
Caroline Finkel
Trần Quang Nghĩa dịch
3 Một Tầm Nhìn Đế Quốc
Đế quốc Ottoman có đủ lý do chiến lược để thèm muốn Constantinople, kinh đô của Đế chế La Mã phương Đông từ thế kỷ thứ tư. Sự kiểm soát của Byzantine đối với eo biển Bosporus đã nhiều lần gây ra những vấn đề nghiêm trọng về hậu cần cho các vị sultan – hoặc các sultan tiềm năng – và quân đội của họ khi di chuyển qua lại giữa Rumeli và Anatolia. Hơn nữa, chi phí chinh phục và quản lý các vùng lãnh thổ nằm dưới sự cai trị của Ottoman ngày càng tăng, và việc kiểm soát lợi nhuận từ thuế khóa của hoạt động thương mại giàu có giữa lưu vực Biển Đen và Địa Trung Hải cũng như châu Âu sẽ góp phần rất lớn vào việc chi trả cho tương lai của Đế chế Ottoman. Sự hợp nhất giữa Giáo hội Chính thống và Công giáo vào năm 1439 đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho người Ottoman vì nó làm tăng khả năng xảy ra các cuộc thập tự chinh trong tương lai và lại làm dấy lên bóng ma của ảnh hưởng Latinh ở Constantinople, điều mà cả người Ottoman lẫn Chính thống giáo đều coi là cấm kỵ. Việc chiếm hữu Constantinople cũng có giá trị biểu tượng mạnh mẽ – sự khẳng định đế chế và chiến thắng của đức tin. Thành phố này xuất hiện trong cả truyền thuyết Hồi giáo thiêng liêng và thế tục, và việc chinh phục Constantinople của người Ottoman sẽ hoàn thành một truyền thống của Nhà tiên tri Muhammad, một phiên bản mà họ thích trích dẫn: “Một ngày nào đó Constantinople chắc chắn sẽ bị chinh phục. Một tiểu vương tốt và một đội quân tốt sẽ có thể hoàn thành điều này.” Constantinople cũng là “Quả táo đỏ”, một cách diễn đạt mà người Ottoman sử dụng để mô tả khát vọng tối thượng của họ.
Bằng cách tấn công thành phố đế quốc Byzantine, Sultan Mehmed II nhằm nhổ bỏ một sự hiện diện ngoại lai khỏi trung tâm vương quốc của mình.
Trước khi có thể tiến hành bao vây Constantinople sau khi lên ngôi năm 1451, Mehmed phải bảo vệ biên giới của mình. Ông đã gia hạn hiệp ước của cha mình với George Branković của Serbia và ký kết một hiệp ước ba năm với John Hunyadi, nhiếp chính ở Hungary. Ông đã ngăn chặn một cuộc tấn công có thể xảy ra từ Venice bằng cách xác nhận một hiệp ước do cha ông ký kết năm 1446. Ông cũng phải luôn cảnh giác để giữ vững lãnh thổ của mình ở Anatolia vì các tiểu vương quốc cũ Aydın, Menteşe và Germiyan đang chuẩn bị giành lại độc lập và chiến đấu để thoát khỏi sự thống trị của Ottoman. Mặc dù về mặt kỹ thuật là một chư hầu của Ottoman, tiểu vương quốc Karaman đã bảo vệ nhiều kẻ yêu sách giành quyền kiểm soát các vùng đất này và quân đội tiến hành chiếm lại lãnh thổ đã mất vào tay Sultan Murad II. Biết được Mehmed có ý định đối đầu với thách thức này, İbrahim, người cai trị Karaman – chồng của bà cô của Mehmed – đã xin cầu hòa.
Mehmed đã giết người em trai duy nhất còn sống sót của mình sau khi cha họ qua đời; người thân nam giới duy nhất được biết đến và cũng là đối thủ tiềm năng còn lại của ông là một kẻ mạo danh ở Constantinople, tự xưng là chú của ông, Orhan. Ký ức về sự hỗn loạn do sự xuất hiện của những kẻ mạo danh gây ra vẫn còn tươi mới trong tâm trí người Ottoman và do đó ông đã đồng ý trả các chi phí để tiếp tục giam giữ Orhan. Trong khi Mehmed đang tiến hành chiến dịch chống lại Karaman, Hoàng đế Constantine XI đã cử sứ giả đến yêu cầu thêm tiền để nuôi dưỡng Orhan và ám chỉ rằng ông ta có thể thả Orhan nếu không được đáp ứng. Mehmed đã chờ đợi thời cơ để phản ứng lại sự khiêu khích này, điều mà ông cho là vi phạm một hiệp ước được ban cho Constantine ngay sau khi Hoàng đế lên ngôi.
Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau, Mehmed, không hề nản lòng dù biết rằng ông cố Bayezid I đã thất bại trong việc chinh phục Constantinople ngay cả sau cuộc vây hãm kéo dài tám năm, đã bắt đầu cuộc chinh phục mà ông hằng mơ ước kể từ khi nếm trải quyền lực sultan lần đầu tiên khi còn là một thiếu niên ở kinh đô Edirne của cha mình vào năm 1444-1446.
Những diễn biến trước cuộc vây hãm và quá trình của nó là một trong những câu chuyện lịch sử quen thuộc nhất. Đối với người phương Tây đương thời, sự thay thế chế độ cai trị của Cơ đốc giáo bằng Hồi giáo ở Constantinople được mô tả là “Sự sụp đổ”. Đối với người Ottoman, đó là “Cuộc chinh phục”.
Cuộc tấn công của Sultan Mehmed là nỗ lực thứ mười ba của người Hồi giáo nhằm chiếm lại thành phố từ tay người Byzantine, lần đầu tiên là cuộc vây hãm của người Ả Rập vào khoảng năm 650 CN. Ông đã chuẩn bị một cách tỉ mỉ: việc ông vượt qua eo biển Bosporus được đảm bảo bằng việc xây dựng nhanh chóng pháo đài Boğazkesen, “Người cắt eo biển”, vào năm 1451-1452, cách tường thành Constantinople khoảng năm ki-lô-mét về phía bắc. Ngày nay được biết đến với tên gọi Rumeli Hisarı, pháo đài này nằm đối diện với một pháo đài do Sultan Bayezid I xây dựng trên bờ biển Anatolia khi ông ta cố gắng chiếm thành phố. Giống như pháo đài của Bayezid, Boğazkesen được lên kế hoạch để phục vụ như một căn cứ hậu cần tiền tuyến cho cuộc vây hãm và một mũi nhọn để cắt đứt nguồn cung cấp ngũ cốc từ phía nam lưu vực Biển Đen. Nó rất hiện đại theo tiêu chuẩn công sự đương thời, những bức tường dày của nó có khả năng chống lại những tiến bộ công nghệ của thời đại thuốc súng. Các tháp của nó được đặt tên theo, và có lẽ được trả tiền bởi, các cố vấn của Mehmed từ thời ông ở Edirne: Zaganos Mehmed, Saruca và Çandarlı Halil Pasha.
Khi cư dân Constantinople đang bị bao vây chứng kiến điều họ lo sợ từ lâu dần trở thành hiện thực, Hoàng đế, như vô số lần trong quá khứ, đã khẩn thiết kêu gọi sự giúp đỡ từ các đồng minh tiềm năng ở phương Tây. Sự cạnh tranh thương mại giữa Genoa và Venice đồng nghĩa với việc không quốc gia nào sẵn lòng gánh vác phần lớn gánh nặng bảo vệ Constantinople hơn quốc gia kia. Genoa đã gửi quân dưới sự chỉ huy của vị tướng tài ba Giovanni Giustiniani Longo, và Constantine đã bổ nhiệm ông ta chỉ huy lực lượng dọc theo đoạn tường thành phía đất liền; Venice cho Hoàng đế thuê lực lượng hải quân hỗ trợ. Trong tuyệt vọng, Constantine đã nhượng lại thành phố ven biển phía tây Biển Đen Nesebŭr cho John Hunyadi và đảo Lemnos phía bắc biển Aegean cho Vua Alfonso của Aragon và Naples, nhưng cả hai đều không sẵn sàng giúp đỡ người Byzantine trong cuộc chiến sắp tới.
Sự trợ giúp có thể có từ các anh em của Constantine, những người đồng cai trị Demetrius và Thomas ở Mistras, đã bị loại trừ bởi chiến dịch tấn công mạnh mẽ của Turahan Pasha vào bán đảo Peloponnese vào mùa thu năm 1452. Tuy nhiên, bất chấp sự thờ ơ chính thức, nhiều tình nguyện viên đã đến tham gia bảo vệ Constantinople cùng với người Byzantine.
Giá mà Giáo hoàng Nicholas V yêu cầu để đổi lấy sự giúp đỡ của mình là lời cam kết của Hoàng đế rằng Giáo hội Đông phương sẽ kiên quyết hơn trong việc hợp nhất với Rome: ông đã cử hai sứ giả đến Constantinople, Hồng y Isidore, trước đây là Hồng y Kiev, và Tổng giám mục Leonard của Chios. Họ đã đã cử hành Thánh lễ tại Hagia Sophia, tại đó Constantine đã thề nguyện về sự hợp nhất. Nhưng nếu Hoàng đế cuối cùng đã chịu thề thốt hợp nhất của hai Giáo hội thì đó chỉ là bước đầu tiên cần thiết để mong nhận được sự giúp đỡ từ Giáo hoàng – nhưng việc hợp nhất có thể được xem xét lại một cách thong thả sau khi mối nguy hiểm trước mắt đã qua đi; những người khác, bất chấp tình thế sinh tử mà họ phải đối mặt, không muốn thỏa hiệp với đức tin của mình, và đã có bạo loạn trên đường phố Constantinople. Người đứng đầu nhóm thứ hai này là tu sĩ George Scholarius, hay Gennadios, vốn sợ thần thánh trừng phạt hơn là người Ottoman chinh phục.* Sự bất đồng nội bộ như vậy đã làm lung lay nhuệ khí của dân chúng.
* Ghi chú: Gennadios được bổ nhiệm làm thượng phụ, nhà lãnh đạo tinh thần của cộng đồng Chính thống giáo sau khi thành phố thất thủ trước Sultan Mehmed.
Sau khi pháo đài Boğazkesen được hoàn thành, Sultan Mehmed trở về Edirne để giám sát công tác chuẩn bị cuối cùng cho cuộc vây hãm, rồi tiến quân về Constantinople. Theo thương gia người Venice Niccolò Barbaro, có mặt trong cuộc vây hãm, quân đội của ông có khoảng 160.000 người.
Chính khách George Byzantine Sphrantzes ước tính lực lượng phòng thủ chỉ chưa đến 5.000 người, cộng thêm vài nghìn người La Tinh đến hỗ trợ thành phố. Sultan Mehmed tiến đến trước tường thành vào ngày 5 tháng 4 năm 1453 và, với sự trợ giúp của hải quân, đã bao vây Constantinople từ mọi phía ngoại trừ dọc theo Vịnh Sừng Vàng, nơi đã được rào chắn bằng xích sắt lớn để ngăn chặn hải quân Ottoman tiến vào. Pháo kích của Ottoman đã xé toạc các bức tường thành ở phía đất liền; bên trong, người La Tinh và người Hy Lạp bất đồng về việc ai sẽ trấn giữ các chỗ bị phá vỡ. Các hoạt động rải mìn của Ottoman đã bị lực lượng phòng thủ đáp trả bằng các cuộc phản công bằng mìn. Các cuộc giao tranh tiếp tục trên bộ và trên biển cho đến ngày 29 tháng 5, khi cuộc tấn công cuối cùng vào các bức tường đất liền đã đổ nát bắt đầu ba giờ trước bình minh. Làn sóng tấn công thứ ba đã thành công. Cùng với đội quân Janissary của mình, Sultan tiến vào một pháo đài, nhưng chỉ bị chặn lại tạm thời.
Họ bị đẩy lùi trước khi hỏa lực pháo binh tiếp tục tạo ra một lỗ hổng lớn, qua đó quân đội Ottoman chiến thắng tràn vào thành phố.
Nhà sử học kiêm nhà quản lý Tursun Bey là người duy nhất cung cấp bản tường thuật chi tiết đương thời về cuộc vây hãm bằng tiếng Ottoman:
Một khi làn [mây] khói của hỏa công Hy Lạp và linh hồn của vị Vương tử thờ Lửa [tức kẻ vô đạo] đã phủ xuống lâu đài “như thể một bóng ma”, thì ý nghĩa của sự việc đã hiển nhiên: vị Sultan sùng đạo, được phúc lành may mắn, dường như đã “treo ngọn núi”* [Cả hai câu trích dẫn đều từ Kinh Koran 7:171.] trên đám dân đa thần và hủy diệt này, chẳng khác nào chính Đức Chúa Trời. Vì thế, từ cả bên trong lẫn bên ngoài, [đạn bắn của] đại bác, súng hỏa mai, pháo falconet, tên nhỏ, tên và nỏ phun ra, vung vãi vô số giọt mồ hôi mang dáng dấp mồ hôi của Pharaoh, như những cơn mưa tháng Tư — như một sứ giả của lời cầu nguyện của những người chính trực — và quả thực là một trận mưa, một cơn trút xuống của tai họa từ trời, theo mệnh lệnh của Thượng đế. Từ những nơi thấp xa nhất lên đến các phần cao nhất, và từ những đỉnh cao phía trên xuống tận mặt đất, cuộc giao chiến giáp lá cà và những đợt xung phong hòa cùng tiếng va chạm, đâm chém của binh khí, giáo móc và kích halberd tại những chỗ tường thành bị phá thủng, giữa đống đổ nát do đại bác gây nên.
Bên ngoài là các Dũng sĩ của Hồi giáo, bên trong là những kẻ lầm đường; giáo đối giáo trong cuộc chiến thực sự, tay đối tay.
Khi thì tiến lên, khi thì giả vờ lui; súng nổ, vũ khí tuốt trần; vô số đầu người bị chém lìa khỏi thân.
Phun ra khói hỏa công Hy Lạp, những kẻ vô đạo thực sự trút một đám mây tia lửa xuống các Dũng sĩ của Hồi giáo.
Đâm sầm vào tường thành, những chiến hào theo cách ấy, quân địch châm hỏa công Hy Lạp.
[Đáp lại], họ [tức binh lính Ottoman] đưa những ngọn giáo móc của mình về phía pháo đài;
Giật mạnh, chúng quật những chiến binh đang giao chiến ngã xuống đất.
