặt nền móng tư tưởng cho sự hình thành Thiền tông Trung hoa”[5], cũng như tư tưởng “Đốn Ngộ thành Phật của Đạo Sanh chính là cuộc cách mạng tư tưởng thực sự, mở đường cho Thiền tông Trung hoa”[6], gần hai trăm năm sau này. Trong bài này, David C. Yu nàn về thuyết ‘Đốn Ngô’ của Đại sư trong tương tác với khái niệm ‘Phương Tiện’ trong kinh Pháp Hoa.
***
Bài viết này có mục đích là để nghiên cứu hai triết thuyết:
1. “Phương tiện” như được diễn đạt trong kinh Pháp Hoa, và
2. “Đốn ngộ” do Đại sư Đạo Sanh đề xướng.
Hai triết thuyết tương phản này là hai đề tài tranh biện song đối sôi nổi trong giới Phật học gia vào thế kỷ 4 và 5 tại Trung hoa; mà trọng điểm là thuyết “Đốn ngộ” có phải chăng là một phản ứng đối nghịch với “Phương tiện” hay không. Do vì “Phương tiện” là triết thuyết thuộc Ấn độ, trong khi “Đốn ngộ” là khái niệm Trung hoa, cho nên so sánh hai nguyên lý này cũng sẽ giúp chúng ta tìm hiểu thái độ của Tăng già Trung hoa tiếp nhận va đối ứng với Phật giáo Ấn độ như thế nào trong buổi du nhập sơ thời tại đây.
Đại sư Đạo Sanh để lại cho hậu thế 2 triết thuyết: Đốn Ngộ và Phật tánh và một số tác phẩm khác như:
*Pháp Thân Vô Sắc Luận (法身無色論,Dharma-kàya is Formless – arùpa);
* Nhị Đế Luận (二諦論,On the Two Truths);
*Phật Tánh Đương Hữu Luận (佛性當有論,Buddha-Nature is that which One will Realize in the Future);
*Phật Vô Tịnh Độ Luận (佛無淨土論,The Buddha has [in Reality] no Pure Land [in the Realm of Dharma-kàya]);
*Đốn Ngộ Thành Phật Luận (頓悟成 佛義, Attaining Buddhahood through Sudden Enlightenmen);
*Ưng Hữu Duyên Luận (應有緣論, Response to the Conditioned);
*Thiện Bất Thọ Báo Nghĩa (善不受報義, Good Deeds Entail No Retribution),v.v.
Ngoài ra, Đạo Sanh còn biện giải về một triết thuyết khác không kém quan trọng, đó là “Phương Tiện”,[7] thuộc phẩm thứ 2 trong kinh Pháp Hoa, vốn được xem là phẩm cương lĩnh và quan trọng bậc nhất của trọn bộ kinh. Không ai biết rõ ngôn ngữ nguyên gốc của kinh Pháp Hoa. Theo Wing-tsit Chan, trong bài “The Lotus Sùtra”,[8] thì kinh có thể được ghi bằng một thổ ngữ nào đó, rồi sau mới chuyển thành Phạn văn.[9] Theo Jan Hendrik Kern, thì phần nguyên thủy của kinh Pháp Hoa (ch. 1-20 & ch. 27 – theo bản dịch của Cưu-ma La-thập là ch. 1-22) chứa đựng nhiều tài liệu cổ xưa giống như các bản kinh cổ điển khác, còn quyển Pháp Hoa thông dụng ngày nay thì được hoàn tất vào khoảng năm 250 sau dương lịch.[10] Giáo sư Trung Thôn Nguyên (Nakamura Hajime) thì xác định phần nguyên thủy của kinh là vào khoảng năm 40 sdl, trong khi toàn bộ kinh được hoàn tất vào cuối thế kỷ thứ 2.[11] Hiện tại, ta có ba văn bản Hán ngữ của kinh Pháp Hoa:
(1) Chánh Pháp Hoa Kinh, do [Trúc] Pháp Hộ (Dharmarakṣa, 竺法護, 233-310) dịch năm 286;
(2) Diệu Pháp Liên Hoa Kinh do Cưu-ma La-thập (Kumàrajìva) dịch;
Bản của Cưu-ma La-thập, tuy dịch vào năm 406, nhưng là dựa trên một văn bản Cổ Tạng (Kuchean text) nguyên sơ hơn là bản của Pháp Hộ dịch năm 286.[12]
(3) Thiêm Phẩm Diệu Pháp Liên Hoa Kinh dịch năm 601.
Bản Hán văn của Cưu-ma La-thập được W. E. Soothill dịch một phần lớn, đề tựa là The Lotus of the Wonderful Law; ngoài ra còn có hai dịch bản khác dựa trên văn bản Phạn ngữ: La Lotus de la Bonne Loi do Eugène Burnouf dịch năm 1852, và The Lotus of the True Law do Hendirk Kern dịch năm 1884, vốn dựa theo một văn bản lưu hành năm 1039. Như thế, ta đã có:
- – Burnouf, Eugène, tr., La Lotus de la Bonne Loi. Paris: Imprimerie Nationale, 1852;
– Kern, Hendrik, tr., The Lotus Sutra in English Translation: Saddharma-Pundarika or The Lotus of the True Law. London: Clarendon Press, 1884; New York: Dover Publication, 1963;
– Soothill, W.E. tr., The Lotus of the Wonderful Law or The Lotus Gospel: Saddharma Pundarika Sutra, Miao-fa Lien-hua Ching. Oxford: Clarenden Press, 1930; N.J.: Humanities Press, 1987.
Cả 3 bản Anh-Pháp dịch này thuộc thời cổ dịch. Hiện tại, còn có thêm các bản tân dịch:
- – Hurvitz, Leon, tr., Scripture of the Lotus Blossom of the Fine Dharma. New York: Columbia University Press, 1976.
– Kato, Bunno, tr., The Threefold Lotus Sutra: Innumerable Meanings, The Lotus Flower of the Wonderful Law, and Meditation on the Bodhisattva Universal Virtue. Tokyo: Kosei Publishing Company, 1971.
– Kubo Tsugunari & Yuyama Akira, tr., The Lotus Sutra: The White Lotus of the Marvelous Law. Tokyo and Berkeley: Bukkyo Dendo Kyokai and Namata Center for Buddhist Translation and Research, 1993.
– Murano Senchu, tr., The Lotus Sutra: The Sutra of the Lotus Flower of the Wonderful Dharma. Tokyo: Nichren Shu Shimbun, 1974 & 1991.
– Watson, Burton, tr., The Lotus Sutra. New York, Columbia University Press, 1993.
- và bản dịch Pháp Hoa Kinh Nghĩa Sớ (法華經義疏)của Đạo Sanh:
– Kim, Young-ho, Tao-sheng’s Commentary On the Lotus Sutra: a Study and Translation. Albany: State University of New York Press, 1990.
Hiện tại chỉ có bản của Cưu-ma La-thập là được thông dụng tại Trung hoa, Nhật bản, Việt nam và các nước Đông Nam Á. Cưu-ma La-thập (Kumārajīva, 鳩摩羅什, kh. 344-413) gốc người Cổ Tạng, đến Trường-an năm 402 và thị tịch tại đây năm 413. Trước và sau đó, trọn một thế kỷ, từ những năm 350 cho đến 450, là thời đại sáng tạo của Phật giáo Trung hoa, tách dần khỏi ảnh hưởng Phật giáo Ấn độ. Về phương diện triết học, hầu như tất cả Phật học gia nổi tiếng đương thời đều theo trường phái Bát Nhã,[13] với học thuyết Tánh Không (Sùnyatà) và văn học Bát Nhã.[14] Chúng ta cũng biết là đương thời, Đạo giáo ảnh hưởng rất lớn đến giới trí thức Tánh Không;[15] triết lý Tánh Không thường dùng thuật ngữ của Đạo giáo để diễn đạt những Phạn ngữ không có đối tác trong Hán văn, dụ như bấy giờ dùng Vô (無), thay vì là Không (空), để thuyên giải ngữ từ Sùnyatà. Phương pháp dịch các từ Phạn-Hán này được gọi là Cách Nghĩa.