Như thể một đường hầm đã đào vào nền đá sâu nhất. Dường như ở một số nơi lâu đài đã bị xuyên phá từ bên dưới.
Đến đầu buổi xế trưa, cơn cuồng loạn của trận hỗn chiến rực lửa và bụi mù của cuộc giao tranh đã lắng xuống.
Cả các ghi chép của châu Âu và Byzantine về cuộc vây hãm đều nhấn mạnh đến những biện pháp táo bạo mà Sultan Mehmed đã thực hiện để đạt được mục tiêu của mình: khẩu pháo khổng lồ do một thợ đúc pháo người Hungary đào ngũ ở Edirne * chế tạo cho ông, việc xây dựng một tháp vây hãm cao hơn cả tường thành, việc kéo các thuyền chiến của ông lên dốc từ bờ eo biển Bosporus gần cung điện Dolmabahçe ngày nay, và xuống Vịnh Sừng Vàng để tránh chướng ngại vật xích sắt được đặt ngang cửa vịnh, và việc xây dựng một cây cầu phao bắc qua cảng từ Galata đến Constantinople, cho phép quân Ottoman tấn công các bức tường ở phía bên kia thành phố và bao vây hoàn toàn thành phố.
* Ghi chú: Mặc dù người Ottomans hình như đã học được kỹ thuật thuốc súng trước cuối thế kỳ 14 – việc Bayezid sử dụng súng hỏa mai và đại bác trong cuộc vây hãm Constantinople chỉ ở giai đoạn thử nghiệm. Mãi đến giữa thế kỷ XV, và với việc Mehmed II chinh phục thành phố đó, đại bác chứ không phải sự phong tỏa mới là phương tiện đánh hạ một pháo đài (Ágoston, ‘Pháo binh Artillery’ 24–5)
Đối với người Ottoman, vai trò của người cố vấn tâm linh của Sultan, nhà huyền học Sheikh Akşemseddin, là đóng góp quan trọng nhất vào thành quả cuối cùng. Ottoman mất rất nhiều binh lính trong một cuộc đối đầu mà trong đó bốn tàu chở ngũ cốc – ba của Genoa và một của Byzantine – đã vượt qua được vòng vây của Ottoman và vận chuyển hàng hóa đến Vịnh Sừng Vàng. Sau thất bại này, Akşemseddin đã viết thư cho Sultan về những dấu hiệu thần thánh mà ông đã thấy báo trước chiến thắng, điều này đã xoa dịu nỗi tuyệt vọng của Mehmed và nâng cao tinh thần của quân đội đang bao vây.
Năm mươi bốn ngày sau khi bắt đầu cuộc tấn công, Sultan Mehmed tiến vào một thành phố bị tàn phá bởi cuộc vây hãm và bị cướp bóc. Hoàng đế Constantine không hề có mặt. Hầu hết các nhà biên niên sử thế kỷ XV, cả phương Đông và phương Tây, đều nhất trí rằng ông ta đã bị giết trong cuộc giao tranh, nhưng vì nơi chôn cất thi hài của ông không được biết đến (và vẫn còn chưa được biết đến), nên nhiều truyền thuyết đã được thêu dệt để giải thích số phận của ông, và nhiều địa điểm trong thành phố được coi là lăng mộ ông. Nhiệm vụ tái thiết mà người Ottoman phải đối mặt là vô cùng khó khăn. Nhà sử học Doukas thuật lại rằng Sultan Mehmed đã triệu tập chính khách Byzantine, Đại công tước Lucas Notaras, và yêu cầu biết lý do tại sao Hoàng đế không giao nộp thành phố cho ông, nhờ đó ngăn chặn được thiệt hại và sự phá hủy cấu trúc.
Buổi cầu nguyện thứ Sáu đầu tiên sau cuộc chinh phục, do Sheikh Akşemseddin chủ trì, diễn ra tại thánh đường Hagia Sophia, nhà thờ hoàng gia của Hoàng đế Justinian, vốn đã được chuyển đổi thành một thánh đường Hồi giáo. Tương truyền, Sultan Mehmed lần đầu tiên bước vào Hagia Sophia cùng với Tursun Bey, người đã chứng kiến và ghi lại sự kinh ngạc và thán phục mà nội thất nơi đây mang lại cho ông. Việc chuyển đổi nhà thờ Byzantine Kitô giáo thành một nhà thờ Hồi giáo Ottoman chỉ cần loại bỏ các vật dụng nghi lễ Kitô giáo – thánh giá và chuông – và thay thế chúng bằng đồ dùng thờ cúng của người Hồi giáo – một hốc cầu nguyện, một bục giảng và các tháp minaret. Sau đó, Mehmed cũng bổ sung thêm một trường cao đẳng thần học vào khu phức hợp. Các biểu ngữ của Sultan được mang theo trong cuộc vây hãm đã được trưng bày để kỷ niệm chiến thắng vĩ đại của ông, trong khi những tấm thảm cầu nguyện được cho là thuộc về Nhà tiên tri Muhammad đã xác lập lại đặc điểm tôn giáo của nhà thờ. Nhà biên niên sử thế kỷ XIX Ahmed Lutfi Efendi cho biết Mehmed đã ra lệnh bảo tồn các hình ảnh “khuôn mặt thiên thần” trong Hagia Sophia, nghiên cứu đã chứng minh rằng những bức tranh khảm thiêng liêng như Pantocrator trên mái vòm chính vẫn được trưng bày cho đến triều đại của Sultan Ahmed I vào đầu thế kỷ XVII, khi chúng bị sơn phủ trong một thời kỳ mà việc thể hiện hình tượng không còn được khoan dung. Các bức tranh khảm hình tượng khác không nhìn thấy được từ không gian cầu nguyện trung tâm vẫn chưa được phát hiện cho đến đầu thế kỷ XVIII. Người Ottoman thậm chí không thay đổi tên của tòa nhà, mà chỉ Thổ Nhĩ Kỳ hóa nó thành ‘Ayasofya’.
Đứng bên ngoài Ayasofya, trên đỉnh một cột trụ, là bức tượng khổng lồ của Hoàng đế Justinian cưỡi ngựa, tay cầm một quả cầu vàng, được dựng lên vào năm 543 CN. Người Byzantine coi bức tượng là một bùa hộ mệnh, việc phá hủy nó sẽ báo trước sự kết thúc của Byzantium. Giống như nhiều du khách, bao gồm cả Johann Schiltberger, người đã dành ba tháng ở Constantinople vào năm 1426 trên đường trở về nhà sau nhiều năm bị giam cầm ở phía đông – người Ottoman coi quả cầu là biểu tượng của “Quả táo đỏ” và trong vòng ba năm sau cuộc chinh phục, bức tượng đã bị dỡ bỏ, một hành động mang tính biểu tượng chống lại bất kỳ sự trở lại nào của đế chế bại trận. Sống ở Istanbul vào giữa những năm 1540, nhà nhân văn học người Pháp Pierre Gilles đã nhìn thấy những gì còn sót lại của bức tượng trong khuôn viên Cung điện Topkapı: ‘Trong số các mảnh vỡ có Chân của Justinian, cao hơn tôi, và Mũi của ông ta, dài hơn chín inch. Tôi không dám đo chân ngựa khi chúng nằm trên mặt đất nhưng đã đo riêng một trong những móng guốc và thấy nó cao chín inch.’
Bức tượng Hoàng đế Justinian cưỡi ngựa đứng bên ngoài Hagia Sophia ở thời kỳ Byzantine. Bức tượng cao 9 mét được đặt trên chóp cột trụ cao 30 mét bị kéo xuống ngay sau khi Mehmed II chinh phục Constantinople. Tranh của Cyriacus xứ Ancona và Giovanni Dario, thập niên 1430
Tuy nhiên, việc Mehmed tái tạo Constantinople thuộc Byzantine thành Istanbul thuộc Ottoman không đòi hỏi phải phá hủy mọi dấu vết của thời kỳ trước. Thay vào đó, ông tìm cách truyền cho quá khứ một ý nghĩa mới bằng cách chuyển đổi các công trình kiến trúc Byzantine, cả linh thiêng và thế tục, sang các chức năng mới. Hagia Sophia là một trong sáu nhà thờ được chuyển đổi thành thánh đường Hồi giáo sau cuộc chinh phục. Tuy nhiên, việc bảo tồn nhiều dấu tích gợi nhớ về quá khứ ngoại đạo của thành phố đòi hỏi sự biện minh, và Mehmed sau đó đã ủy thác việc viết một cuốn lịch sử thần thoại về các hoàng đế Solomon, Constantine và Justinian, những người đã xây dựng và tái thiết thành phố. Trong văn bản này, hoặc nhiều văn bản (vì có nhiều phiên bản khác nhau) được viết vào các thời điểm khác nhau, hiện trạng Hồi giáo được coi là đã được định đoạt thông qua truyền thống tiên tri của Nhà tiên tri Muhammad và được củng cố thông qua việc Sheikh Akşemseddin ‘phát hiện’ ra lăng mộ của Ayyub Ansari, một người bạn đồng hành của Nhà tiên tri, người đã tham gia và chết trong cuộc vây hãm Constantinople bất thành của người Ả Rập vào năm 668 CN. Phép lạ này đã mang lại cho cuộc chinh phục của Sultan Mehmed tính hợp pháp về mặt tôn giáo mà ông ta tìm kiếm.
Mehmed đã để lại dấu ấn sâu đậm trên diện mạo thành phố với những công trình lớn. Các dự án xây dựng phù hợp với lối sống Hồi giáo. Ví dụ, người ta đặc biệt coi trọng việc xây dựng một lăng mộ thích hợp cho Ayyub Ansari trong sân của một nhà thờ Hồi giáo được xây dựng tại địa điểm được cho là nơi tìm thấy mộ của ông, bên ngoài tường thành ở đầu Vịnh Sừng Vàng trong khu phố được gọi là Eyüp theo phiên bản Thổ Nhĩ Kỳ hóa. *
* Ghi chú: Vùng lân cận vẫn còn là nơi hành hương, nhưng thánh đường và lăng mộ của Ayyub Ansari đã thay đổi nhiều qua bao thế kỷ.
Vào năm 1457-1458, pháo đài Yedikule (‘Bảy Tháp’) được xây dựng ở lối vào thành phố mà người Byzantine gọi là Porta Aurea, ‘Cổng Vàng’, nơi các bức tường thành đất chạy xuống Biển Marmara. Đây là cổng mà qua đó Via Egnatia, con đường từ Rome, thủ đô của Đế chế La Mã phương Tây, đi vào Constantinople, thủ đô của Đế chế La Mã phương Đông. Ban đầu, Yedikule là nơi ở của các quan chức Ottoman vãng lai, và từ cuối thế kỷ XVI đã nổi tiếng là nhà tù giam giữ các sứ giả nước ngoài. Mehmed cũng ra lệnh xây dựng một cung điện ở trung tâm thành phố trên khu đất Forum Tauri của Byzantine, nơi ngày nay là Quảng trường Bayezid và Đại học Istanbul. Giống như Yedikule, cung điện được hoàn thành vào năm 1458. Việc xây dựng phần cốt lõi của khu phức hợp rộng lớn ngày nay được gọi là Chợ có Mái che (hoặc Chợ Lớn) bắt đầu vào năm 1460-61; một phần tiền thuê từ các cửa hàng được dùng để duy trì Ayasofya.
Quang cảnh Chợ Lớn (Chợ có Mái che) nhìn từ tháp cứu hỏa Beyazıt; khu vực trung tâm bên trong khu chợ được Mehmed II xây dựng vào đầu những năm 1460. Bên trái là nhà thờ Hồi giáo Nuruosmaniye được xây dựng vào giữa thế kỷ XVIII, và ở phía xa là nhà thờ Hồi giáo Sultanahmet.
Lệnh xây dựng thêm hai công trình nữa báo hiệu rằng Istanbul sẽ thay thế Edirne trở thành kinh đô của đế chế Ottoman, đồng thời thể hiện tuyên bố của Sultan Mehmed về việc thừa kế truyền thống đế quốc và là người cai trị Hồi giáo tối cao. Trên khu đất nổi bật của thành cổ Byzantine vào năm 1459, viên đá đầu tiên của một cung điện tráng lệ đã được đặt để thay thế cung điện vừa mới hoàn thành tại Forum Tauri; nơi này sau đó được gọi là ‘Cung điện Cũ’. Năm 1463, một quần thể nhà thờ Hồi giáo đồ sộ mang tên vị Sultan đã được đặt viên đá đầu tiên.
Cung điện Topkapı, hay còn gọi là “Cung điện Mới” theo cách gọi của người Ottoman cho đến thế kỷ XIX, được bao quanh bởi một bức tường cao và bao gồm ba sân lớn, mỗi sân đều có cổng lớn riêng, cùng với các khu vườn bên ngoài có một số gian nhà độc lập. Hai sân đầu tiên dành cho các nghi lễ và hoạt động công cộng của triều đình, trong khi phía sau cổng thứ ba là khu vực riêng tư dành cho sultan và gia đình của ông. Sơ đồ của cung điện giống với một doanh trại quân sự của Ottoman, với khu vực riêng tư của sultan nằm ở trung tâm của nhiều công trình khác được sắp xếp theo chức năng và thứ bậc. Bố cục này rất khác với các cung điện phương Tây đương đại, kiến trúc của nó thể hiện sự tách biệt giữa sultan và thần dân. Mặc dù trải qua nhiều chương trình xây dựng lại trong suốt các thế kỷ, quần thể cung điện về cơ bản vẫn giữ nguyên hình dạng như ngày nay.
Cung điện mang đến cho Sultan Mehmed sự biệt lập. Tại đây, ông vun đắp một hào quang bí ẩn và quyền lực, được tăng cường bởi các quy định được ban hành vào cuối triều đại của mình. Các quy tắc mới đảm bảo rằng các vị sultan sau này sẽ ít xuất hiện trước dân chúng hơn so với tổ tiên của Mehmed, thậm chí xuất hiện trước mặt các cận thần của họ cũng ít hơn. Những quy tắc này tạo thành một cẩm nang về nghi thức triều đình, quy định thứ bậc và thứ tự ưu tiên giữa các chính khách và quan chức của sultan, các tước hiệu mà họ nên được xưng hô, thứ tự mà họ sẽ hôn bàn tay của sultan vào các lễ hội tôn giáo. Không có quy định nào cho phép sultan xuất hiện trước công chúng: ông phải được che khuất sau một tấm màn khỏi tầm nhìn của các quan lại khi họ gặp nhau, bốn lần một tuần, để trình bày thỉnh nguyện với ông. Trong thế kỷ tiếp theo, các sultan chỉ xuất hiện trước triều đình của họ vào hai ngày lễ tôn giáo hàng năm.
Sultan Mehmed đã trang trí các công trình mới của mình theo nhiều phong cách khác nhau, phản ánh những cuộc chinh phục sau đó của ông. Gian pavilion hai tầng lợp ngói được xây dựng trong khuôn viên cung điện để kỷ niệm kết quả thắng lợi của một chiến dịch ở phía đông Anatolia sau cái chết năm 1464 của người cai trị Karamanid, İbrahim Bey, và đặc biệt là lợi thế mà người Ottoman giành được trước người cai trị Akkoyunlu, Uzun Hasan. Các nghệ nhân từ Karaman được định cư ở Istanbul sau chiến dịch chịu trách nhiệm trang trí và vẻ lộng lẫy của nó * đã truyền cảm hứng cho nhiều bài thơ hoa mỹ.
* Ghi chú: Ngày nay gian pavilion lợp ngói đứng tách biệt với khung cảnh gốc, đối diện với khu vực chính thế kỷ 19 của Bảo tàng Khảo cổ học Istanbul và không còn bên trong các khuôn viên cung điện.
Điện Lợp ngói trong khu vườn bên ngoài Cung điện Topkapı, hoàn thành vào năm 1472–1473. Điện được xây dựng theo phong cách Timurid bởi những người thợ thủ công được đưa đến Istanbul sau khi Mehmed II đánh bại triều đại Karamanid.
Quần thể thánh đường Hồi giáo của Mehmed được xây dựng trên một ngọn đồi ở khu vực phía tây Vịnh Sừng Vàng, được gọi là Fatih (‘Người Chinh Phục’) để vinh danh ông. Nhà thờ Thánh Tông đồ, nơi chôn cất nhiều thế hệ hoàng đế Byzantine, đã bị phá hủy để nhường chỗ cho công trình này. Thánh đường nằm trong một sân trong, phía bắc và phía nam là tám trường thần học, bốn trường ở phía bắc được đặt tên theo Biển Đen, bốn trường ở phía nam theo tên Địa Trung Hải, trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là Ak Deniz (‘Biển Trắng’). Ngoài ra còn có một nhà tế bần, một nhà nghỉ của các đạo sĩ và một quán trọ cho lữ khách, và Mehmed đã xây dựng một khu chợ, một nhà tắm công cộng và nhiều cửa hàng, tiền thuê nhà sẽ được dùng để duy trì các cơ sở này và hỗ trợ tài chính cho các hoạt động từ thiện.
Nhằm cạnh tranh với Ayasofya, mái vòm chính của nhà thờ Hồi giáo nằm ở trung tâm khu phức hợp Mehmed cũng được chống đỡ bởi các nửa mái vòm, nâng nó lên cao hơn so với phòng cầu nguyện bên dưới. Số phận trớ trêu thay, kiến trúc sư của nhà thờ Hồi giáo Mehmed đã quá tham vọng trong nỗ lực vượt qua Ayasofya, nên công trình này được xây dựng kém chất lượng, và truyền thuyết kể rằng ông ta đã bị hành quyết. Khu phức hợp nhà thờ Hồi giáo này được hoàn thành vào năm 1470 và trở thành nguyên mẫu cho các khu phức hợp tương tự của “thời kỳ cổ điển” Ottoman trong thế kỷ tiếp theo. *
* Ghi chú: Mái vòm cuối cùng sụp đổ trong một trận động đất kinh hoàng vào năm 1766, khi một chương trình tái thiết quy mô đang được tiến hành; thánh đường chúng ta thấy ngày nay là có từ thời này.
Mehmed bắt đầu công cuộc tái định cư Constantinople. Người dân thuộc mọi tôn giáo đều bị thu hút bởi chính sách thuế ưu đãi và những cơ hội về một cuộc sống tốt đẹp hơn mà thành phố được hồi sinh hứa hẹn. Khi thuế và các ưu đãi khác không còn đủ sức hấp dẫn, người Ottoman không ngần ngại di dời và tái định cư thần dân nếu điều đó phù hợp với mục tiêu kinh tế hoặc chính trị của họ, và không có dịp nào việc tái định cư lại hiệu quả hơn ở Istanbul sau cuộc chinh phục. Toàn bộ cộng đồng người Hồi giáo, Do Thái và Kitô hữu Armenia, Hy Lạp và Latinh đã bị cưỡng bức đưa đến thành phố trong những năm tiếp theo. Theo mô hình chinh phục của Ottoman cho đến nay, những người Hồi giáo bị trục xuất chỉ đến từ Tây và Trung Anatolia, và từ Thrace, trong khi Kitô hữu và Do Thái đến từ khắp Anatolia và Balkan; Kitô hữu Latinh là một nhóm riêng biệt, được vận chuyển từ thuộc địa cũ của Genoa là Caffa ở Crimea khi nó bị sáp nhập vào năm 1475. Cư dân Hy Lạp trước đây của Constantinople thuộc Byzantine được cung cấp nhà cửa và đất đai để khuyến khích họ trở về. Số lượng người Hồi giáo trong thành phố tăng lên nhờ việc trục xuất người Hồi giáo từ các vùng khác của đất nước chứ không phải bằng cách cải đạo những người Kitô giáo hoặc Do Thái hiện có. Vào cuối triều đại của Mehmed, dân số Constantinople đã lên tới hơn 75.000 người, gấp rưỡi so với thời điểm thành phố bị tàn phá và trở thành thuộc địa của ông vào năm 1453.
Từ năm 1459, Sultan Mehmed đã áp dụng một phương pháp rất hiệu quả để thay đổi diện mạo vật chất của Istanbul, khiến người quan sát ngay lập tức nhận ra rằng họ đang ở trong một thành phố Hồi giáo. Bên cạnh những công trình mới dễ nhận thấy như nhà thờ Hồi giáo và cung điện của ông, cùng với những ngọn tháp mà ông đã tô điểm cho Ayasofya, ông còn ra lệnh cho các quan lại của mình thành lập các khu dân cư mới, mỗi khu được xây dựng xung quanh một quần thể nhà thờ Hồi giáo, nhằm cung cấp cho những người Hồi giáo nhập cư vào thành phố cơ sở hạ tầng để ổn định cuộc sống mới. Bên cạnh nhà thờ Hồi giáo, các quần thể này – giống như của ông – bao gồm nhiều công trình khác nhau – có thể là trường học, trường thần học, nhà bếp công cộng, nhà tắm công cộng, nhà trọ cho thương nhân hoặc lăng mộ cho người sáng lập – một sự kết hợp giữa các tổ chức từ thiện và các tổ chức thương mại cần thiết để tạo ra doanh thu cho việc duy trì hoạt động của chúng. Ví dụ như những khu do Mahmud Pasha Angelović (một quý tộc người Byzantine-Serbia trước đây, từng hai lần được bổ nhiệm làm tể tướng) thành lập, nằm ngay bên ngoài Chợ Có Mái Che trên sườn dốc xuống Vịnh Sừng Vàng, và do Has Murad Pasha, được Mehmed sủng ái, một người cải đạo từ triều đại Palaeologan, thành lập ở Aksaray, gần nơi Đại học Istanbul tọa lạc ngày nay. Việc thành lập các khu dân cư mới theo cách này tiếp tục phát triển mạnh mẽ dưới triều đại của con trai và người kế vị của Mehmed, Bayezid II, và cả sau đó. Những người nhập cư mới đến Istanbul thường đặt tên nguyên quán cho những khu phố mới chuyển đến. Khu phố gần nhà thờ Hồi giáo Mehmed II, nơi định cư mới của những người đến từ thành phố Karaman, được gọi là Karaman Pazarı; khu phố Aksaray gợi nhớ đến khu vực trung tâm Anatolia, từ đó những người định cư mới đến sau khi Ottoman sáp nhập tiểu vương quốc Karamanid.
Hai ngày sau khi Constantinople thất thủ, thuộc địa Galata của người Genoa, nằm bên kia Vịnh Sừng Vàng đối diện với Istanbul, đã đầu hàng, với hy vọng bảo toàn nền độc lập mà họ đã được hưởng trong thời Byzantine và được Mehmed bảo đảm. Nhưng Mehmed đã thay đổi ý định sau khi thành phố thuộc về ông, và mặc dù thuộc địa được ban cho một số đặc quyền nhất định, người dân ở đó, giống như các thần dân không theo đạo Hồi khác của Ottoman (cũng như các quốc gia Hồi giáo khác), đều phải chịu thuế thân. Để biện minh cho sự thay đổi chính sách của mình, Mehmed đã nhắc nhở người Galata rằng một số họ đã chiến đấu bên cạnh quân phòng thủ Byzantine trong cuộc vây hãm Constantinople. Ông cũng ra lệnh giảm chiều cao của Tháp Galata xuống bảy mét rưỡi để nó trông nhún nhường hơn tương xứng với thân phận thấp kém của một nước ngoài.
Tên Byzantine của thành phố, được phiên âm sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là Kostantiniyye, tiếp tục được sử dụng song song với tên gọi mới hơn là ‘Istanbul’. *
* Ghi chú: Istanbul dường như xuất phát từ chữ Hy Lạp cổ điển eis tin polin (‘đến thành phố’), khi đó được nói trong tiếng Hy Lạp thông tục là stin poli, đều có nghĩa là ‘đến thành phố’ và ‘trong thành phố’ (đó là, trong chu vi tường thành).
Istanbul được gọi trại theo lối chơi chữ là ‘Islambol’, ‘tràn ngập Hồi giáo’, và cũng được gọi là Âsitâne-i Saâdet, ‘Ngưỡng cửa Hạnh phúc’, hoặc Dersaadet, ‘Nơi ở của Hạnh phúc’, cùng nhiều tên gọi khác. Istanbul chỉ được chính thức công nhận là tên của thành phố vào năm 1930 và sự chuyển đổi này đã được bất tử hóa trong bài hát:
Istanbul là Constantinople
Giờ là Istanbul chứ không phải Constantinople nữa
Đã qua lâu lắm rồi Constantinople xưa vẫn còn món kẹo dẻo Thổ Nhĩ Kỳ
Trong đêm trăng sáng Mọi cô gái ở Constantinople đều là Cô gái Istanbul, không phải Constantinople.
Vậy nếu bạn có hẹn hò ở Constantinople
Cô ấy sẽ đợi ở Istanbul, Istanbul!!
Ngay cả thành phố New York xưa kia cũng từng là New Amsterdam.
Tại sao họ lại đổi tên vậy, tôi không biết được
[Có thể vì họ muốn như thế]
Hãy đưa tôi trở lại Constantinople.
Không, bạn không thể trở về Constantinople
Giờ nó là Istanbul, không còn là Constantinople
Tại sao Constantinople lại xây dựng các công trình đó?
Đó không phải việc của ai khác ngoài ‘stanbul của Thổ Nhĩ Kỳ!!
Việc Constantinople thất thủ trước người Ottoman là một điều kinh hoàng đối với phương Tây Kitô giáo, vốn lo sợ một chính sách chinh phục ngày càng hung hăng hơn. Giáo hoàng đã cố gắng tập hợp các đội quân thập tự chinh để giành lại thành phố Kitô giáo. Mặc dù, như trước đây, họ không bao giờ tạo thành một mặt trận thống nhất chống lại người Ottoman, nhưng họ luôn là một yếu tố cần cân nhắc trong việc hoạch định chính sách của Sultan Mehmed. Thành công của ông đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với nền kinh tế hàng hải của phương Tây. Việc Ottoman kiểm soát eo biển Bosporus đã chia cắt khu vực chiến lược và thương mại bao gồm Biển Đen, Biển Aegean và Địa Trung Hải, đồng thời mở ra nguồn tài nguyên khổng lồ đến với người Ottoman. Giống như Constantinople trước đó, kinh đô mới của đế chế Mehmed cần lương thực và vật liệu để hỗ trợ một cộng đồng thịnh vượng và năng động mà ông hình dung: phần lớn những thứ cần thiết đến từ lưu vực Biển Đen.
Đối với các thuộc địa của Genoa và Venice, những nơi mà nền kinh tế phụ thuộc vào thương mại Biển Đen để tồn tại, triển vọng rất ảm đạm. Ngay năm sau khi chinh phục Constantinople, Mehmed đã phái một hạm đội gồm 56 tàu ra “thể hiện sức mạnh” ở Biển Đen. Thất bại trong việc chiếm pháo đài Bilhorod-Dnistrovs’kyy (Cetatea Alba) của Genoa ở cửa sông Dniester, các tàu Ottoman tiếp tục tiến đến Crimea, nơi với sự hỗ trợ của Hacı Giray, hãn Tatar của Crimea, họ đã quấy rối tiền đồn Caffa của Genoa; nhờ thỏa thuận trả cống nạp hàng năm, họ đã giữ lại được một phần lãnh thổ độc lập, ít nhất là trong một thời gian. Sau khi mất quyền kiểm soát một tuyến đường thương mại quan trọng, nơi vận chuyển ngũ cốc, đặc biệt là từ lưu vực Biển Đen để nuôi sống thành bang của họ, người Venice đã may mắn ký được một hiệp ước với Mehmed trong cùng năm đó. Theo các điều khoản của hiệp ước, họ được phép buôn bán ở Istanbul với điều kiện phải trả thuế hải quan, và cũng được phép duy trì một thuộc địa ở đó.
Hành động phối hợp giữa Đế quốc Ottoman và Tatar chống lại người Genoa là điềm báo trước cho mối quan hệ thân thiết, dù thường xuyên gặp khó khăn, giữa hai bên trong tương lai. Triều đại Giray của người Tatar, cai trị Crimea cho đến khi bị Đế quốc Nga chinh phục vào cuối thế kỷ XVIII, đã nổi lên vào thế kỷ XV bằng cách khẳng định độc lập khỏi những kẻ thống trị, người Tatar của “Hãn quốc Kim Trâm”, những người kiểm soát phần phía tây của Đế chế Mông Cổ.