Trường phái Bát Nhã ngự trị học trường tại Trung hoa thời bấy giờ, nên ta có thể giải thích vì sao mà tất cả những đại đệ tử của La-thập đều là học giả về Tánh Không. Đạo Sanh, quy tụ dưới trướng La-thập trong 2 hoặc 3 năm (406-409), và có thể là có trợ giúp La-thập trong tiến trình dịch kinh Pháp Hoa, đã tự đề xướng lý tắc Phật tánh, dựa trên triết thuyết Bát Nhã. Còn Tăng Triệu (僧肇, 374-414), biên soạn các bản luận tập thành Triệu Luận (肇論),[16] hòa hợp tư tưởng Bát Nhã và Đạo giáo, thì lưu hạ dưới trướng La-thập trọn thời gian nhà dịch giả tài danh này trú xứ tại Trường an. Lô Sơn Tuệ Viễn (慧遠, 344-416, đệ tử Đạo An (道安, 312-385), một đại sư Bát Nhã tông, từng trao đổi 18 lá thư vấn đáp với La-thập, và là một thiện hữu tri thức của Đạo Sanh.[17]
Tuy kinh Pháp Hoa biểu hiện toàn thể các triết thuyết Đại thừa, nhưng tóm lại cũng chỉ có 2 tư tưởng chánh: Bát Nhã và Phương Tiện. Bát Nhã là cái Không tuyệt đối, là Trí Tuệ của chư Phật; còn Phương Tiện là tương đối, là những hiện tượng biểu trưng để thuyên giải ý nghĩa của Bát Nhã. Cho nên cả hai triết thuyết Bát Nhã và Phương Tiện cần được giải thích song song nhau.
I. Phương Tiện:
Phạn ngữ là upàyakausalya, có nghĩa ‘có tánh cách thích hợp’, ‘thiết thực’, ‘khéo xử’, hay ‘khéo léo trong khi giao thiệp’.[18] Từ upàyakausalya này được dịch nhiều cách như: skillfulness (theo H. Kern); skill-in-expedients (Thomas); adaptability (Hurvitz); convenient means (Chan); hay skill-in-means (Conze, Ch’en). Trong kinh Pháp Hoa, La-thập dịch là Phương tiện lực[19] (convenient power), hay Phương tiện (convenience). Theo từ điển, ‘convenience’ có nghĩa là thích hợp, thuận lợi. Từ này dùng để chỉ Đức Phật lúc nào cũng sẵn sàng điều tiết, uyển chuyển, hay thích nghi với tất cả mọi điều kiện và hoàn cảnh trong khi thuyết pháp, không cứng nhắt, độc tôn, bảo thủ. Cho nên ý niệm Phương Tiện như vậy đã có được nhắc đến qua phương cách giáo hóa của Đức Phật và ghi chép trong văn học Nam phương Phật giáo rồi.
Trong Tạp A Hàm (Samyutta Nikàya) Đức Phật đã dạy các đệ tử phải tùy thuận theo trình độ lãnh hội của thính chúng mà thuyết giải về Chân lý.[20] Trong bộ Đại Sự,[21] Đức Thích Ca Mâu Ni, khi còn là Bồ Tát, đã phải trãi qua mười giai đoạn (thập địa) tu tập và thực hành Ba la mật mới đạt Đại Giác Ngộ.[22] Đấy là đã ám chỉ đến ý nghĩa Phương Tiện rồi. Trong khi đó, đối với Bắc phương Phật giáo,[23] học thuyết về Thập địa của bậc Bồ Tát được tìm thấy đầu tiên trong các bản kinh của văn học Bát Nhã.[24]
Phương Tiện có ba ý nghĩa:
1. Phật lực của các Đấng Đại Giác;
2. Chân lý tương đối (tục đế) dùng để thuyết giảng cho thính chúng;
3. Thần thông mà các Hóa thân Bồ tát[25] đạt được.
Hai ý nghĩa đầu được giảng trong kinh Pháp Hoa. Ý nghĩa thứ ba được tìm thấy trong các bản kinh Bát Nhã, và sau này diễn đạt rộng thêm trong kinh Thập Địa (Dasabhùmikasùtra).1./ Phương Tiện: Phật lực của bậc Đại Giác. Khi Phương Tiện được xem như là phương tiện của Pháp Thân Phật, đó có nghĩa là Ngài có thể thị hiện vô lượng cách thế để cứu độ chúng sanh, với vô biên trí tuệ và từ bi. Trong kinh Pháp Hoa, những cách thế này được diễn đạt qua các phẩm Thí dụ. Như Thí dụ về trận mưa (Pháp vũ) trong phẩm thứ 5 “Dược Thảo dụ” diễn đạt toàn hảo về ý nghĩa vũ trụ quan của Phương tiện lực. Một vị Đại sư thế kỷ 7 đã nói: “Đức Phật diễn đạt Chân lý của Ngài bằng Phương tiện của một tiếng Rống của Sư Tử (sư tử hống); mỗi một sanh thể khi nghe tiếng Rống đó thì đều tiếp nhận và dịch giải khác nhau tùy theo căn cơ lãnh ngộ của y.”[26]
Như trong phẩm 3 Thí Dụ (ông trưởng giả – chỉ cho Phật – dùng 3 xe để dụ các con chạy ra khỏi nhà lửa phiền não); phẩm 4 Tín Giải (gã cùng tử và ông cha giàu có, đó là ‘khai quyền hiển thật’ đưa đến ‘Nhất Phật thừa’; phẩm 16 Như Lai Thọ Lượng[27] (Phật bất sanh bất diệt, nhưng thị hiện sinh diệt để hóa độ chúng sanh). v.v. Ý nghĩa phẩm 16 này là, Phật thọ mạng vô lượng, nhưng Đức Phật (lich sử) lại tuyên bố là Ngài sẽ nhập Niết bàn, để thính chúng phải giựt mình lo sợ mà cố gắng tinh tấn trong tiến trình đi tìm giác ngộ. Có thể nói, việc ‘Phật nhập Niết bàn’ trong phẩm này là một diễn đạt đầu tiên nhất về ý niệm “Phương tiện” trong Phật giáo Bắc tông.
Có hai cách tiếp cận Phương Tiện:
a. Theo Bát Nhã tông, Pháp vốn là Tánh Không thì siêu việt mọi nhất nguyên và nhị nguyên. Như thế, một bậc Đại Giác không chấp nhận cũng không phủ nhận thế giới hiện tượng bên ngoài. Đức Phật dạy: “Trong tam giới, không có sanh cũng không có tử, không có tử cũng không có tái sanh, không phiền não không Niết bàn, không chân thật không hư dối, không này không kia, v.v. Như Lai không nhìn tam giới giống như chính tam giới tự nhìn thấy.”[28] Có nghĩa là Như Lai nhìn tam giới từ góc độ Bát nhã. Còn Phương tiện như là những cách thế hay mưu chước mà Đức Phật dùng để thể hiện các hành hoạt của Ngài trong không gian và thời gian, thì thuộc vào thế giới hiện thực. Như thế, Ngài cũng không nói là Phương tiện mà Ngài dùng là chân thật hay hư dối;
b. Theo siêu hình Ấn giáo, vốn ảnh hưởng quan trọng đến các kinh điển Bắc tông, nhất là kinh Pháp Hoa, thì từ ‘upàya’ của ‘upàyakausalya’ trong Siêu hình học Ấn độ còn có nghĩa là ‘màyà’, tức thế gian hay năng lực thiên nhiên.[29] Nhìn từ góc độ của Brahman (Tuyệt đối), màyà có nghĩa ‘ảo ảnh’, ‘ảo tưởng’, ‘ảo giác’, ‘không thật sự’, ‘có vẽ thần bí’. Trong Pháp Hoa, vai trò của Đức Phật Tối Thắng (Pháp Thân Phật) như là vị sáng tạo vô lượng Phương tiện để cứu độ chúng sanh có thể so sánh với vai trò của Brahman như là vị sáng tạo màyà. Như thế, không phải không đúng khi nói rằng, tuy Phương tiện của Đức Phật theo trong kinh Pháp Hoa là không hư dối, nhưng nhìn từ quan điểm Tuyệt đối, thì Phương tiện chỉ giản dị là một khía cạnh của màyà mà thôi.
Cũng thế, phẩm 7 Hóa thành dụ, trong đó Đức Phật dạy rõ ràng là Phương tiện của Ngài giống như thành trì do Ngài biến hóa ra để lữ hành dừng chân tạm thời, cho ta một nhận định rõ ràng về một tương quan chân thật giữa upàyakausalya và màyà. Thế nên trong Pháp Hoa, Phương tiện nhìn theo triết học Bát nhã thì không chân thật cũng không hư dối, còn nhìn theo siêu hình học Ấn giáo thì chỉ là ảo ảnh, không thật.
2. Phương tiện như là Chân lý tương đối để thuyết giảng cho thính chúng. Ở trên, Phương tiện được nhận định theo góc độ siêu hình. Còn theo góc độ thực tế, thì là dủng sức lực của Phương tiện để áp dụng vào việc dạy dỗ con người, gọi là hóa độ chúng sanh. Phương tiện ở đây có nghĩa là Chân lý tương đối, tức Tục đế.
Trong kinh Pháp Hoa, Chân lý tương đối được diễn đạt qua hình ảnh của ba xe hay tam thừa: Thanh văn- , Độc giác hay Duyên giác- và Bồ tát- thừa. Thanh văn là những bậc hữu học, còn phải nghe những lời dạy của Phật để tu tập, đây chỉ cho những thánh chúng đệ tử đương thời của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Độc giác là những bậc ẩn tu riêng tự mình đạt giác ngộ, có thể là hiện hữu trước thời Đức Phật lịch sử vô lượng vô biên kiếp rồi; và do quán lý Nhân duyên mà giác ngộ nên còn gọi là Duyên Giác Phật.[30] Bồ tát là bậc phát nguyện tu Lục độ, hay Thập độ, dùng chúng sanh làm đối tượng để thực hành các Độ này mà đạt đến cứu cánh là thành Phật.[31] Theo Pháp Hoa, giáo lý hay thực hành của ba thừa này được xem như các xe Pháp, là những Phương tiện đưa hành giả đến gần với tri kiến của Pháp, nhưng không hoàn toàn đồng nhất với Pháp.
Nguyên lý Phương tTện như thế giúp cho các nhà tu học theo Bắc tông chứng minh là cả ba giáo pháp đều là chân lý tương đối, Tục đế, tuy rằng Pháp Hoa cho rằng Bồ tát thừa thì cao hơn hai thừa kia. Lý tắc này cũng giúp cho Phật giáo chấp nhận một số các học thuyết không-Phật giáo khác cũng có thể là chân lý tương đối hay chuẩn bị, miễn sao đưa hành giả đến giác ngộ là được.
Đến đây, cũng cần nói rõ thêm về từ ‘thừa’ trong Pháp Hoa, mà H. Kern và các người khác dịch là ‘vehicle’, (xe, cỗ xe). Ngoài ‘tam thừa’ (ba xe’, Pháp Hoa còn dùng ‘Nhất thừa’ (Một xe)’, hay ‘Đại thừa’ (xe Lớn)’, dùng để chỉ cho Phật và Tri Kiến Phật. Trong khi đó, Bồ tát thừa (của Bắc tông, Mahàyàna) chỉ là một trong ba thừa (phương tiện) mà thôi, không phải là ‘Một Xe’ hay ‘Xe Lớn – Đại thừa’. Đáng tiếc là Pháp Hoa lại dùng từ ‘Xe Lớn – Đại Thừa’ để chỉ cho Phật Tri Kiến.[32] Cũng như khái niệm về ‘không’ đối lập với ‘sắc’, cả hai cùng hiện hữu tương liên nhau để đưa đến cái ‘Không’ toàn vẹn, chân thật, bao gồm cả hai ‘sắc, không’ (Chân Không Diệu Hữu). Cho nên ông trưởng giả, sau khi hứa hẹn cho ba đứa con ba xe dê hươu trâu để chạy ra khỏi nhà lửa rồi, thì lại cho chúng ‘đồng Một cỗ Xe Lớn’.[33] Như thế, ‘Một Xe lớn’ này tuyệt đối không phải là ‘xe lớn-Đại thừa’ (tức Bắc tông) vốn chủ trương Bồ tát thừa để phân biệt với Thanh văn thừa của Nam tông. Thế nhưng, bao lâu nay, bao nhiêu là người tu theo Đại thừa tức Bắc tông, đã nhầm lẫn ‘Bồ tát thừa’ với ‘Đại Thừa’, tức Phật Tri Kiến, nên sanh tâm ngã mạn, chê bai, bè diễu Tiểu thừa, tức Nam tông hay Nguyên Thủy. Nếu từ ‘Cỗ Xe Lớn – Đại Thừa Xa’ là ‘Một Xe – Nhất Thừa’ được dùng bằng một từ khác, hay nói ngay ra dùng ngay từ Phật Tri Kiến, thì đã không có bao nhiêu người tu sai lạc rồi. Bởi vì Pháp, hay Trí Tuệ Toàn Hảo, tức Phật Tri Kiến, không phải là ‘xe’ hay ‘thừa’, cho nên cũng không thể dùng từ ‘Phật thừa’ được, mà là cứu cánh phải đến để đạt giác ngộ.
Nói tắt, ‘Không’ là căn bản cần thiết của ‘sắc, không’, còn ‘Một Xe Lớn – Đại Thừa’ là căn bản tất nhiên của ba thừa Thanh văn – Duyên giác – Bồ tát thừa.[34] Bồ Tát thừa tuyệt đối không phải là Một Xe Lớn, không phải là Đại Thừa. Không thể nhầm lẫn được. Rồi lại sanh thêm một vấn đề nữa: hứa cho ba xe khác nhau mà rốt lại chỉ cho Một Xe (Lớn), như thế ông Trưởng giả (biểu trưng Đức Phật) có lường gạt không, có lỗi hư vọng không? Tất nhiên là không; Đức Phật “dùng chước phương tiện cho (chúng sanh) ra khỏi nhà lửa, vì nhân duyên đó nên không hư vọng vậy”.[35] Đây là ý nghĩa Phương tiện như là chân lý tương đối, không phải là Chân lý tuyệt đối, tức Niết Bàn, hay Phật Tri Kiến. Kinh Pháp Hoa phân biệt rõ ràng giữa cả hai, mà hành giả, từ nơi tương đối đó mà còn tùy căn cơ lãnh ngộ và tâm nguyện hành trì để đạt đến tuyệt đối mau hay chậm mà thôi.
Và đại sư Đạo Sanh là người đề xướng con đường để đi đến tuyệt đối đó:
3. Phương tiện như là Thần lực của Hóa thân Bồ tát.
Bồ tát có hai: phàm phu và Hóa thân. Phàm phu, tu theo Thanh văn thừa cũng có mười giai đoạn (Thập địa), tức những người bình thường phát nguyện thọ trì Tam quy, có lòng tin nơi Phật Pháp, hành trì các giai đoạn dần dần cho đến khi đạt Tứ quả. Phàm phu Bồ tát này không phải là những người thọ Bồ tát giới theo Bắc tông.
Còn quan niệm về Hóa thân Bồ tát là sáng chế riêng biệt của Bắc tông. Đúng ra, Bắc phương Phật giáo, hay Bắc tông (Mahàyàna), khác biệt với Nam phương Phật giáo, hay Nam tông (Hinayàna), do vì 2 học thuyết này: i. (hóa thân) Bồ tát và ii. Phương tiện. Các Đại đệ tử của Đức Phật lịch sử Thích Ca Mâu Ni (Sàkyamuni) như Đại Trí Xá Lợi Phất (Sàriputra), A Nan Đà (Ànanda), v.v., qua thời gian đã trở thành Hóa thân Bồ tát như Bồ tát Văn Thù Sư Lợi (Manjusri), Quán Thế Âm (Avalokitesvara), cũng như trăm ngàn vị khác hiện thân để thể hiện thần lực riêng của mình, như Bồ tát Phổ Hiền, Địa Tạng, Đại Thế Chí, v.v. Các Hóa thân Bồ tát này an nhiên luân lưu trong tam giới, nhất là cõi Ta bà, dùng thần lực Phương tiện để không ngừng cứu độ chúng sanh. Mô tả điển hình nhất về hành hoạt của các Hóa thân Bồ tát được tìm thấy trong phẩm 25 Phổ Môn, Quán Thế Âm Bồ tát thị hiện 33 thân tướng vì mọi yêu cầu mà nói Pháp. Nhưng đây là Ngài đã thành tựu công hạnh rồi.