Được Genghis Khan thành lập, người Giray đã chiếm một vị trí đặc biệt trong lịch sử Ottoman. Người Giray truy tìm nguồn gốc gia tộc của họ đến Genghis Khan và do đó có thể tuyên bố tính hợp pháp chính trị mà người Ottoman chỉ có thể mơ ước: sự vượt trội của người Tatar trong thứ bậc quyền lực của các triều đại Trung Á đã mang lại cho họ uy tín độc nhất vô nhị giữa các quốc gia Hồi giáo và gây ra không ít lo ngại cho người Ottoman.
Trong thập kỷ đầu tiên sau cuộc chinh phục, Sultan Mehmed tập trung gần như hoàn toàn vào vùng Balkan. Chiến dịch lớn đầu tiên của ông sau năm 1453 là chống lại Serbia, vùng đệm giữa lãnh thổ Ottoman và Hungary, đồng thời là tuyến đường mà qua đó ảnh hưởng của Hungary có thể thâm nhập vào Balkan và quân đội Hungary đe dọa biên giới phía tây bắc của ông. Cuộc chinh phục Serbia và việc sáp nhập hoàn toàn nước này vào đế chế của Mehmed kéo dài năm năm.
Mặc dù quân Ottoman đã chiếm giữ được trong thời gian ngắn một vài pháo đài của Serbia ở thung lũng Morava vào năm 1454, nhưng họ đã thất bại trong việc chiếm Smederevo, thành trì quan trọng bảo vệ tuyến đường Danube phía đông Belgrade. Mục tiêu của chiến dịch năm sau rất khác: quân đội Ottoman tiến qua miền nam Serbia để chiếm khu khai thác bạc Novo Brdo, cung cấp cho họ một nguồn tài nguyên thiết yếu đang khan hiếm ở những nơi khác trên lãnh thổ của họ. Năm 1456, Mehmed chỉ huy cuộc vây hãm Belgrade, pháo đài có vị trí chiến lược tại hợp lưu của sông Danube và Sava, là chìa khóa đến Hungary: việc ông thất bại trong việc chiếm được nó trong một chiến dịch kết hợp trên bộ và đổ bộ chủ yếu là do vị trí bất khả xâm phạm và được phòng thủ kiên cố của nó hơn là do đội quân thập tự chinh đông đảo nhưng hỗn tạp đến giải vây. Nó vẫn nằm trong tay người Hungary cho đến năm 1522.
John Hunyadi qua đời vì bệnh dịch hạch không lâu sau cuộc vây hãm Belgrade, nhưng sự phòng thủ kiên cường của ông đối với lâu đài đã mang lại cho ông một vị trí huyền thoại trong lịch sử Hungary. Một thời kỳ hỗn loạn trong nội bộ Hungary diễn ra sau cái chết của ông; con trai ông, Matthias Corvinus, cuối cùng đã lên ngôi vào năm 1458. George Brankoviç của Serbia đã qua đời vào tháng 12 năm 1456; con trai ông, Lazar, cũng qua đời không lâu sau đó, không để lại người thừa kế nam và tạo ra một khoảng trống quyền lực, tạo điều kiện cho sự xâm lược của Hungary. Serbia lần đầu tiên trở thành một quốc gia chư hầu của Ottoman sau trận Kosovo Polje năm 1389, nhưng trong khi các nhà cai trị của họ áp dụng một chính sách thận trọng đối với chủ nhân của mình, đối với nhiều nhân vật nổi tiếng theo Chính thống giáo, sự cai trị của Ottoman vẫn được ưa chuộng hơn so với sự cai trị của Hungary theo Công giáo.
Lãnh đạo phe thân Ottoman ở Serbia là Michael Angelović, anh trai của vị đại tể tướng mới được Mehmed bổ nhiệm, Mahmud Pasha. Hai anh em này thuộc một nhánh nhỏ của chế độ chuyên chế Serbia; Mahmud Pasha có lẽ đã gia nhập quân đội Ottoman từ rất trẻ sau khi bị người Ottoman bắt giữ dưới thời trị vì của cha Sultan Mehmed, Murad II, vào năm 1427. Có khả năng Michael Angelović, người trở thành đồng nhiếp chính của Serbia sau cái chết của Lazar, đã mời Ottoman can thiệp vào Serbia để ngăn chặn âm mưu của Hungary, vì đến mùa xuân năm 1458, Mahmud Pasha đang trên đường đến pháo đài Smederevo. Tuy nhiên, trong khi đó, phe thân Hungary ở Smederevo đã nổi dậy, và Michael bị vợ của Lazar là Helen (một trong những người đồng nhiếp chính của ông) bắt giữ, giam cầm và đưa đến Hungary. Những người bảo vệ Smederevo không chịu đầu hàng và Mahmud Pasha đã tấn công pháo đài, chiếm được thành phố nhưng không chiếm được thành lũy trung tâm; ông cũng thực hiện một số cuộc chinh phạt chiến lược khác dọc theo sông Danube. Mối đe dọa từ sức tiến công của người Hungary đã khiến Mahmud Pasha hợp quân cùng Sultan tại Skopje ở Macedonia, nơi Mehmed đã rút lui sau chiến dịch Peloponnese hồi đầu năm, và họ đã chặn đứng cuộc tấn công của người Hungary với sự giúp đỡ của lực lượng vốn đã kiệt sức của Mehmed. Năm 1459, các đại diện của phe thân Ottoman ở Smederovo đã trao chìa khóa thành trì cho Mehmed, và ông ra lệnh chiếm đóng nó. Như vậy, Serbia cuối cùng đã trở thành một phần không thể tách rời của lãnh thổ Ottoman.
Việc Wallachia, một chư hầu của Đế quốc Ottoman, không gửi cống phẩm hàng năm đến Istanbul, và những hành động khiêu khích sau đó của Vlad Drakul, “Kẻ đóng cọc”, đã khiến Mehmed phải phái Mahmud Pasha vượt sông Danube trước để lập lại trật tự vào năm 1462. Một cuộc chinh phạt thành công diễn tiến sau đó, và người em trai hợp tác hơn của Vlad là Radul, vốn đã bị bắt làm con tin ở Istanbul để đảm bảo hành xử của Vlad được tốt đẹp, được dựng làm voyvode (thống quân) thay thế y. Bản thân Vlad thì trốn sang Hungary.
Chỉ an toàn khỏi sự xâm lấn của Hungary khi Ottoman kiểm soát hoàn toàn tuyến sông Danube-Sava, con sông gần như chia đôi bán đảo Balkan từ Biển Đen ở phía đông đến biển Adriatic ở phía tây. Phía tây bắc Serbia và phía nam sông Sava là Bosnia, một quốc gia chư hầu của Ottoman, nơi vua Stephen Tomašević cũng từ chối cống nạp cho Sultan. Năm 1463, Stephen thỉnh cầu và được chấp thuận một hiệp ước đình chiến 15 năm, nhưng gần như ngay lập tức quân đội Ottoman lên đường tiến về Bosnia, xâm nhập từ phía nam. Stephen bỏ trốn nhưng Mahmud Pasha đã đuổi kịp y tại Ključ, và y chịu đầu hàng với lời hứa rằng mình có thể ra đi mà không bị tổn hại. Giống như Serbia, Bosnia trở thành một tỉnh của Ottoman – mặc dù nó phải phòng thủ trước cuộc tấn công của Hungary vào năm sau – và Mahmud Pasha sau đó đã chiếm lấy Herzegovina lân cận. Tính bất lương đã cho phép người Ottoman tấn công Bosnia bất chấp một thỏa thuận ngừng bắn lại được thể hiện rõ khi Sultan Mehmed ra lệnh hành quyết Stephen của Bosnia; nhưng người anh em cùng cha khác mẹ bị bắt của y là Sigismund đã cải đạo sang Hồi giáo và, với tên gọi Kraloğlu (‘Con trai của Nhà vua’) İshak Bey, trở thành bạn đồng hành của Sultan. Con trai của lãnh chúa Herzegovina cũng cải đạo sang Hồi giáo, và với tên gọi Hersekzade (‘Con trai của Hoàng tử’) Ahmed Pasha đã giữ chức đại tể tướng dưới trướng của cả con trai thừa kế của Mehmed là Bayezid II (đã gả con gái của mình cho ông ta) và cháu trai của Mehmed là Selim I.
Năm 1455, người Ottoman đã chiếm được các thuộc địa của Genoa ở biển Aegean: Phokaia (Foça) Cũ và Mới trên bờ biển Anatolia phía bắc İzmir, nơi kiểm soát các mỏ phèn giàu có, sản phẩm của nó rất cần thiết cho ngành thương mại vải vóc châu Âu vì các quy trình nhuộm, và Enos (Enez), ở cửa sông Maritsa ở Thrace, nơi thu nhập chủ yếu đến từ buôn bán muối. Cùng năm đó, Athens bị lãnh chúa vùng biên địa Ömer Bey, con trai của Turahan Pasha, chiếm lấy từ lãnh chúa xứ Florence. Naxos thuộc Venice và các đảo Lesbos và Chios của Genoa đồng ý cống nạp cho Sultan vào năm 1458. Sau khi chinh phục Serbia vào năm 1459 Mehmed trở về Istanbul, và rồi tiến vào nội địa để chinh phục thuộc địa Amastris (Amasra) của Genoa trên bờ Biển Đen của Anatolia với sự yểm trợ của một lực lượng hải quân được phái đến từ Istanbul. Năm 1462 Lesbos đầu hàng trước cuộc vây hãm của Ottoman trong khi Mehmed đang củng cố Dardanelles để tăng cường an ninh của Istanbul. Ông đã cho xây dựng hai pháo đài tại đây: một ở Çanakkale, trước đây gọi là Sultanhisar (‘Lâu đài Hoàng gia’), trên bờ biển Anatolia, và một ở Kilitülbahr (‘Cửa biển’) đối diện trên bờ biển Rumelia. Với việc các tuyến đường phía nam dẫn vào Istanbul giờ đây nằm chắc trong tay Ottoman, thành phố được bảo vệ khỏi các cuộc tấn công hải quân.
Ngay cả sau khi Constantinople thất thủ, một vài tàn tích của Đế chế Byzantine vẫn tồn tại. Những thực thể lạc hậu này bao gồm vương quốc Comnene của Trebizond, trở thành chư hầu của Ottoman vào năm 1456, và lãnh địa Morea do Thomas và Demetrius Palaeologus cùng cai trị, nhưng hiếm khi có thể hợp tác để hỗ trợ một mục tiêu chung. Là chư hầu lâu năm của Ottoman, các vị lãnh chúa này đã không cống nạp ba năm rồi trước khi quân đội của Sultan Mehmed xâm lược vào năm 1458. Việc nộp cống vào phút chót không làm Mehmed thay đổi ý định, và ông tiến quân về phía nam. Corinth, trên eo đất, đầu hàng sau ba tháng vây hãm, và chính quyền Ottoman được mở rộng đến hầu hết bán đảo Peloponnese. Thomas đã cố gắng một cách nửa vời để giành lại một số vùng đất cũ của mình nhưng lại vướng vào cuộc chiến với anh trai. Năm 1460, chính Mehmed lại dẫn đầu một đội quân mà đến cuối năm đã đưa toàn bộ bán đảo Peloponnese, ngoại trừ một vài thuộc địa còn lại của Venice, nằm dưới sự kiểm soát của Ottoman. Các nguồn tài liệu Hy Lạp đương thời cho biết con gái của Demetrius, Helen, đã phải bước vào harem (khu hậu cung) của Sultan, giống như Tamar, con gái của George Sphrantzes, một nhà biên niên sử về triều đại của Mehmed.
Trebizond là cửa ngõ giao thương của Tabriz, kinh đô của Uzun Hasan, thủ lĩnh năng động của liên minh bộ tộc Akkoyunlu, đã kết hôn với một công chúa Comnene. Những nỗ lực của Ottoman nhằm khuất phục các tiểu vương quốc Hồi giáo ở Anatolia dường như trở nên không đáng kể so với cuộc đấu tranh giành quyền kiểm soát miền đông Anatolia đang bắt đầu. Uzun Hasan coi Trebizond nằm trong phạm vi ảnh hưởng của mình và vào cuối năm 1460, ông đã cử cháu trai mình làm sứ giả đến gặp Sultan Mehmed, cảnh báo rằng ông coi vương quốc này là chiến lợi phẩm của riêng mình, và khuyên Sultan không nên tìm cách tước đoạt quyền sở hữu của triều đại Comnene. Mehmed đã phớt lờ lời cảnh báo và, được hỗ trợ bởi quân đội của các chư hầu Hồi giáo là İsfendiyaroğulları của Kastamonu và Karamanid, năm sau đã tiến về phía đông với mục đích sáp nhập phần lãnh thổ Byzantine còn lại cuối cùng ở Anatolia (dù nhỏ bé nhưng tự xưng là một đế chế). Uzun Hasan đã phái quân đến cản trở bước tiến của Mehmed, nhưng cả hai bên đều không đạt được nhiều kết quả trong cuộc đối đầu đầu tiên giữa hai nhà cai trị đầy tham vọng này.
Vùng đất Comnene ngăn cách với nội địa Anatolia bởi những dãy núi cao hiểm trở. Một lính Janissary từng phục vụ trong quân đội Ottoman trong chiến dịch Trebizond nhớ lại những khó khăn của cuộc hành quân – đường xa, sự thù địch của người dân bản địa đối với quân Ottoman xâm lăng, một khu vực mà địa hình dốc, nhiều rừng rậm thích hợp binh lính trang bị nhẹ hơn là vũ khí hạng nặng, tình trạng đói khát và những cơn mưa không ngớt biến con đường ngập trong bùn lầy. Y kể lại việc một con lạc đà chở đầy tiền vàng bị ngã trên đường đèo đi xuống thành phố, làm vương vãi tiền vàng khắp nơi: Sultan Mehmed ra lệnh cho bất cứ ai có thể được quyền nhặt những đồng tiền vàng vương vãi lên và giữ lấy làm của riêng. Nhưng động lực này vẫn chưa đủ:
… trước khi xuống núi, chúng tôi gặp rất nhiều khó khăn: đất lầy lội như cháo và lính Janissary phải khiêng Hoàng đế [tức là Sultan] trên tay suốt quãng đường xuống đồng bằng, còn những con lạc đà chở kho báu thì vẫn ở trên núi. Hoàng đế Mehmed khẩn khoản nhờ lính Janissary cố gắng đưa bọn lạc đà xuống đồng bằng và chúng tôi phải leo ngược lên núi với rất nhiều nỗ lực và vất vả suốt đêm trước khi đưa được chúng xuống đồng bằng. Hoàng đế ở lại đó nghỉ ngơi cả ngày hôm đó và ban cho lính Janissary 50.000 đồng vàng để chia nhau và tăng lương cho các đội trưởng Janissary.