Còn riêng về tiến trình những giai đoạn tu tập (địa) để đạt công hạnh đó, thì được ghi trong kinh Thập Địa (Dasabhùmika-sùtra)[36] do Cưu-ma La-thập trùng dịch vào đầu thế kỷ 5. Địa (地, bhùmi) ở đây không phải là đất, mà là giai đoạn, từng lớp tiến dần lên. Sáu địa trước tương đương với Lục độ; mỗi một địa tương đương với một độ;[37] bốn địa sau là: Dĩ biện địa, Bích chi Phật địa, Bồ tát địa, và Phật địa. Như thế, Bồ tát của Bắc tông ở đây chỉ cho Hóa thân Bồ tát, không phải hạng bằng xương bằng thịt, như những người thọ Bồ tát giới.
Đến địa thứ 6, Bồ tát đạt Bát-nhã ba-la-mật, hiểu thấu tánh Không của tất cả các pháp. Đến đây thì vị Bồ tát có thể nhập Phật cảnh, nhưng vì lòng từ bi vô lượng nên phát nguyện cứu độ tất cả chúng sanh xong rồi cuối cùng mới thành Phật, cho nên lại tiến đến thứ 7 ‘Viễn hành địa’, hoặc theo Thập độ là Độ thứ 7, Phương tiện. Đến đây, Bồ tát mới có thể tự tại đi lại trong cõi Ta bà, nên mới gọi là ‘Viễn hành’, dùng sức Phương tiện để cứu độ; Phương tiện ở đây có nghĩa là Bồ tát vừa nhận thấy có chúng sanh cần được cứu độ, vừa nhận biết tất cả chúng sanh căn bản đều là không, không thực thể, không hiện hữu, tức không có chúng sanh cần được độ.[38]
Đến đây, và đến địa thứ 8 và 9, thì vị Bồ tát hiễn nhiên là dùng sức lực tự tại vô ngại thần thông biến hóa khắp nơi, mọi lúc, xuyên thời gian không gian, không phải là những người bình thường sớm tối phải lo cái ăn cái mặc mà phải khổ lụy trần ai. Đây là những vị Bồ tát Hóa thân như Quán Thế Âm, Đại Trí Văn Thù, Phổ Hiền, Địa Tạng, v.v.
Theo Edward Conze, Phương tiện như là thần lực của Hóa thân Bồ tát là giải đáp khi Bồ tát đạt được Bát nhã ba la mật ở địa 6.[39] Bắc tông chủ trương một vị Bồ tát không tự mãn với Tánh Không hay Bát nhã và tách rời khỏi thế gian, cho nên Ngài mới dùng sức Phương tiện để lưu lại nhập thế nơi cõi Ta bà phiền trược này để mà cứu độ chúng sanh. Do đó mà Phương tiện được tôn quý và xem như cao hơn Bát nhã trong Thập địa. Rồi mãi đến địa thứ 10, Bồ tát mới thành Phật
Thế thì, tại sao lại có phân biệt giữa Bát nhã và Phật quả? Tại sao lại phải quá chú trọng đến thần lực của Bồ tát? Tại sao đạt Niết bàn lại cần đến bao nhiêu hành hoạt bất khả tư nghị vô lượng vô biên của Bồ tát? Đây là những câu hỏi khiến Đạo Sanh thắc mắc. Và học thuyết về Đốn Ngộ là một giải đáp gián tiếp cho những câu hỏi này.
II. Phản ứng của Đạo Sanh đối với khái niệm Phương Tiện.
Học thuyết Đốn Ngộ của Đạo Sanh căn bản là do Đại sư thần ngộ về Phật tánh. Cho nên muốn tìm hiểu quan niệm về Phật pháp của Đạo Sanh như thế nào thì trước phải bắt đầu với học thuyết này của ngài.
1. Bát Nhã:
Ta đã biết là Đại sư Đạo Sanh có liên hệ mật thiết với trường phái Bát Nhã. Khi xuất gia tu học với Trúc Pháp Thái (mất năm 387), Đạo Sanh đã từng nghe sư phụ giảng về văn học Bát Nhã, nhất là kinh Phóng Quang Bát Nhã.[40] Đây là thời gian mà Đạo giáo tiếp thu Phật học, hay ngược lại. Các Đạo gia đồng đẳng Trí Tuệ (Bát nhã) với Lý (理), một triết thuyết căn bản về Bản thể học. Đạo giáo xem Lý như là Vô, không có đặc tánh hiện tượng, cũng không nhị nguyên. Lý được diễn đạt như là ‘tự nhiên như vậy’; “tự nhiên”,[41] nói về trạng thái bản thể nơi không có nhị nguyên hay đối lập, tất cả đều họp thành ‘không có gì phân biệt’.
Vương Bật (王弼, 226-249), được cho là người đầu tiên dùng khái niệm Lý này, và đưa nó vào một chỗ đứng vĩnh viễn trong lịch sử tư tưởng Triết học Trung hoa. Tuy nhiên, ý nghĩa bản thể của Lý là do Quách Tượng (郭象, mất năm 312 sdl) khởi xướng trong Trang Tử Chú, tập thành trong Trang Tử Tập Giải, bộ Hán Văn Đại Hệ.[42] Theo đó, Lý không còn có thể chia chẻ được nữa. Cũng thế, Bát nhã trong văn học Bát Nhã là tánh Không, không có nhị nguyên đối đãi hay sự tướng (laksanas). Như thế, dịch Bát nhã là Lý, vào thời đó, là một cách nghĩa[43] hợp lý. Tuy nhiên, đối với giới thức giả Trung hoa, thì Lý vẫn không đầy đủ ý nghĩa căn bản như Trí Tuệ trong các bộ kinh Bát Nhã.
Bát nhã là nói về Trí tuệ của Phật, người bình thường không có Trí tuệ này mà phải tu tập qua rất nhiều giai đoạn mới có thể đạt được. Đối lại, Đạo gia lại quan niệm Lý có ý nghĩa là “tánh” của tất cả mọi thực thể, tức là Tánh căn bản của con người, mới sanh ra là đã có sẵn rồi. Cho nên, khi Đạo An nói đến Bát nhã như là Tánh hay Lý của Không,[44] thì từ này tất nhiên là đã có ý nghĩa thuộc về con người. Trong khi Đạo Sanh chiêm nghiệm về đặc tánh của Bát nhã và Lý, thì Đại sư nhận ngay ra rằng Trí tuệ của Phật, tức Phật trí, cũng là Tánh tự ngay căn bản đã có trong con người (chơn tánh眞性), là bản thể tồn tại, như các Đạo gia đã quan niệm. Nên Đạo Sanh đề xướng ngay là hành giả cần đi đến tận cùng của Lý mới có thể viên mãn cái Tánh của mình, nghĩa là “cùng Lý tận Tánh (窮理盡性”,[45] theo như Dịch kinh; và đó cũng là lúc “Kiến Tánh thành Phật (見性成佛)”, theo ngôn từ của Thiền gia.[46]
2. Phật tánh trong Pháp Hoa.
Như đã nói đến, Đạo Sanh làm môn hạ của La-thập tại đạo tràng Trường an trong hai năm. Bấy giờ là thời điểm mà đồ chúng quây quần chung quanh La-thập để học tập, phiên dịch và bàn luận sôi nổi những triết thuyết trong các kinh điển. Một thời, một trong Tứ kiệt (mà Đạo Sanh đứng đầu), Tuệ Duệ, nêu lên câu hỏi là kinh Pháp Hoa có dạy về Phật tánh hay không.[47] Đại sư La-thập đáp rằng “kinh Pháp Hoa chủ yếu nói về “khai, thị, ngộ, nhập Phật tri kiến”; Phật tri kiến hay Phật trí cũng có thể hiểu như là Phật tánh của con người”. Câu trả lời này cho thấy là La-thập không nói là lý tắc Phật tánh có hay không có được kinh Pháp Hoa nhắc đến, đồng thời chính tự ngài cũng không phủ định là lý tắc đó không có trong kinh Pháp Hoa. Theo La-thập, lý tắc này hiển nhiên là một nối tiếp lô gít của Bát nhã vậy thôi. Như thế thì khi Đạo Sanh rời Trường-an năm 409 để xuôi nam, về lại Kiến Khương và Lô sơn, thì cơ sở triết học về nguyên lý Phật tánh đã được đặt thành vấn đề rồi.
3. Kinh Niết Bàn.[48]
Khi bản kinh Niết Bàn được hai đại sư Pháp Hiển (法 顯, kh. 337-422) và Giác Hiền (覺賢,Buddhabhadra, Phật-đà-bạt-đà-la, 359-429) dịch lần đầu tiên tại Kiến Khương (nay là Nam Kinh) vào năm 418, thì Đạo Sanh đã có mặt tại đó, cùng với hơn 250 tăng chúng, chứng minh cho bản dịch này.[49] Dịch bản này, dựa trên bản gốc không đầy đủ, cho rằng Nhất-xiển-đề-ca không có Phật tánh. Tức thời, Đạo Sanh tuyên bố ngay, “Nhất-xiển-đề-ca cũng có Phật tánh”, đưa đến kết quả là đâi sư bị trục xuất ra khỏi đạo tràng Kiến Khương. Đương thời đây là điều không thể chấp nhận được, vì đó là một thái độ “thách thức thẩm quyển kinh điển” (hermeneutic authority) mà ai cũng tôn sùng. Bấy giờ, Niết Bàn là quyển kinh đầu tiên luận về Phật tánh.
Kinh Niết Bàn (Nirvàna Sùtra) thuyết về Như lai tạng tánh (Tathàgata-garbha, Thusness-nature) hay Phật tánh của con người; tánh này cũng là chơn ngã (bhùtàtman).[50] Kinh nói: “Chơn ngã là Như lai tạng. Mọi sanh thể đều tự có … Chơn ngã này bị vô lượng vô minh phiền não che lấp nên chúng sanh không biết [là mình tự có]”.[51] Với Đạo Sanh, Phật tánh này không gì khác hơn là Lý: “Như lai Tạng là Lý, là thường lạc, còn bị che lấp, vẫn chưa được thông đạt.”[52] Mọi định nghĩa về Phật tánh đều phải siêu việt cả hai nhị nguyên, mà định nghĩa nào thì cũng là một cực đoan cá biệt, một chiều. Khi Tánh bản thể (thể tánh) được đồng đẳng với Tánh nguyên bổn của con người (chơn tánh), tức là Chơn ngã, thì lô gít của Bát nhã cũng hiện diện. Như thế thì Chơn ngã không phải là cái ngã hiện tượng, cũng không phải là một phủ định của Ngã (vô ngã), bởi vì Không cần phải siêu việt nhị nguyên, một chiều, phiến diện. Chơn ngã cũng không phải là thần ngã,[53] mà theo Đạo Sanh, đó là phần tinh thần vốn nhập thể khi tái sanh. Không, không có đặc chất nào, không phải là phần tinh thần này.
4. Đốn Ngộ.
Ta không biết chắc chắn khi nào thì Đạo Sanh bắt đầu xiển dương học thuyết Đốn Ngộ, nhưng chắc chắn là phải sau khi Đại sư khởi xướng nguyên lý Phật tánh.[54] Thật ra, ta có thể thể tìm thấy khái niệm về Đốn Ngộ ngay trong Trưởng Lão Tăng Ni Kệ (Thera-Therì-gàthà), thuộc văn học Pàli.[55] nhiều nơi trong có nhắc đến Đốn Ngộ; như những câu 42-44 (Uttamà Therì) ; 112-116 (Patàcàrà Therì) ; 267-270 (Nàgasamàda Thera) và 405-410 (Sappadàsa Thera); 39-41 (Sàmà Therì); 48-50 (Dantikà Therii); và 67-71 (Anonymous Therì).[56] Những Tăng Ni kệ này mô tả hiện tượng chung: sau một thời gian dài tu tập và dằn vặt với những tiến bộ tâm linh, hành giả trực diện với một biến chuyển bên ngoài, đập vào nội tâm, tức thời kinh nghiệm một lóe sáng trực ngộ, đưa đến an lạc tuyệt vời.
Điều này, ta đã biết rõ qua những công án thiền, khi hành giả thình lìngh nghe tiếng lá rơi, một tiếng thét, hay ngay cả khi nghe hàng thịt nói thịt tươi, thì bừng ngộ. Đây là điều mà Thiền Nhật bản (Zen) gọi là Satori; satori như là thấy được ánh đèn phía trước trong khu rừng tối om, nhưng người lạc đường vẫn còn phải đi cho tới cho đúng hướng mới đến được chính ánh sáng đó, vượt thoát rừng vô minh. Ở đây, các vị đại đệ tử Tăng Ni của Đức Phật lịch sử cũng đã bừng ngộ và lưu lại kinh nghiệm của họ qua các bài thi kệ (Thera-Therì-gàthà) như kể trên, nhưng phải đợi đến khi khái niệm bừng ngộ này trưởng thành tại Trung hoa, bằng cách diễn đạt triết lý thâm sâu hơn, nhất là biện chứng hơn, satori mới thật sự trở thành là yếu tố then chốt của Thiền (Bắc tông)[57], Zen và Giác Ngộ.
Đạo Sanh phân biệt hai loại trí tuệ: kiến giải (見解) và văn giải (聞解), biết bằng thấy và biết bằng nghe.[58] Kiến giải có nghĩa là thấy rõ Phật tánh của chính mình. Bởi vì Phật tánh là bản tánh sẵn có của con người, nên đạt được Tánh này là tùy thuộc trọn vẹn nơi căn cơ của hành giả; chạy theo tri thức ngoại tại (sở tri kiến) không giúp gì cho việc đạt ngộ này. Và bởi vì Phật tánh không thể chia chẻ, gắn liền với Không, cho nên cũng không thể đạt được từ từ theo từng giai đoạn; hành giả hoặc là trực ngộ ngay tức thời (đốn ngộ), hoặc là chẳng đạt đắc được gì cả. Văn giải là nói về sự học tập kinh điển, học triết lý Phật pháp, tức “giáo nghĩa”, là thu tập kiến thức từ bên ngoài.[59] Học tập giáo nghĩa đòi hỏi hành giả phải có lòng tin (tín), tin vào văn tự của kinh điển;[60] mà theo đuổi kiến thức như thế thì cứ mãi mãi thu tập hoài, và không nhất thiết sẽ đưa đến giác ngộ. Đạo Sanh gọi kiến thức đó là “quyền giáo”, có nghĩa là giúp hành giả chuẩn bị, dò dẫm trên đường tu mà thôi;[61] điều này chỉ giúp y hiểu biết Bát nhã một cách từ từ (tiệm ngộ), tiệm tiến theo trình độ lãnh hội của y. Còn đạt được Bát nhã thì cần cách tiếp cận khác.[62]
Đạo Sanh cho rằng ‘văn giải’ là Phương tiện mà kinh Pháp Hoa diễn đạt, và lý tắc về ‘tam thừa’ trong Pháp Hoa theo Đạo Sanh chỉ là một sáng chế về cách chú giải kinh điển của Phật giáo Trung hoa, vì tất cả kinh điển và học thuyết đều được xem như là quyền thừa. Đạo Sanh cho rằng cần phải có một cách tiếp cận khác giữa ‘kiến giải’ và ‘văn giải (hay phương tiện)’. Giác ngộ là một bừng tỉnh tức thời,[63] trong khi ‘Phương tiện’ thì cần một tiến trình thu thập kiến thức và tu tập dần dần. Kết quả của hai cách tiếp cận này cũng có sai biệt.
Đốn ngộ đưa đến kết quả là diệt tận mọi phiền lụy của thế gian (diệt lụy);[64] “khi đạt đắc giác ngộ, thì mọi chướng ngại phiền não đều chấm dứt”.[65] Trong trạng thái giác ngộ này, “vạn hữu ngoại tại cùng cái ngã nội tại cùng đều tận diệt; hữu hay vô, sắc và không, cũng vẫn là một và chỉ như vậy mà thôi.”[66] Ngược lại, kết quả của Phương tiện chỉ giúp hành giả “phủ quyết mọi dính mắc với thế gian (phủ lụy)”, có nghĩa là tuy rằng những dính mắc với thế gian của y có thể từ từ giảm thiểu dần, nhưng y không thể nào tận diệt chúng hoàn toàn được.[67] Khi nào mà hành giả còn nương dựa nơi Phương tiện thì “pháp và ngã, ngoại tại và nội tại, vẫn còn bị phân biệt; hữu và vô vẫn còn đó.”[68]
Thuyết về Đốn Ngộ, đúng ra, là đã được Chi Độn (支遁, 314-366), sống trước Đạo Sanh gần nửa thế kỷ, đề xướng rồi. Chi Độn,[69] một trong Lục Gia nổi danh đương thời, chủ xướng Bát nhã đồng nghĩa với Lý,[70] vốn là nền tảng cho biện luận của đại sư về học thuyết Đốn ngộ. Chi Độn giải thích học thuyết này trong bối cảnh về Thập địa của Bồ tát, mà các kinh thuộc văn học Bát nhã cho rằng Bồ tát đạt đắc Trí tuệ ở địa thứ 7; còn kinh Thập Địa thì nói là ở địa thứ 6.[71] Cũng theo các kinh Bát Nhã, thì Bồ tát tu tập các hạnh như bố thi, trì giới, v.v., và thu tập trí tuệ dần dần, cho đến địa thứ 7 mới tức thời đạt đắc Trí tuệ này. Tuy nhiên, dầu đã đạt Trí tuệ (tức Phật trí) ở địa thứ 7, Bồ tát vẫn đợi đến địa thứ 10 mới chịu nhập Phật quả, thành Phật.