Trebizond đầu hàng sau sáu tuần bị quân đội Ottoman bao vây trên bộ và trên biển. Theo luật Hồi giáo, những người đầu hàng trong một cuộc giao tranh quân sự nên được thả tự do; do đó, ban đầu, Hoàng đế và gia đình ông được tha mạng và bị giam giữ ở Edirne nhưng (ngoại trừ con gái Anna của ông, phải vào hậu cung của Mehmed) nhưng đã bị hành quyết hai năm sau đó. Một số người đổ lỗi cho thắng lợi dễ dàng của Ottoman là do bàn tay quan quốc khố của Trebizond, George Amirutzes, người đã đàm phán việc đầu hàng của vùng đất này với đại tể tướng Ottoman Mahmud Pasha, anh em họ của ông. Amirutzes tiếp tục sự nghiệp của mình tại triều đình Ottoman giống như một số học giả Hy Lạp và các thành viên của tầng lớp quý tộc Byzantine. Ông trở thành triết gia hoàng gia và thư ký cho Sultan; đóng góp chính của ông là kết hợp thành một thể thống nhất các bản đồ rải rác của nhà địa lý Hy Lạp cổ điển Ptolemy, công trình của ông được sử dụng làm một trong những nền tảng khoa bản đồ học Hồi giáo và sau này là Ottoman và thời Phục hưng. Với việc loại bỏ triều đại Comnene khỏi Trebizond, Mehmed đã hoàn thành việc thống nhất dưới sự cai trị của Ottoman tất cả, ngoại trừ một vài vùng lãnh thổ nhỏ, dưới sự cai trị của Đế quốc Byzantine từ Constantinople cho đến thời kỳ Thập tự chinh thứ tư năm 1204.
Việc sáp nhập các thuộc địa hàng hải của Venice vẫn là mục tiêu của Ottoman, bởi vì mặc dù Venice không thể gây ra mối đe dọa chiến lược trực tiếp nào cho Ottoman sau khi họ chiếm được Constantinople, nhưng nó vẫn gây khó chịu nhờ lực lượng hải quân hùng mạnh. Mối quan hệ Ottoman-Venice luôn bị chi phối bởi sự nghi ngờ lẫn nhau, nhưng thường tránh khỏi chiến tranh toàn diện. Các cân nhắc về thương mại và nhận thức rằng các cường quốc Thập tự chinh khác chắc chắn sẽ bỏ mặc Venice bị cô lập khiến Venice ngần ngại khiêu khích Ottoman, cho đến khi cuộc chinh phục Bosnia năm 1463 của họ đe dọa các thuộc địa của Venice trên biển Adriatic. Các thuộc địa khác của Venice – chủ yếu là Corfu, Methoni, Euboea và Naxos – trở nên dễ bị tổn thương khi quân Ottoman tấn công lãnh thổ Venice xung quanh Nafpaktos (Lepanto), một căn cứ quan trọng cho các hoạt động hải quân ở biển Adriatic. Được khích lệ bởi hy vọng có thể tìm được đồng minh ở Hungary, quốc gia mà an ninh cũng bị đe dọa bởi việc mất Bosnia, Venice tuyên chiến với Sultan vào tháng 7 năm 1463.
Trong giai đoạn đầu của cuộc chiến, phần lớn bán đảo Peloponnese lại nằm dưới sự kiểm soát của Venice. Vào mùa thu năm 1463, Vua Matthias của Hungary xâm lược Bosnia và năm sau, quân đội của ông đã đánh bại một đội quân do Mehmed chỉ huy, vị sultan đã rút lui khi nghe tin nhà vua lại đang tiến về phía nam băng qua sông Sava. Giáo hoàng và Công tước xứ Burgundy đã cam kết một cuộc thập tự chinh chống lại Đế chế Ottoman trong ba năm (mặc dù liên minh này chỉ tồn tại trong thời gian ngắn: đến cuối năm 1464, giống như rất nhiều liên minh khác trong lịch sử thập tự chinh, nó đã sụp đổ vì bất hòa). Mặc dù người Venice đã không thể chiếm lại đảo Lesbos ở phía bắc biển Aegean từ tay người Ottoman trong cùng năm đó, nhưng điều này chỉ được coi là một trở ngại, và Venice không có ý định chấp nhận lời đề nghị hòa bình của Đại tể tướng Mahmud Pasha.
Venice vẫn là một vấn đề nan giải, không chỉ ở bán đảo Peloponnese. Giữa Macedonia thuộc Ottoman và các thành trì của Venice trên bờ biển Adriatic là vùng đệm phân mảnh của Albania nhiều núi non thuộc quyền cai trị của Scanderbeg. Nhiều lần kể từ khi quay trở lại với Cơ Đốc giáo và từ bỏ lòng trung thành với Ottoman bằng cách nổi dậy chống lại Murad II, Scanderbeg đã tìm kiếm sự bảo trợ của La Tinh trong nỗ lực duy trì độc lập trước sự bành trướng của Ottoman. Naples đã là người bảo hộ của y từ năm 1451, nhưng sau khi Vua Alfonso qua đời năm 1458, y lại thừa nhận quyền bá chủ của Ottoman. Sự bùng nổ của cuộc chiến tranh Venice-Ottoman năm 1463 đã cho y một cơ hội khác để thoát khỏi ách thống trị của Ottoman và y đã đề nghị phục tùng Venice. Sau vài năm chiến tranh cục bộ, Mehmed phát động một chiến dịch toàn diện chống lại Scanderbeg và vào mùa hè năm 1466, chỉ trong 25 ngày, quân Ottoman đã xây dựng pháo đài Elbasan vĩ đại, nơi tuyến đường chính nối liền vùng Balkan của Ottoman với bờ biển Adriatic, tuyến đường Via Egnatia cũ, đến được đồng bằng ven biển. Thành trì Krujé của Scanderbeg bị cô lập ở phía bắc, không còn khả năng liên lạc đường bộ với lực lượng Venice trên bờ biển. Trong mùa đông, Scanderbeg tìm kiếm sự trợ giúp vật chất ở Ý, và năm sau đó đã tấn công quân Ottoman đang bao vây Krujé. Điều này đã thúc đẩy chiến dịch thứ hai của Mehmed, dẫn đến toàn bộ Albania, ngoại trừ một vài tiền đồn của Venice, nằm dưới sự cai trị của Ottoman. Bản thân Scanderbeg, từ lâu đã là thủ lĩnh của phong trào kháng chiến Albania chống lại Đế quốc Ottoman, đã chạy trốn đến lãnh thổ Venice và qua đời ở đó vào năm 1468. Mặc dù việc thực thi quyền lực của Ottoman ở vùng đất khắc nghiệt này rất bấp bênh, nhưng Hungary và Venice không còn có thể lợi dụng sự bất ổn của các lãnh chúa Albania nhỏ hơn để phục vụ lợi ích của mình nữa.
Mặc dù các nhà sử học phương Tây chủ yếu coi Mehmed II là kiến trúc sư của cuộc bành trướng đế quốc Ottoman vào châu Âu, nhưng ông đã dành phần lớn thời gian trị vì để bảo vệ biên giới phía đông. Lời cảnh báo của Uzun Hasan đối với Mehmed về Trebizond năm 1460 đã báo trước cho một chính sách quyết liệt hơn, vì ông sớm cử một sứ giả đến Venice để đề xuất hợp tác trong cuộc chiến của Venice chống lại Ottoman. Con át chủ bài mạnh nhất của ông là lời hứa sẽ lặp lại thành công của Tamerlane trong việc chia cắt lãnh thổ Ottoman: Venice đồng ý rằng ông nên giữ vững bất kỳ vùng lãnh thổ nào có thể giành được ở Anatolia.
Đến giữa thế kỷ XV, mối quan hệ lâu dài và đầy mâu thuẫn giữa Đế quốc Ottoman và Karamanid đã rơi vào bế tắc. Cái chết năm 1464 của İbrahim Bey, chư hầu của Mehmed ở Karaman, đã khiến Karaman trở thành tâm điểm tranh giành quyền lực giữa Ottoman và Akkoyunlu. Uzun Hasan đã nắm lấy cơ hội để giành lại thế chủ động chống lại Ottoman bằng cách can thiệp vào Karaman thay mặt cho İshak, con trai cả của İbrahim, và giao lại lãnh thổ cho anh ta. Cả Uzun Hasan và İshak đều chấp nhận sự bảo hộ của Mamluk với hy vọng tìm được đồng minh chống lại phản ứng không thể tránh khỏi của Mehmed, điều này đã xảy ra không lâu sau đó: với sự hỗ trợ của Ottoman, một người con trai khác của İbrahim, Pir Ahmed, đã đẩy İshak chạy đến tìm nơi nương náu với Uzun Hasan. Cái chết của İshak ngay sau đó đã tước đi cái cớ để Uzun Hasan can thiệp vào Karaman và tạm thời ngăn chặn kế hoạch bắt chước Tamerlane của y.
Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau, trong khi những binh lính tinh nhuệ nhất của quân đội Ottoman đang tham chiến ở vùng biên giới phía tây của đế chế, Uzun Hasan, ở biên giới phía đông, đã bổ sung thêm những vùng lãnh thổ rộng lớn vào phần lãnh thổ mà y đã giành được thông qua việc sáp nhập vùng đất của liên minh bộ lạc Karakoyunlu đối địch vào năm 1467. Trong hai năm tiếp theo, y thiết lập quyền cai trị của mình trên Azerbaijan, Iraq, Fars và Kirman và xa hơn nữa, vào vùng đất Timurid ở phía đông, điều này đã làm thay đổi hoàn toàn cán cân quyền lực ở Đông Anatolia, và biến Uzun Hasan thành một đối thủ đáng gờm hơn nhiều so với khi y chỉ là một thủ lĩnh bộ tộc.
Năm 1468, Uzun Hasan cử một phái đoàn đến gặp tân sultan Mamluk Qa’it Bay để đảm bảo sự bảo vệ của Mamluk trước người Ottoman. Hai tác giả đương thời, nhà sử học Venice Domenico Malipiero và lãnh chúa Ottoman Tursun Bey, độc lập ghi nhận rằng Sultan Mehmed đã lên kế hoạch tiến quân vào Syria của Mamluk vào năm 1468. Tuy nhiên, khi chư hầu Pir Ahmed của Karaman không cung cấp sự hỗ trợ bắt buộc trong chiến dịch này, Mehmed đã điều quân tấn công Karaman. Không rõ điều gì đã khiến Pir Ahmed đưa ra quyết định sai lầm như vậy, bởi vì lực lượng của Karaman không phải là đối thủ của Mehmed, và kết cục là vị sultan đã thành công trong việc kiểm soát hầu hết lãnh thổ Karamanid phía bắc dãy núi Taurus. Uzun Hasan đang bận rộn với các kế hoạch đế quốc của riêng mình ở phía đông và không thể can thiệp để giúp đỡ Pir Ahmed.
Từ năm 1469, sau khi đánh bại vua Timurid Abu Sa’id, Uzun Hasan đã trở thành lãnh chúa của vùng lãnh thổ rộng lớn nhất trong khu vực và là người kế thừa các nhà nước Karakoyunlu và Timurid. Với lãnh thổ bao gồm phần lớn Iran và Iraq hiện đại và phần lớn phía đông Anatolia, Uzun Hasan là chủ nhân của một đế chế có thể sánh ngang với đế chế của Sultan Mehmed và vào tháng 6 năm đó, y đã tuyên bố mình là người cai trị Hồi giáo hợp pháp duy nhất trong một tuyên bố gửi tới Qa’it Bay. Điều này là một thách thức đối với cả Mamluk, với tư cách là người bảo vệ các Thánh địa Hồi giáo ở Mecca và Medina mà tất cả người Hồi giáo đều phải hành hương đến, và đối với tham vọng lãnh đạo thế giới Hồi giáo của Sultan Mehmed. Ngay cả sau khi chinh phục Constantinople, Mehmed vẫn bằng lòng để lại các vấn đề liên quan đến hoạt động hành hương cho Mamluk, coi nhiệm vụ mở rộng lãnh thổ Hồi giáo của mình là thế tục.
Chiến thuật tâm lý của Uzun Hasan ngày càng leo thang. Y đã thi đấu với Mehmed ở cả cấp độ tâm linh lẫn thế tục, trong một bức thư gửi Sultan năm 1471, ông đã đề cập đến cuộc chinh phục gần đây của mình đối với Shiraz, ở miền nam Iran, như là ‘ngai vàng của caliph’. Tuyên bố này không làm Mehmed quá bận tâm, vì chức vụ caliph đã bị bỏ hoang từ lâu, nhưng việc Uzun Hasan gợi lên bóng ma của Tamerlane lại đáng báo động hơn. Một trong những chỉ huy của Uzun Hasan đã viết thư cho thống đốc Ottoman của Sivas, so sánh giữa thủ lĩnh Akkoyunlu và Tamerlane – ông ta thấy Uzun Hasan vượt trội hơn ở 14 điểm, bao gồm đầy đủ các thuộc tính mong muốn để hỗ trợ tuyên bố về tính hợp pháp của một người cai trị ở khu vực này. Uzun Hasan đã nêu lên những mối quan ngại của mình bằng cách chỉ trích các chính sách hành chính của người Ottoman, chẳng hạn như việc thu thuế thân từ các bộ lạc Hồi giáo – điều mà lẽ ra chỉ những người không theo đạo Hồi mới đóng tiền và việc cưỡng bức định cư các bộ lạc để biến họ thành một phần của tầng lớp nông dân định cư là một khía cạnh quan trọng trong chính sách của Ottoman nhằm chinh phục miền đông Anatolia. Những tuyên bố của Uzun Hasan về dòng dõi Thổ Nhĩ Kỳ cổ đại là một phản ứng kiên quyết đối với việc Ottoman nhấn mạnh nguồn gốc Trung Á của chính họ trong các sử sách được viết vào thời điểm này.