Theo Đạo Sanh, thì thuyết Đốn Ngộ của Chi Độn có hai điểm mâu thuẩn nhau: (1) Bồ tát đạt Trí tuệ ở địa 7, mà phải đến địa 10 mới đắc Phật quả, có nghĩa là Trí tuệ và Phật quả là hai thực thể khác biệt nhau;[72] Đạo Sanh thì đề xướng rằng Trí tuệ và Phật quả là một; (2) Vì Bồ tát vẫn còn tiếp tục tu hành thêm 3 địa nữa mới đắc Phật trí, như vậy có nghĩa là Trí tuệ ở địa 7 không thể được xem là ngay tức thời và viên mãn. Thế thì cũng có nghĩa là vẫn còn có một khoảng cách nữa trước sự giác ngộ; như vậy thì Đốn Ngộ của Chi Độn thật ra chỉ là một giáo nghĩa về Tiệm ngộ mà thôi.[73]
Đạo Sanh cho rằng Chi Độn gặp vấn đề là vì Chi Độn giải thích Đốn Ngộ trong bối cảnh của Thập địa, vốn là một diễn đạt của tiệm tiến, của những giai đoạn từ từ đi tới, là Phương tiện;[74] cho nên giải thích Đốn Ngộ trong bối cảnh như thế thì dĩ nhiên phải rơi lạc vào phạm trù tiệm ngộ mà thôi.
Tóm lại, Phật giáo theo quan điểm của Đạo Sanh vây quanh hai khái niệm chánh trong Pháp Hoa: Bát nhã và Phương tiện. Sự khác biệt của hai triết thuyết này nằm ở nơi tầm quan trọng: trong khi Pháp Hoa chủ trương Phương tiện và đặt nặng nơi sự cần thiết của Bát nhã (đối với Phương tiện), thì Đạo Sanh đề xướng Bát nhã và Phương tiện chỉ là bước đầu. Thế là đưa đến sự khác biệt do từ nơi mục đích: mục đích của Pháp Hoa là thực tiễn, muốn phổ quát hóa Phương tiện và đề xướng sự tôn thờ Hóa thân Bồ tát như là con đường tiện nghi của Phật giáo; mục đích của Đạo Sanh thì thuộc phần kiến thức, nhìn Giác Ngộ như là sự bừng tỉnh thực thể của Phật tánh; thực thể này đồng nghĩa với bản tánh của con người.
Trong ba ý nghĩa về Phương tiện đã ghi ở trên, Đạo Sanh chỉ chấp nhận “Phương tiện như là chân lý tạm thời” (Tục đế). Vì là Tục đế, nên Phương tiện theo Đạo Sanh không có vai trò quan trọng như trong kinh Pháp Hoa nêu lên; Riêng Đạo Sanh thì chỉ chú trọng đến Phật tánh trong con người. Về hai ý nghĩa trước của Phương tiện, Phật lực và Hóa thân Bồ tát lực, Đạo Sanh giữ thái độ im lặng; theo Đại sư, hai ý nghĩa này truyền đạt đặc tánh huyền linh, nên vắng bặt nói năng. Trong Pháp Hoa, Đức Phật Tối Thắng (最勝佛, Vijaya Buddha) có thể phát xuất vô lượng Phương tiện; trong kinh Thập Địa, vị Hóa thân Bồ tát ở địa thứ 7 cũng đạt được thần lực đó. Bởi vì Đạo Sanh chủ trương rằng Đức Phật của cõi Tịnh Độ[75] thật ra không có một cõi nào để trụ; nhìn từ khái niệm của học phái Bát nhã “ưng vô sở trụ”, thì không có Đức Phật nào trụ ở cảnh giới đặc biệt nào cả.[76] Như thế thì khái niệm huyền linh hay thái độ thần thánh hóa Bồ tát đối với Đạo Sanh chỉ là hình thức biểu hiện bên ngoài mà thôi.
Phản ứng của Đạo Sanh trước những kinh điển nguyên ngữ từ Ấn độ truyền sang bấy giờ cũng có thể là một lý do khiến Đạo Sanh không xem trọng khái niệm về Phương tiện. Đương thời tăng chúng rất là bận rộn trong công cuộc dịch thuật kinh điển từ Phạn ngữ sang Hán văn. Đạo Sanh thì quan niệm rằng một số các nhà dịch giả quá chấp chặt vào ngôn từ của kinh điển, đưa đến kết quả là ít khi họ thấu rõ ý nghĩa hoàn toàn của văn tự.[77] Đạo Sanh bày tỏ thái độ của Đại sư như sau: “Chỉ y cứ nơi các đoạn kinh nào đã được thông hiểu rõ ràng, không y cứ các đoạn chưa rành mạch; chỉ y cứ nơi ý nghĩa, không y cứ trên văn từ ngôn ngữ của kinh điển; y cứ nơi trí tuệ, không y cứ nơi kiến thức.”[78]
Đạo Sanh nghĩ rằng có nhiều đoạn trong kinh Phạn ngữ mà tăng lữ Trung hoa không thể nào thấu hiểu được, do vì khác biệt về văn hóa và quan niệm về siêu hình học giữa Ấn độ và Trung hoa.[79] Mà những gì không thấu hiểu được thì không nên xử dụng. Dụ như, Phương tiện như là sức lực của Phật cùng Phương tiện như là thần lực của các Hóa thân Bồ tát, thì không ai có thể thấu rõ, thế thì không nên bàn tới. Có thể đây là lý do quan trọng mà Đạo Sanh bài bác quan điểm của Chi Độn về Đốn Ngộ khi vị này biện luận dựa trên Thập địa của Bồ tát. Học thuyết về Thập địa, theo Đạo Sanh, mặc dầu rất sáng tạo và thú vị, nhưng cũng rất thần bí huyền linh nên Trung hoa không thể nào thấu hiểu được.
III. Kết luận.
Về phương diện lịch sử, Phật lý của Đạo Sanh là “một tiếng thét (hát, 喝) giữa rừng già trong thế kỷ 5 tại Trung hoa”, (như Khuy Cơ đã nhận định), bởi vì tăng lữ đương thời quá bận rộn với công cuộc dịch thuật với mục đích địa phương hóa Phật giáo Ấn độ để mà lắng nghe tiếng thét của Đại sư. Bận rộn rất nhiều vì phải ‘cách nghĩa’ bao nhiêu Phạn ngữ mà kinh điển Ấn độ đang được ào ạt truyền sang. Cho nên học tập kinh điển và các triết thuyết, tức tục đế (chân lý tạm thời), đã là công cuộc hàng đầu của Tăng đoàn lúc bấy giờ.
Đạo Sanh đã nổ lực không ngừng trong việc hòa nhập Phật Pháp thành là một trào lưu bổn địa, để không còn phải là một tôn giáo hoàn toàn ngoại lai, từ đó, chỉ đạo con đường mà Phật giáo Trung hoa phải tiến đến.
Nhưng cũng phải chờ đến hai thế kỷ sau, giới tăng lữ mới có thể đầy đủ khả năng và sẵn sàng để tiếp thọ tư tưởng của Đạo Sanh một cách phổ quát trên bình diện toànquốc. Đó là Thiền tông, một trào lưu trưởng thành trên tư tưởng mầm mống của Đạo Sanh và diễn đạt tư tưởng này một cách thật là Trung hoa. Nhưng Thiền tông cũng phải đợi đến sự lụn tàn của các trào lưu chuyên về học thuật như Thiên Thai và Hoa Nghiêm mới có thể phát triển huy hoàng tại miền đất trung nguyên này.