Khi Sultan Mehmed phái quân tấn công tàn dư của Karaman vào năm 1471, Pir Ahmed đã chạy trốn đến Uzun Hasan, nhưng các đồng minh Turcoman của Pir Ahmed đã không thể bảo vệ các đèo Taurus trước quân Ottoman, và một hạm đội Ottoman đã sáp nhập một vùng đất chư hầu của Karamanid xung quanh cảng Alanya ở tây nam Anatolia. Năm sau, quân Ottoman chiếm được các thành trì của Karamanid ở phía đông Silifke trên bờ biển phía nam Anatolia, nhưng ở phía tây, cảng Antalya của chính mình, theo Malipiero, ‘cảng lớn nhất và nổi tiếng nhất châu Á’, đã bị đốt cháy trả đũa bởi một hạm đội Cơ đốc giáo mới liên minh với Uzun Hasan. Cảng İzmir của Ottoman trên bờ biển phía tây Anatolia đã bị hạm đội Venice đốt cháy, hạm đội này cũng đã đốt cháy Gelibolu trong một cuộc tấn công táo bạo vượt qua các công sự ở eo biển Dardanelles mới được Mehmed xây dựng để bảo vệ Istanbul.
Tháng 7 năm 1472, Uzun Hasan một lần nữa tuyên bố ý định can thiệp để cứu vãn những gì còn lại của Karaman khỏi tay người Ottoman, yêu cầu Mehmed rút lui và giao nộp Trebizond. Giống như triều đình của Tamerlane, triều đình của Uzun Hasan đã che chở cho các hoàng tử Anatolia bị tước đoạt quyền lực, đang lên kế hoạch tái chiếm lãnh thổ cũ của họ dưới sự bảo trợ của người có thế lực: vào thời điểm này, Pir Ahmed của Karaman là một trong số đó và triều đình của cháu trai của Uzun Hasan, con trai của người cai trị xứ Sinop bị phế truất trên bờ biển Bắc Anatolia, là một người khác nữa. Vào thời điểm Mehmed rời Istanbul, ông biết rằng một đạo quân dưới sự chỉ huy của một người cháu khác của Uzun Hasan, Yusuf Mirza, đang tiến đến kinh đô cũ của Ottoman là Bursa, sau khi đã giành được những thắng lợi đáng kể về lãnh thổ trong cuộc hành quân xuyên Anatolia. Sức mạnh vượt trội của Ottoman đã buộc họ phải rút lui, Yusuf Mirza bị bắt, và Pir Ahmed của Karaman, người đi cùng y, đã bỏ trốn.
Cuộc xâm lược của Uzun Hasan vượt sông Euphrates vào vùng đất phía bắc của Mamluk vào cuối năm 1472 đã tạm thời giúp Mamluk và Ottoman thành lập liên minh chống lại y. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến chiến dịch này có thể liên quan đến cuộc xung đột nảy sinh về việc liệu kiệu của Mamluk từ Cairo hay kiệu của Uzun Hasan (người sở hữu ngôi caliph trước đây, Baghdad) kiệu nào được rước ưu tiên trong các nghi lễ liên quan đến cuộc hành hương hàng năm đến Mecca. Kết quả của chiến dịch này, Uzun Hasan tạm thời giành được quyền kiểm soát các đèo Taurus dẫn đến Địa Trung Hải, nơi các đồng minh Venice trên biển của y đang hoạt động. Hành động hung hăng của Uzun Hasan đã khiến Sultan Mehmed có lý do chính đáng để lo sợ hiệp ước Venice-Akkoyunlu, nhưng lời mời gọi Venice và Hungary cử sứ giả đến Istanbul để thảo luận về hòa bình có thể là một mưu mẹo nhằm cô lập Uzun Hasan khỏi các đồng minh châu Âu của y.
Cuộc xâm lược Syria của Uzun Hasan vào năm 1472 đã khiến Sultan Mehmed cho rằng thời điểm đã chín muồi để phát động một chiến dịch toàn diện chống lại thủ lĩnh Akkoyunlu. Vào ngày 4 tháng 8 năm 1473, hai đạo quân gặp nhau trên sông Euphrates phía đông Erzincan trong một cuộc giao tranh không phân thắng bại, gây tổn thất lớn cho quân Ottoman. Một tuần sau, vào ngày 11 tháng 8, họ lại chạm trán một lần nữa tại Baskent, trên dãy núi phía bắc; Uzun Hasan đã bỏ chạy khi nhìn thấy một đạo quân Ottoman được trang bị tốt, không giống như quân của y, với pháo và súng cầm tay, và lực lượng của y đã bị đánh tan. Trong một phần tư thế kỷ, làm quen với vũ khí thời đại là thuốc súng đã mang lại cho Ottoman lợi thế so với các đối thủ phía đông của họ.
Uzun Hasan chỉ mất một ít lãnh thổ sau thất bại, vì Sultan Mehmed không tiếp tục mở rộng lãnh thổ sau chiến thắng. Đối với người Ottoman, sức kháng cự quyết liệt của kẻ thù thách thức việc mở rộng quyền cai trị theo hướng này càng gặp khó khăn hơn do thách thức về hậu cần khi tiến hành các hoạt động quân sự trên địa hình khắc nghiệt ở biên giới phía đông. Nhận thức được những khó khăn trong việc giữ vững những thành quả đạt được, các tướng lĩnh Ottoman thường rút lui về những biên giới dễ phòng thủ hơn. Thất bại của Uzun Hasan dưới tay một nhà cai trị, cũng như y, đã lên tiếng tuyên bố mình được Chúa soi sáng, đã gây tác hại đáng kể đến uy tín và các tuyên bố của y, và tiếng tăm của Mehmed nhờ đó được nâng cao. Theo thông lệ sau mỗi chiến thắng, triều đình Ottoman thường gửi tin thông báo về thắng lợi của Mehmed đến các ông hoàng của thế giới Hồi giáo. Là vũ khí trong cuộc chiến tuyên truyền, những bức thư này đã gán cho Mehmed những biệt danh khoa trương mà trước đây thường phủ lên Uzun Hasan khi quyền lực của y dường như đang lên ngôi. Cuộc nội loạn là hậu quả trực tiếp và sâu xa hơn của thám bại của Uzun Hasan.
Việc Uzun Hasan bị loại khỏi chính trường đã tạo cơ hội cho người Ottoman sáp nhập hoàn toàn tiểu quốc Karaman đầy rắc rối một lần và mãi mãi, và vào năm 1474, vị tướng Gedik (‘Người xây dựng pháo đài’) Ahmed Pasha được cử đi cùng một đạo quân để chinh phục vùng đất trung tâm của đế chế Karamanid ở vùng núi Taurus và các pháo đài mà người Karamanid đã chiếm được với sự giúp đỡ của các đồng minh thập tự chinh. Chính sách hành chính của Ottoman tìm cách hạ thấp vị thế của các thủ lĩnh bộ lạc xuống ngang tầm kỵ binh tỉnh và khuyến khích dân bộ lạc của họ định cư tại các làng mạc và thị trấn, nhưng các bộ lạc Karaman, đặc biệt là người Turgudlu và Varsak Turcoman, tỏ ra đặc biệt miễn cưỡng chấp nhận trật tự mới. Khó bình định, họ vẫn kiên cường bám trụ trong các pháo đài trên núi của mình cho đến tận đầu thế kỷ, trốn tránh các thanh tra Ottoman được cử đến khi điều kiện địa phương cho phép để đánh giá nguồn thu thuế của tỉnh mới.
Sultan Mehmed đặt việc phát triển hải quân lên hàng đầu. Ngay từ thời kỳ đầu, người Ottoman và các tiểu vương quốc Anatolia khác đã sử dụng biển cả làm tuyến phòng thủ. Đế quốc Ottoman đã xây dựng các xưởng đóng tàu khi họ lần đầu tiên giành được đường bờ biển trên Biển Marmara vào giữa thế kỷ XIV; một khi họ vượt qua Thrace, nhu cầu tự vệ chống lại người Venice nói riêng đã khiến các vấn đề hải quân trở nên cấp bách hơn. Một xưởng đóng tàu lớn ở Gelibolu vào những năm 1390-1371 đã được bổ sung bởi các xưởng đóng tàu được xây dựng ở các tiểu vương quốc ven biển Aegean thuộc Anatolia sau khi những vùng này bị Ottoman sáp nhập. Tuy nhiên, mặc dù hải quân Ottoman dần dần bắt đầu gặt hái được thành công chống lại người Venice và Genoa ở vùng ven biển, và có thể thực hiện các cuộc viễn chinh trên quãng đường dài hơn, nhưng họ vẫn không thể sánh kịp với các tàu chiến của hai cường quốc thương mại này trong các trận cận chiến trên biển khơi. Sau khi chiếm được Constantinople, Sultan Mehmed đã thành lập một xưởng đóng tàu lớn ở Vịnh Sừng Vàng. Ông ta đã sử dụng hạm đội tàu chiến được đóng tại đó để giành quyền kiểm soát lưu vực Biển Đen, và cũng để mở rộng tham vọng của mình ra khắp Địa Trung Hải. Cán cân quyền lực mới đang hình thành đòi hỏi sự linh hoạt, và Mehmed phải đáp ứng thách thức trong việc thể hiện sức mạnh của Đế quốc Ottoman trên những khoảng cách ngày càng xa hơn trên biển cũng như trên đất liền.
Năm 1475, một hạm đội dưới sự chỉ huy của Gedik Ahmed Pasha, lúc bấy giờ là đại tể tướng, đã đi thuyền đến Crimea và sáp nhập Caffa cùng các thuộc địa nhỏ khác của Genoa cũng như cảng Tana của Venice. Sau khi thiết lập sự hiện diện ở Crimea, một hạm đội Ottoman nhỏ hơn đã đi thuyền đến vùng biển Đen phía đông bắc và chiếm được các pháo đài Kuba, gần cửa biển Azov, và Anapa, trên bờ biển phía đông Crimea, từ các lãnh chúa La Mã của chúng. Vùng bờ biển phía nam của Bán đảo Crimea sau đó trở thành một tiểu tỉnh của Ottoman, có lẽ cũng bao gồm Tana (nay là Azov), Kuba và Anapa. Năm 1478, sau khi chấm dứt cuộc tranh giành quyền kế vị kéo dài mười hai năm giữa các con trai của Hacı Giray Khan, phần còn lại của vùng đất Crimea đã chấp nhận sự thống trị của Ottoman với Mengli Giray làm vị hãn.
Việc Đế quốc Ottoman sáp nhập lãnh thổ một quốc gia chư hầu, lợi dụng các đấu đá tranh quyền lực giữa các ứng cử viên lên ngôi của nó, không phải là hiếm, như trường hợp cuộc tranh giành quyền lực giữa những người thừa kế của İbrahim Bey xứ Karaman sau khi ông qua đời năm 1464 đã dẫn đến sự can thiệp trực tiếp của Ottoman và đẩy nhanh sự kết thúc nền độc lập của nhà Karamanid; các tranh chấp ở các quốc gia độc lập trước đây cũng có thể tạo cơ hội cho Ottoman, với tư cách là cường quốc mạnh nhất trong khu vực, can thiệp và áp đặt chế độ chư hầu. Người Tatar khác biệt với các chư hầu khác của Ottoman bởi dòng dõi của họ từ Thành Cát Tư Hãn; điều này được thể hiện qua việc trong khi các chư hầu khác cống nạp cho sultan, hãn Tatar lại nhận được một khoản trợ cấp hàng năm và các khoản đãi ngộ khác để ghi nhận địa vị đặc biệt của mình. Người Tatar có nhiều đóng góp: kỵ binh của họ được ngưỡng mộ vì tốc độ và tính nhanh nhẹn, và đóng vai trò quan trọng trong các đội quân chinh phạt của Ottoman ở cả phía đông và phía tây.
Sau khi chinh phục Constantinople và kiểm soát eo biển, Đế quốc Ottoman trở thành cường quốc mạnh nhất ở lưu vực Biển Đen. Có vẻ như họ hiểu rằng việc cố gắng chinh phục và giữ vững vùng thảo nguyên khô cằn rộng lớn ở phía bắc Biển Đen là điều không thể, và trong những năm tiếp theo, họ đã nhanh chóng chiếm đóng các thuộc địa thương mại của người Latinh nằm ở các điểm chiến lược dọc theo bờ biển của nó đã giúp họ kiểm soát hoạt động thương mại đi qua đó. Crimea trở thành một chư hầu của Ottoman, ảnh hưởng của Ottoman trong các vấn đề của khu vực Biển Đen phía bắc và khả năng thao túng chúng để có lợi cho mình ngày càng tăng.
Khi Sultan Mehmed dần đạt được các mục tiêu chiến lược ở phía tây, lãnh thổ Ottoman ngày càng hình thành một khối thống nhất, chỉ còn lại một vài pháo đài biệt lập nằm trong tay kẻ thù. Mặc dù những nỗ lực của Mehmed nhằm chiếm Nafpaktos đã thất bại, Krujé và Shkodër ở miền bắc Albania đã đầu hàng Ottoman lần lượt vào năm 1478 và 1479, đặc biệt là Shkodër bất chấp sự kháng cự quyết liệt từ quân đồn trú Venice. Các cuộc tấn công vào Venice – nhằm ngăn chặn bất kỳ hoạt động quân sự nào của Venice trên biên giới tây bắc của Ottoman – ngày càng mang hình thức các cuộc đột kích tàn khốc, vào giữa những năm 1470, đã tiến sâu vào Friuli hướng tới chính thành phố. Cái chết của Uzun Hasan năm 1478 đã góp phần vào quyết định cầu hòa của Venice, hiệp ước được ký kết năm 1479. Trong giai đoạn cuối cùng của cuộc chiến, các đảo Ionian là Cephalonia, Santa Maura và Zante, thuộc sở hữu của gia đình Tocco, chư hầu của vua Naples, đã bị người Ottoman chiếm giữ. Sau hiệp ước hòa bình với Venice, các cuộc đột kích của Ottoman đã chuyển sang một hướng mới và hung hăng hơn, tiến vào Transylvania và vùng đất ngày nay là miền nam Áo. Những cuộc đột kích này được thực hiện bởi lực lượng kỵ binh nhẹ không chính quy được gọi là akıncı, thường nhận thưởng phần lớn chiến lợi phẩm mà họ thu được. Là một bộ phận quan trọng của quân đội Ottoman, họ có khoảng 50.000 người, cả Hồi giáo và Cơ đốc giáo, trong suốt triều đại của Mehmed.