Theo Thanh Dụng Đồng và Hồ Thích,[80] Đạo Sanh chính là Sáng tổ tinh thần của Thiền tông.[81] Còn Liebenthal thì không đồng ý với cả hai, cho rằng tư tưởng của Đạo Sanh gần gũi với Phật-Lão hơn là với Thiền; lý do là Thiền thì “bất lập văn tự”, mà Đạo Sanh thì hiển nhiên là một nhà biện luận tài ba.[82]
Tuệ Hạnh lược dịch,
Việt Đạo Am – 2010
Duyệt: 10-11-2026.
[1] Yu, David C. “Skill-in-Means and the Buddhism of Tao-sheng: A Study of a Chinese Reaction to Mahayana of the Fifth Century,” đăng trong Philosophy East and West, vol. 24. no.4 (October 1974) các trang 413-427.
[2] Professor Emeritus of Religion at Maryville College, Tennessee, Mỹ
[3] “Đạo Sanh và nguyên lý Phật tánh“. Tuệ Hạnh dịch theo: Young-Ho Kim, Tao-Sheng’s Commentary on the Lotus Sutra: A Study and Translation. State University of NY Press: Albany, NY. 1990, các trang: 16-18, 65-66). Gua1c Ngộ online. (chú thích của người dịch, ndct).
[4] “Phật tánh” là tông chỉ của Thiền tông, thành lập gần 200 năm sau thời Đạo Sanh, người đầu tiên biện giải về nguyên lý này. ndct
[5] Thang Dụng Đồng. Hán Ngụy Lưỡng Tấn Nam bắc Triều Phật giáo sử, ch. 16.
[6] Hồ Thích. Hồ Thích Văn Tồn (胡適文存), tập 4, ch. “Thiền học cổ sử khảo”.
[7] Phạn: Upāya; Hán: 方便; Anh: Expedient Means
[8] Chan, Wing-tsit. A Source Book in Chinese Philosophy. Princeton University Press, 1963. Ch. 22 : “The Lotus School: The Tiantai Synthesis”; tr. 374–395.
[9] Trong quyển Approach to Oriental Classics, do William Theodore de Bary tập thành. New York: Columbia University Press, 1964. tr. 164.
[10] Theo bản dịch The Lotus of the True Law. New York: Dover Publications, 1963, các trang xx-xxii.
[11] Theo bài “A Critical Survey of Mahàyàna and Esoteric Buddhism,” trong Acta Asiatica 6 (1964): tr. 83-84.
[12] Xem Robinson, Richard H. , Early Màdhyamika in India and China. Madison, Wisc.: University of Wisconsin Press, 1967), tr. 75.
[13] Về ảnh hưởng của Bát Nhã tông tại Trung hoa vào thời đại này, xem Erik Zucher, The Buddhist Conquest of China. Leiden: E. J. Brill, 1959, tập 1, các trang 116-130 & 190-193.
[14] Các bộ kinh thuộc Bát Nhã bộ (Prajnàparamità Sùtras) được giới Phật gia Trung hoa biết đến trước năm 300 sdl. Đạo Hành kinh (Astasàhariskà- Prajnàparamità-Sùtra) còn gọi là Bát thiên Bát Nhã, đã được dịch khoảng giữa những năm 164-186. Quang Tán kinh, hay Nhị thập ngũ thiên Bát Nhã (Pancavimsati-sàhasrikà), dịch năm 286. Một phần của Pancavimsatikà cũng được dịch năm 300 đề tên là Phóng Quang kinh.
[15] Về nghiên cứu giữa Bát Nhã tông và Đạo giáo, xem bài của Arthur Link, The Taoist Antecedents of Tao-an’s Prajnà Ontology, trong History of Religions 9, nos. 2-3 (Nov. 1969-Feb. 1970): 181-215.
[16] “Tăng Triệu và Tánh Không học Đông phương”.Tuệ hạnh dịch (cảo bản 1973). “Triệu luận lược giải”. cố HT Thích Duy Lực dịch giải. Từ Ân thiền đường xb, 2002
[17] Đạo Sanh từng ở Lô Sơn nhiều lần và rất lâu, nhưng thực tế là bạn tâm giao với Tuệ Viễn chớ không phải là đệ tử của vị này. ndct
[18] H. Kern. The Lotus Sùtra. tr. 30, chú thích 1.
[19] Cố TLHT Thích Trí Tịnh dịch: Sức Phương tiện.
[20] Conze, Eward. ed., Buddhist Texts Through the Ages. New York: Harper & Row, 1964. tt. 33-41.
[21] Bộ Đại sự (Mahāvastu, hay Mahāvastu-avadāna), viết bằng hỗn hợp chữ Sanskrit, Pali và Prakrit cổ, là một bộ tiểu sử thần diệu (Avadāna) về Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, kết hợp giữa văn xuôi và thơ ca.
[22] Conze, Eward. Thirty Years of Buddhist Studies. Columbia, S. C.: University of South Carolina Press, 1968. tr. 136.
[23] thường ‘được’ gọi sai lầm là PG Đại thừa, tức Bắc tông hay Bắc phương PG; trong khi đó, Nam tông PG hay PG Nguyên thủy là dụng từ chính xác hơn là thường bị gọi là PG Tiểu thừa. ndct
[24] Buddhist Studies, tt. 133-134.
[25] Bồ tát có hai: 1. các bậc Hóa thân thường trụ như Bồ Tát Quán Thế Âm, Bồ Tát Văn Thù, Phổ Hiền, v.v.; 2. Phàm phu Bồ tát, tu tập theo Thanh văn thừa trãi qua 10 giai đoạn (Thập địa) để đạt đến quả vị Phật, không phải là các Phật tử tại gia thọ giới Bồ tát của Bắc tông PG. ndct
[26] Khuy Cơ (632-682). Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Huyền Tán trong ĐTK, q. 77, tr. 334-69.
[27] Theo bản dịch của H. Kern là phẩm thứ 15
[28] Taishō T17, tr. 703; Tam giới, tức Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.
[29] Kern, H. The Lotus Sùtra. tr. 30, note 1 & tr. 307, note 1.
[30] Theo Nakamura Hajime, khái niệm về Độc Giác Phật (Pratyekabuddhas) có thể tìm thấy nguồn gốc từ Kỳ-na giáo (Jain). Xem bài của Giáo sư: A Critical Survey of Mahàyàna and Esoteric Buddhism, trong Acta Asiatica 6 (1964): 85.
[31] Thập độ của một Bồ tát là: Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục, Tinh tấn, Thiền Định, Trí Tuệ, Phương Tiện, Chí Nguyện (nguyện thành Phật), Thần Lực (uy thần hiện thân để hóa độ, như trong phẩm Phổ Môn thứ 25) và Bát nhã (trí tuệ siêu việt, thấu rõ thực tánh của các pháp). Đây là quan niệm của Bắc tông. Riêng Nam tông cũng có Thập độ do Nhất thiết hữu bộ (Sarvàstivàda) đề xướng.
Robinson, Richard H. The Buddhist Tradition. Belmont: Dickenson Pub. Co., 1970, tt. 39, 58; Conze, Edward. Buddhist Thought in India. London:Allen & Unwin, 1962. tr. 211. thì cho rằng 6 độ trước là của Nam tông, rồi Bắc tông thêm vào 4 độ sau thành Thập độ, là hoàn toàn sai. Thật ra quan niệm về Bồ tát của Bắc tông chỉ thực hành Lục độ, không phải Thập độ như của Nam tông.
[32] Đây là một sai lầm lớn không xóa bỏ được trên thực tế, khi người tu theo Bắc tông cứ hãnh diện rằng họ tu theo Đại thừa, là cỗ xe lớn chở nhiều người, còn Tiểu thừa thì ích kỷ tự tu tự độ. Kinh Pháp Hoa diễn đạt rõ ràng, Đại Thừa là Phật Tri Kiến, tuyệt đối không phải cỗ xe chuyên chở đông người. ndct
[33] Bản dịch của cố TLHT Thích Trí Tịnh, cần in chữ lớn cho từ này, để dễ hiểu và phân biệt.