Tuy nhiên, táo bạo nhất trong tất cả là các chiến dịch hải quân quy mô lớn được tiến hành chống lại Hiệp sĩ Cứu tế Thánh Gioan trên đảo Rhodes ở phía đông Địa Trung Hải và vương quốc Naples tại Otranto trên đất liền Ý vào mùa hè năm 1480. Rhodes là tiền đồn nguy hiểm nhất trong số các tiền đồn Latinh còn lại ở vùng biển phía nam của Ottoman, và là một sự kiện không hợp thời trong mắt người Ottoman; hơn nữa, nó đã hỗ trợ Venice trong cuộc chiến gần đây. Bên cạnh hoạt động nạn cướp biển gây phiền toái, vị trí chiến lược của hòn đảo trên tuyến đường biển từ Istanbul đến Ai Cập đã cho Mehmed đủ lý do để muốn chinh phục nó. Người Ottoman giờ đây cảm thấy tự tin trên biển như những người láng giềng Địa Trung Hải của họ, và việc chiếm được Rhodes được coi là bước chuẩn bị cần thiết cho các hoạt động hải quân chống lại Ai Cập và Syria để hỗ trợ cuộc xâm lược trên bộ vào lãnh thổ Mamluk mà Sultan được Tursun Bey cho là đã lên kế hoạch. Nhưng cuộc vây hãm, một chiến dịch kết hợp hải quân và bộ binh, và là một thử thách khắc nghiệt đối với hải quân của Sultan Mehmed, đã kết thúc trong thất bại. Các Hiệp sĩ đã dự đoán từ lâu về một cuộc vây hãm và đã tăng cường phòng thủ hòn đảo phù hợp. Hạm đội Ottoman được chỉ huy bởi kẻ phản bội Byzantine, Mesih Pasha. Ông đến cảng Marmaris, trên đất liền Anatolia đối diện với Rhodes, vào ngày 23 tháng 5 và cho đạo quân 60.000 người đã hành quân đường bộ từ Istanbul đến đổ bộ lên hòn đảo, nơi họ đóng trại nhìn ra thị trấn. Sau hai cuộc tấn công thất bại, pháo và súng cối Ottoman đã bắn phá thị trấn và công sự do thợ mỏ đào. Những người phòng thủ vẫn kháng cự và từ chối lời đề nghị hòa bình của Mesih Pasha. Một cuộc tấn công khác của Ottoman vào ngày 28 tháng 7 cũng thất bại, và quân vây hãm rút lui với tổn thất nhân mạng lớn. Đến giữa tháng 8, hai tàu được vua Ferrante của Naples phái đến trợ giúp các Hiệp sĩ đã đến hòn đảo mang theo tin tức rằng Giáo hoàng đã hứa sẽ gửi thêm viện trợ. Điều này khiến Messih Pasha lên tàu và quay trở lại Istanbul.
Đúng vào thời điểm hai con tàu của Ferrante đang ra khơi để hỗ trợ các Hiệp sĩ, một hạm đội Ottoman dưới sự chỉ huy của Gedik Ahmed Pasha đã khởi hành từ cảng Vlorë (Valona) ở phía nam biển Adriatic để tấn công vào lãnh thổ Naples của ông ta. Pháo đài Otranto, chỉ cách đó một ngày đi thuyền, đã thất thủ trong vòng hai tuần. Sự xuất hiện của quân đội Ottoman trên đất Ý đã gây ra hoạt động ngoại giao sôi nổi giữa các quốc gia Ý, dường như lần này họ sẵn sàng quên đi tranh chấp nội bộ và đoàn kết trong việc phòng thủ chung. Liệu cuộc tấn công vào đất liền phía nam nước Ý này có phải là bước đầu tiên hướng tới việc thực hiện tham vọng chiếm giữ nơi đặt trụ sở của các giáo hoàng ở Rome hay không vẫn còn là vấn đề được suy đoán vì Mehmed đã qua đời trước khi ý định của ông được làm rõ. Trong số các tước hiệu mà Sultan Mehmed tự xưng có tước hiệu ‘Hoàng đế La Mã’, biểu thị khát vọng kế vị Đế chế Byzantine vào thời kỳ đỉnh cao dưới thời Constantine và Justinian; liệu tước hiệu này có hàm ý rằng ông cũng có ý định chinh phục chính thành Rome hay không vẫn còn gây tranh cãi. Sau Constantinople, việc chiếm được Rome là mục tiêu cuối cùng. Nếu Rome là mục tiêu của Mehmed, thật đáng ngạc nhiên là nó không được Aşıkpaşazade, một nhà biên niên sử vốn kiên quyết ủng hộ các cuộc thánh chiến, đề cập đến, và chỉ được nhắc đến thoáng qua trong các biên niên sử khác được viết vào thế kỷ thứ mười lăm. Ít nhất, Mehmed đã không cố gắng củng cố vị thế của mình trên bán đảo Ý như người ta có thể mong đợi nếu ông thực sự có ý định chinh phục Rome: năm sau ông lại hướng về đông chứ không phải hướng về tây.
Vào những ngày cuối tháng 4 năm 1481, Sultan Mehmed vượt qua eo biển Bosporus đến bãi tập quân ở Üsküdar, sẵn sàng dẫn quân đội của mình tiến qua Anatolia. Vào ngày 3 tháng 5, chỉ một chặng nữa thôi, tại một địa điểm gần Maltepe được gọi là ‘Đồng cỏ của Sultan’, ông qua đời ở tuổi 49, có thể do biến chứng liên quan đến bệnh gút của mình. Mặc dù ông có tiền sử bệnh tật nhưng cái chết của ông là bất ngờ, và ông chưa kịp chỉ định người kế vị. Suy nghĩ của ông là vấn đề này đã được chứa đựng trong bộ luật mà ông đã ban hành vài năm trước đó, trong đó ông chính thức cho phép tục giết anh em ruột, tuyên bố rằng việc bất kỳ người con trai nào của ông trở thành sultan sau khi loại bỏ những ứng cử viênll khác là điều thích hợp ‘vì lợi ích của trật tự tốt đẹp của thế giới’.
Mustafa, con trai thứ của Sultan Mehmed, là người con được ông yêu quý nhất. Nhưng Mustafa lâm bệnh và qua đời năm 1474 khi đang cai trị tỉnh Karaman mới chinh phục được từ kinh đô Konya. Hai người con trai còn sống của ông: Bayezid, người giữ chức thống đốc tại Amasya, và Cem, người kế vị Mustafa ở Konya.
Trong 30 năm trị vì, Sultan Mehmed đã đích thân tham gia 18 chiến dịch quân sự. Đế chế Ottoman do ông tạo ra là một khối lãnh thổ rộng lớn bao gồm đất liền và biển cả, nằm ở trung tâm của các mạng lưới thương mại lớn thời bấy giờ. Constantinople của Đế quốc Byzantine, vốn đang suy tàn và dân cư thưa thớt, đã được tái thiết thành thủ đô thịnh vượng của các vùng lãnh thổ bao gồm bán đảo Balkan kéo dài đến tận biển Adriatic ở phía tây, tuyến sông Danube-Sava ở phía bắc và phần lớn Anatolia. Bờ Biển Đen đánh dấu một biên giới tương đối an toàn, vượt qua đó vào thời điểm này không có quốc gia nào có khả năng đe dọa quyền lực của Ottoman. Các đối thủ vẫn còn đe dọa cả về phía đông lẫn phía tây, nhưng trong phạm vi lãnh thổ của nhà nước Mehmed, một nền hòa bình Ottoman đã mang lại mức độ an ninh nội bộ nhất định, chỉ bị phá vỡ bởi hoạt động cướp bóc cục bộ trên đất liền và hải tặc trên biển.
Việc kiểm soát các cảng Biển Đen mang lại quyền kiểm soát hoạt động thương mại của vùng thảo nguyên rộng lớn trải dài đến tận Ba Lan, Litva, Muscovy (tiền thân nước Nga) và Iran, vốn trước đây rất quan trọng đối với sự giàu có của Genoa và Venice nói riêng, nay lại đóng góp vào sự thịnh vượng của Đế chế Ottoman. Lụa được vận chuyển từ các tỉnh phía bắc của Iran đến Bursa, trung tâm thương mại chính của Ottoman, và từ đó, phần lớn được chuyển đến các tiểu quốc Ý, dưới dạng lụa thô hoặc vải lụa Bursa. Một mặt hàng xa xỉ khác mà người Ý nhập khẩu là lông dê Angora, trong khi các thương nhân Iran dùng tiền thu được từ việc bán lụa để mua vải len xuất khẩu từ châu Âu. Gia vị từ Ấn Độ và Ả Rập đang được vận chuyển về phía tây hoặc cho người Ottoman sử dụng. Một nghiên cứu về sổ đăng ký hải quan của Feodosiya ở Crimea ngay sau khi Sultan Mehmed qua đời, – với việc chiếm giữ cảng Kiliya trên sông Danube và cảng Bilhorod trên sông Dniester từ Moldavia vào năm 1484 và việc Thống quân chấp nhận sự lệ thuộc, khi Biển Đen trên thực tế trở thành một ‘hồ Ottoman’ – cho thấy phạm vi hàng hóa được giao dịch: bông và các sản phẩm từ bông, hàng lụa, len, ngũ cốc và trái cây và sản phẩm lâm nghiệp, khoáng sản thô và kim loại đã chế biến, da và lông thú, gia vị và đường và mật ong, thuốc nhuộm và phèn.
Sau khi nắm giữ kinh đô, đế chế Ottoman đã phát triển các nghi lễ cung đình tương ứng. Muscovy, chủ yếu giao thương qua Feodosiya, xuất khẩu các loại lông thú xa xỉ như lông chồn sable, chồn ermine, cáo đen và loài linh miêu, vốn trở thành một thành phần thiết yếu trong hình ảnh hoàng gia Ottoman, được sử dụng để trang trí những bộ áo choàng lộng lẫy được mặc tại triều đình và được sultan tặng cho các chức sắc cao cấp như một dấu hiệu của sự ưu ái. Săn chim ưng là môn thể thao của cả sultan lẫn vua chúa, và những con chim này cũng được đưa từ thảo nguyên xuống phía nam đến triều đình Ottoman. Việc buôn bán nô lệ cũng phát triển mạnh: các cuộc đột kích lẻ tẻ trước đây của người Tatar Crimea trở nên thường xuyên hơn khi họ tấn công về phía bắc vào miền nam Ba Lan và Litva nói riêng, để đáp ứng nhu cầu của thị trường nô lệ Ottoman với lợi nhuận tài chính đáng kể cho chính họ – một nguồn tin cho rằng số lượng tù nhân bị người Tatar bắt giữ ở Ba Lan trong cuộc đột kích lớn đầu tiên vào năm 1468 là 18.000 người, và trong những năm tiếp theo, tổng số có thể lên tới nhiều nghìn người nữa. Là cường quốc đầu tiên thiết lập một mối quan hệ thân thiện với người dân vùng thảo nguyên, người Ottoman đã ngăn chặn hiệu quả các nước láng giềng phía bắc tiến vào Biển Đen trong nhiều năm tới và việc thiết lập ổn định trong khu vực cho phép họ tập trung sự chú ý vào các vùng biên giới khác.
Việc kiểm soát các mạng lưới thương mại ở Địa Trung Hải và Biển Đen cho phép Mehmed áp đặt thuế hải quan để thu lợi cho ngân khố quốc gia. Các đặc vụ và người trung gian được bố trí chiến lược đã đánh thuế hàng hóa quá cảnh qua lãnh thổ Ottoman cũng như hàng hóa dành cho tiêu dùng nội địa. Giống như những người tiền nhiệm, Mehmed đã ban chế độ đặc quyền thương mại cho nhà buôn nước ngoài; chủ yếu vào thời điểm đó là nhiều thành bang Ý khác nhau. Những đặc quyền như vậy thường bị gián đoạn trong thời chiến và có xét đến sự cạnh tranh giữa họ, việc ưu đãi thành bang này so với thành bang kia có thể là một vũ khí hữu ích trong tay sultan. Các thương nhân nước ngoài coi thuế hải quan áp đặt theo chế độ đặc quyền này là một cái giá nhỏ phải trả để tiếp cận các nguyên liệu thô có sẵn trên khắp lãnh thổ rộng lớn dưới quyền cai trị của Ottoman. Người Ottoman ủng hộ một nền kinh tế “chỉ huy” trên lý thuyết, trong đó trách nhiệm hàng đầu của họ là tối đa hóa của cải trong kho bạc và ngăn ngừa tình trạng thiếu hụt trên thị trường – đặc biệt là ở Istanbul. Mặc dù nguyên tắc này chỉ có thể được thực hiện một phần, nhưng nó hàm ý rằng vai trò kinh tế phụ thuộc vào chính trị và xã hội đã nhấn mạnh tầm nhìn khác biệt với các đối tác thương mại phương Tây, vốn thường nắm bắt mọi cơ hội để tăng cường hoạt động kinh tế và lợi nhuận. Hai quan điểm kinh tế này bổ sung cho nhau, cuối cùng dẫn đến bất lợi cho người Ottoman, họ không thể hình dung rằng việc các quốc gia phương Tây háo hức ký kết các hiệp ước đặc quyền với họ sẽ, trong những thế kỷ sau đó, gây tổn hại đến sự thịnh vượng kinh tế – và chính trị – của chính họ.
Nền kinh tế Ottoman chủ yếu phụ thuộc vào nông nghiệp và tiếp tục như vậy cho đến thế kỷ XX: ngay cả ngày nay, 40% dân số của Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ vẫn sống ở vùng nông thôn. Nền kinh tế chỉ được tiền tệ hóa một phần; giá trị hàng hóa được cung cấp hoặc dịch vụ được thực hiện cho nhà nước và các cơ quan của nó không dễ dàng định lượng bằng tiền. Một số ý tưởng về nguồn thu ngân khố trong thời kỳ trị vì của Mehmed được nhà sử học đương thời Laonicus Chalcocondylas đưa ra, ông cho rằng ngân khố Ottoman thu được phần lớn thu nhập từ thuế thân đánh vào những người không theo đạo Hồi: chính sách cho phép dân chúng được giữ lại tín ngưỡng trước khi bị chinh phục đã mang lại lợi ích tài chính đáng kể, và điều này ngược lại khiến người Hồi giáo chán nản việc icải đạo cho người khác. Ông cho biết thêm, các yếu tố khác đóng góp vào ngân khố là thuế đánh vào gia súc và nông sản, cũng như thuế thương mại và khai thác mỏ. Cống nạp từ các quốc gia chư hầu của Ottoman cũng được nộp vào ngân khố, cũng như tiền thu được từ việc bán nô lệ – luật Hồi giáo cho phép người cai trị được hưởng một phần năm chiến lợi phẩm thu được trong bất kỳ cuộc chiến nào chống lại những kẻ ngoại đạo. Một khoản thu nhập cuối cùng, theo báo cáo của Chalcocondylas, được thể hiện bằng những “món quà” mà các quan chức quân sự và nhà nước khác tặng cho sultan khi ông ra trận mỗi mùa xuân: khoản thu này được chi trả trực tiếp để hỗ trợ đội quân tinh nhuệ, triều đình và các quan chức của vị sultan.