[34] Khuy Cơ, Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Huyền Tán. 10 q. Taishō T34 ; ĐTK, q. 77, tr. 33447.
[35] Theo bản dịch của cố TLHT Thích Trí Tịnh, phẩm 3.
[36] Thập Địa kinh (Dasàbhùmika-sùtra) do Pháp Hộ dịch khoảng 265-316, Taishō
T10, ms 286, tr. 497-535; sau La-thập trùng dịch kh. 408-412 tựa là Thập Trụ kinh, trong ĐTK, q. 15, tt. 6415-6457. Giải thích về 10 địa này, xem: Thomas, The History of Buddhist Thought, tt. 206-210.
[37] Buddhist Studies, tr. 235.
[38] Buddhist Thought in India, tt. 236-237.
[39] Buddhist Studies, tt. 139-140.
[40] Pancavimsati-sàhasrikà Prajnàpàramità sùtra. Trúc Pháp Thái: Cao Tăng Truyện, q. 5, tr. 354b.
[41] Arthur Waley dịch là ‘Always so’.
[42] Tokyo, 1913. q. 9.
[43] Cách nghĩa (格義) là một phương pháp dùng danh từ Đạo giáo để dịch thuật các từ Phạn ngữ tương đương thời bấy giờ. Anh: Concept Matching, hay Analogy-based Interpretation
[44] Thang Dụng Đồng. Phật giáo sử, tr. 246.
[45] xem: Liebenthal, W, “The World Conception of Chu Tao-sheng,” trong Monumenta Nipponica 12, số
1-2 (1956) : tr. 66; số 3-4 (1956): tr. 74-76.
[46] Bodde, Derk. A History of Chinese Philosophy. Princeton University Press, 1952-53. 2 tập. Bản Anh dịch Trung Quốc triết học sử của Phùng Hữu Lan. Từ đây gọi tắt là History, tr. 631, 668-669.
[47] Tuệ Duệ hay Tăng Duệ (378-444?, hoặc 352-436), tạo Dụ nghi luận諭疑論 . xem History, tr. 632-633.
[48] Kinh Niết Bàn lần đầu tiên được Pháp Hiển và Giác Hiền dịch năm 418 tại đạo tràng Kiến Khương miền nam, 6 quyển, theo một bản gốc không đầy đủ. Khi ấy, Đạo Sanh đã quyết chắc về lý tắc Phật tánh, nên bị trục xuất khỏi nơi đây. Phải đợi đến khi Đàm Vô Sám dịch bản đầy đủ nhất, vào năm 421, tại miền Bắc, Trường an, gồm 40 quyển, trong đó có đoạn ghi rằng Nhất-xiển-đề-ca cũng có Phật tánh. Bấy giờ học giới Kiến Khương mới biết là Đạo Sanh có thần ngộ về vấn đề này. Còn có bản dịch thứ ba, do Tạ Linh Vận (謝靈運, 385-433) hợp cùng Tuệ Nghiêm và Tuệ Quán đồng dịch, vào năm 430. Niết Bàn kinh (Nirvàna Sùtra) này là bản kinh Bắc tông; cần phân biệt với Đại Bát Niết Bàn kinh (Mahàparinibbhanasutta), bản kinh Nam tông. Xem: Ch’en, Kenneth. Buddhism in China. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1964. tr. 113-114.
[49] History, p. 616.
[50] Liebenthal, W. “The World Conception of Chu Tao-sheng,” tr. 92-93.
[51] Niết Bàn kinh, ĐTK, q. 16, tr. 6832.
[52] Liebenthal, W. “The World Conception of Chu Tao-sheng“, tr. 85.
[53] Thường được quan niệm là thần hồn, linh hồn.
[54] Ta không có tư liệu trực tiếp từ Đạo Sanh về triết thuyết Đốn Ngộ của đại sư, mà phải dựa theo 2 nguồn tư liệu chánh khác: Biện Tông Luận của Tạ Linh Vận (385-433), một bạn thân và là nhà luận giải về Đạo Sanh, và Triệu Luận Sớ của Tuệ Đạt (557-589). Cả hai đều nhắc đến triết thuyết Đốn Ngộ là do Đạo Sanh đề xướng.
[55] Xem: Psalms of the Early Buddhists, phần 1, Psalms of the Sisters, và phần 2, Psalms of the Brethren (Trưởng Lão Kệ), do C. A. F. Rhys Davids phiên dịch sang Anh ngữ. London: Luzac & Co., 1909-1913.
[56][56] Tác giả David C. Yu được một độc giả chỉ dẫn, nêu ra những nơi này. ndct
[57] còn gọi là Tổ sư thiền.
[58] Phân biệt này xuất hiện trong Triệu Luận Sớ. Xem: History, pp. 658-659; Liebenthal, “The World Conception of Chu Tao-sheng: Texts,” pp. 89-90.
[59] Đạo Sanh phân biệt “chân lý” tự chứng và “kiến thức” thu tập từ bên ngoài (sở tri kiến), trong một thự trả lời cho Vương Hoằng (王 弘, 379-432). Xem Phùng Hữu Lan, Lịch Sử Triết Học Trung hoa, do Derk Bodde (Anh dịch): History of Chinese Philosophy. Princeton, Princeton University Press, 1953), tr. 281-282; History, tr. 668-669; Kim Young-ho, tr. 26, 30, 38.
[60] Ở đây cũng cần nhắc qua là ngay chính Đức Phật, trong kinh Kalàma-sùtra, đã ân cần dặn dò là không nên tin một điều gì, dầu đó là thánh điển, hay ngay cả chính những lời dạy của Phật, mà chỉ thật tin sau khi đã tự thân thực chứng mà thôi.
[61] History, pp. 644, 660-661.
[62] History, tr. 616.
[63] History, tr. 616.
[64] Tạ Linh Vận, trong Biện Tông Luận, xác nhận Đạo Sanh là người phân biệt giữa “diệt lụy” và “phủ lụy”. ĐTK, q. 61, tr. 27022-27025. Xem, Fung & Bodde, History of Chinese Philosophy, t. 2: 274-284; History, tr. 663-668.
[65] History, 2: 278.
[66] History, tr. 280-281.
[67] History, tr. 666.
[68] History. t. 2, tr. 281.
[69] Chi Độn từng đến Giao Châu (miền Bắc Việt nam) viết 2 bài minh cho Vu Pháp Lan và Vu Đạo Thúy (tk. 4, một trong Lục gia), hai vị này thị tịch tại đây. Xem: Phật Giáo Việt Nam, Lịch Sử và Huyền Thoại, Tuệ Hạnh và Phật Điển Hành Tư biên soạn.
[70] Ch’en, sđd, tr. 66.
[71] Buddhist Studies, tr. 136.
[72] History, tr. 656.
[73] Ch’en, sđd., tr. 119.
[74] History, tr. 650-654.
[75] Mỗi Đức Phật đều có một cõi Tịnh Độ riêng, duy chỉ Đức A-di-đà Phật ở phương Tây qua thời gian được sùng bái rất phổ quát, nên khi nói đến cõi Tịnh Độ đều mang hình ảnh cõi Tịnh Độ của Đức Phật A-di-đà. Đạo Sanh soạn “Phật vô Tịnh độ luận”, chủ xướng Phật không có cõi Tịnh độ nào. ndct
[76] History, tr. 643.
[77] Fung, tr. 270.
[78] History, tr. 629; Ch’en, tr. 116.
[79] Xem bài “Sơ thảo Thiên Thai tông Trung hoa”, Tuệ Hạnh biện soạn, bài 1, nêu lên những dị biệt giữa văn hóa Ấn độ và Trung hoa. Nguyệt san Giác Ngộ.
[80] đã chú thích ở trước & theo bản Anh dịch trong chú thích tiếp sau
[81] Xem: History, tr. 663; Hu Shih (Hồ Thích), “The Development of Zen Buddhism in China,” trong quyển hợp tuyển Anthology of Zen, do W. Briggs (New York: 1961) chủ biên, tr. 13.
[82] Xem: Liebenthal, “A Biography of Chu Tao-sheng” tr. 90. Lời người dịch: ý kiến này của Liebenthal không đúng, bởi vì: “bất lập văn tự” mà toàn bộ nền Văn học Thiền tông hợp lại thì còn đồ sộ hơn hẳn các tông khác. Lại nữa, người biện luận lỗ lạc không nhất thiết là không phải thiền sư.