Các chiến dịch quân sự và việc thiết lập chế độ cai trị trực tiếp ở các vùng lãnh thổ mới chinh phục đã gây ra gánh nặng lớn cho ngân khố và chi phí duy trì nhà nước ngày càng tăng khi đế chế Ottoman mở rộng và việc quản lý trở nên phức tạp hơn. Ngay cả trước triều đại của Sultan Mehmed, quân đội thường trực gồm các binh lính tinh nhuệ bao gồm bộ binh Janissary và sáu trung đoàn kỵ binh. Một nguồn tài liệu đương thời cho chúng ta biết rằng vào thời điểm chiến thắng của ông trước Uzun Hasan tại Başkent năm 1473, số lượng Janissary là 12.000 người và kỵ binh của sultan là 7.500 người. Những binh lính này được trả lương ba tháng một lần, cũng như các binh đoàn vận tải, pháo binh. Ngược lại, kỵ binh tỉnh, thường được gọi trong tiếng Anh là Timariot được quyền thu thuế nông dân, mỗi người được hưởng một lượng đất đai hoặc thái ấp (timar) được xác định chính xác, đổi lại họ có nghĩa vụ tham gia các chiến dịch quân sự cùng với binh lính của mình.
Việc thiết lập hệ thống hành chính Ottoman trên khắp đế chế diễn ra với nhiều hình thức khác nhau ở các thời điểm và địa điểm khác nhau. Thay vì cắt đứt hoàn toàn với quá khứ, người Ottoman có xu hướng bảo tồn những thỏa thuận đã tồn tại từ trước. Mô hình được áp dụng rộng rãi ở các vùng đất mới chinh phục dựa trên việc khảo sát đất đai và tài nguyên của chúng. Những tài sản này, về lý thuyết vẫn thuộc sở hữu của sultan, được chia nhỏ để các thần dân của ông ta cùng hưởng lợi. Nông dân được sử dụng đất nông nghiệp và phải đóng thuế trên sản phẩm của họ để hỗ trợ kỵ binh tỉnh hoặc các tổ chức từ thiện. Đất đai, hay chính xác hơn là doanh số thuế thu được từ đó, cũng có thể nắm giữ như thái ấp: những khoản trợ cấp trực tiếp như vậy thường được cấp cho nơi cư ngụ đạo sĩ dervish trong những năm đầu và ngày càng nhiều hơn theo thời gian, cho các quan chức cấp cao của nhà nước và những cá nhân được ưu ái, những người thường chuyển đổi những món quà này thành các quỹ từ thiện.
Sultan Mehmed tịch thu nhiều đất đai thuộc sở hữu tư nhân và đất đai hỗ trợ các tổ chức từ thiện, để có thể ban thưởng cho lực lượng kỵ binh tỉnh, lực lượng này rất quan trọng đối với các chiến dịch quân sự thường xuyên của ông. Tại vùng Balkan, việc tước đoạt tài sản để trao cho các kỵ binh cấp tỉnh thuộc tầng lớp lãnh chúa biên cương — những người đã dùng vũ lực chiếm được lãnh thổ — hoặc cho những người như các tu sĩ khổ hạnh Dervish, được ban quyền sử dụng đất đai thuộc sở hữu nhà nước, là điều hết sức không được lòng dân. Cuộc cải cách này có tác động ít triệt để hơn ở một số khu vực của Anatolia, nơi nó đơn giản có nghĩa là địa vị tầng lớp quý tộc Hồi giáo địa phương trước đây được thay thế thành tầng lớp kỵ binh tỉnh lẻ, vốn vẫn giữ nguyên nguồn thu truyền thống từ đất đai; tình trạng này đã được đảo ngược dưới thời người kế nhiệm của Mehmed, Bayezid II.
Việc xây dựng lại kinh đô mới của Mehmed và cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho nó là một gánh nặng lớn đối với nguồn tài chính của ông. Việc tìm kiếm nguồn tiền mặt sẵn có đã khiến ông phải giảm giá trị tiền xu sáu lần, nhưng không có ghi chép nào về các cuộc biểu tình tiếp theo của quân Janissary như đã diễn ra khi ông lần đầu tiên giảm giá trị tiền xu trong thời gian ngắn nắm quyền sau khi cha ông thoái vị vào năm 1444-1446.
Vào thời kỳ đỉnh cao, tầng lớp cầm quyền của Đế quốc Ottoman chủ yếu bao gồm những người gia nhập phục vụ Ottoman thông qua chế độ nghĩa vụ thanh niên áp đặt lên thần dân Kitô giáo của sultan. Ban đầu chỉ giới hạn ở vùng Balkan, nhưng đến cuối thế kỷ thứ mười lăm, chế độ nghĩa vụ quân sự dành cho thanh niên đã được mở rộng đến Anatolia. Một số khu vực, ví dụ như Istanbul và Bursa, không phải chịu nghĩa vụ này. Các chàng trai người Albania, Bosnia, Hy Lạp, Bulgaria, Serbia và Croatia được ưu tiên; người Do Thái và các chàng trai gốc Thổ Nhĩ Kỳ, Kurd, Ba Tư, Ruthenia (khoảng Ukraina), Muscovite hoặc Gruzia được miễn, trong khi người Armenia chỉ được tuyển dụng để phục vụ trong cung điện, chứ không phải trong quân đội. Ban đầu được dùng để chỉ gia tộc Osman và những người theo ông ta, thuật ngữ ‘Osmanlı’ hay ‘Ottoman’ dần trở thành biểu tượng cho một thành viên của tầng lớp thống trị, những ‘người hầu của sultan’, được đào tạo để phục vụ nhà nước trong chiến tranh và hòa bình. Nông dân và người dân tỉnh lẻ thuộc bất kỳ tín ngưỡng nào đều là thần dân của nhà nước này và được gọi là re’aya, từ tiếng Ả Rập có nghĩa là ‘đàn’.
Mặc dù Sultan Bayezid I được ghi nhận là người đã thể chế hóa chế độ huy động thanh niên như một phương tiện tuyển nguồn nhân lực cho quân đội và bộ máy hành chính, bằng chứng mới cho thấy rằng tập tục này có thể đã bắt nguồn sớm hơn, vào thời trị vì của cha ông là Murad I, khi nó được áp dụng không phải bởi Sultan mà bởi lãnh chúa biên địa Gazi Evrenos Bey ở lãnh thổ Macedonia bị lực lượng biên giới của ông chinh phục vào những năm 1380. Sau khi được các sultan áp dụng, sự thành công của phương pháp xây dựng một đội quân chuyên nghiệp, được trả lương với mối quan hệ trung thành mạnh mẽ với sultan và triều đại Ottoman, tuy nhiên, lại làm mất uy tín cho thành phần trước đây từng ở tuyến đầu trong các cuộc chinh phạt, các lãnh chúa biên giới Hồi giáo của Rumeli, như chính Gazi Evrenos, và quân đội cướp bóc của họ. Thuật ngữ “lực lượng mới” được sử dụng để chỉ bộ binh của quân đội thường trực cho thấy sự chuyển đổi triệt để đang diễn ra. Theo thời gian, tầng lớp cầm quyền Ottoman đã thay đổi về bản chất với sự chiếm ưu thế của những người bẩm sinh là Cơ đốc giáo và không phải gốc Thổ Nhĩ Kỳ.
Tuy nhiên, các lãnh chúa biên địa Hồi giáo tiếp tục đóng vai trò hàng đầu trong các cuộc chinh phục của nhà nước Ottoman cho đến tận triều đại của Sultan Mehmed II, đặc biệt là ở vùng Balkan. Phía tây bắc Thessalonica, ngay trung tâm lãnh thổ của họ ở miền nam Macedonia và tây Thrace, là nơi đặt trụ sở của Evrenosoğulları (các con trai của Evrenos) tại thị trấn Giannitsa. Mặc dù các con trai của Gazi Evrenos ủng hộ Mustafa “giả mạo” trong cuộc đấu tranh kế vị Bayezid I, họ đã được người chiến thắng cuối cùng, Sultan Mehmed I, tha thứ, và các cháu trai của Gazi Evrenos đã đóng vai trò chỉ huy quan trọng trong nhiều chiến dịch. Tại Thessaly, nơi Turahan Bey thành lập thị trấn Larisa, Turahanoğulları (các con trai của Turahan) là những người kiến tạo nên cuộc chinh phục của Ottoman. Turahan Bey, con trai ông Ömer Bey và cháu trai ông Hasan Bey đã để lại một di sản phong phú gồm các quỹ từ thiện ở Thessaly, khoảng 60 công trình bao gồm 19 nhà thờ Hồi giáo, 12 tu viện dervish, 8 nhà tắm công cộng và 3 bếp ăn công cộng. Ở Thrace có các điền trang của một dòng họ nổi bật khác trong những năm đầu của nhà nước Ottoman, Mihaloğulları. Tên hậu duệ của gia tộc này thường xuất hiện trong các ghi chép về các cuộc chinh phục của Ottoman ở Balkan; giống như các con trai của Gazi Evrenos, một con trai của người sáng lập dòng họ Köse Mihal đã chọn ủng hộ một phe thua cuộc trong cuộc tranh giành quyền kế vị vào đầu thế kỷ XV, trong trường hợp này là Hoàng tử Musa. Mặc dù thành viên của những gia đình chiến binh này và các gia đình khác mà triều đại Ottoman mang ơn cho những thắng lợi của mình được tiếp tục nắm giữ các chức vụ cấp tỉnh ở Balkan và được hưởng đặc quyền phân phát các lãnh địa cha truyền con nối cho những người theo họ, khi hệ thống dựa trên chế độ nghĩa vụ thanh niên mở rộng, họ thấy uy tín trước đây của mình giảm sút.
Một nhóm khác có ảnh hưởng suy yếu trong thời kỳ trị vì của Sultan Mehmed là giới học giả-quý tộc tôn giáo người Thổ Nhĩ Kỳ ở Anatolia, trong đó gia tộc Çandarlı là những đại diện hàng đầu. Trong suốt một thế kỷ kể từ thời Sultan Orhan, gia tộc Çandarlı đã đóng vai trò là người tâm phúc của các vị sultan Ottoman. Kara Halil Hayreddin Çandarlı từng giữ chức đại tể tướng dưới thời Murad I, và hai người con trai của ông cũng nắm giữ chức vụ này. Năm 1443, vị đại tể tướng được Murad II bổ nhiệm là cháu trai của Kara Halil, Halil Pasha. Mehmed II vẫn giữ Çandarlı Halil làm đại tể tướng sau khi Murad qua đời, nhưng những nỗ lực thuyết phục Mehmed không bao vây Constantinople đã đẩy nhanh cái chết của ông: cả các nhà văn Hồi giáo và Cơ đốc giáo đều cho rằng ông đã cấu kết với những người bảo vệ thành phố, và bị hành quyết ngay sau khi thành phố bị chiếm. Cái chết oan nghiệt của ông giờ đây có thể được xem như biểu tượng của vai trò ngày càng giảm sút của các gia đình Thổ Nhĩ Kỳ cố cựu trong tương lai của nhà nước Ottoman. Trong số bảy đại tể tướng của Mehmed, một là người Hồi giáo sinh ra ở Thổ Nhĩ Kỳ, hai người sinh ra là Cơ Đốc giáo được cái đạo và nuôi dưỡng bởi đội quân thanh niên, hai người là hậu duệ Cơ Đốc giáo của giới quý tộc Byzantine hoặc Byzanto-Serbia, và người cuối cùng cũng sinh ra là Cơ Đốc giáo nhưng không rõ nguồn gốc.
Một chi tiết đáng chú ý trong sự nghiệp của Çandarlı Halil Pasha là câu chuyện kỳ lạ về kẻ mạo danh ‘Bayezid Osman’. Vào tháng 6 năm 1456, Francesco Sforza, Công tước xứ Milan, nhận được một báo cáo liên quan đến một cậu bé được cho là em trai của Sultan Mehmed và được cho là đã được Murad II giao phó cho một hiệp sĩ La Mã, tên là Giovanni Torcello. Cậu bé đã rơi vào tay các đặc vụ của Giáo hoàng Calixtus III, và đến Venice vào mùa xuân năm 1456. Từ Venice, cậu bé được đưa đến pháo đài Spoleto trên dãy Apennine. Trong một tác phẩm xuất hiện năm 1458, Çandarlı Halil Pasha được cho là có vai trò trong việc đưa cậu bé đến Ý. Tính xác thực của lời khẳng định này vẫn chưa được biết rõ, nhưng những cuộc phiêu lưu sau đó của ‘Bayezid Osman’ không phải là không thú vị. Các nhà cai trị châu Âu nắm giữ cậu bé dường như không mấy mặn mà với tuyên bố của cậu bé về ngai vàng Ottoman. ‘Bayezid Osman’ ở lại Spoleto cho đến năm 1459, khi cậu được Giáo hoàng Pius II đưa đi cùng trong chuyến hành trình qua Ý, đỉnh điểm là Đại hội Mantua, nơi một cuộc thập tự chinh chống lại người Ottoman được tuyên bố. Năm 1464, Giáo hoàng lại đưa cậu bé trình diện trước công chúng; ông cho cậu bé, lúc đó mười sáu tuổi, vẫy chào tạm biệt hạm đội khởi hành từ Ancona lên đường chinh chiến chống lại người Ottoman, cảnh này được ghi lại trong một bức bích họa về thời kỳ của Pius II trong Nhà thờ chính tòa Siena. Năm sau, ‘Bayezid Osman’ ở Venice, và sau đó cậu xuất hiện tại triều đình của Vua Matthias Corvinus ở Buda. Đến năm 1473, nhân vật này ở triều đình Viên của Hoàng đế La Mã Thần thánh Frederick III, người dường như rất thích ăn mặc theo phong cách Ottoman, và đã đưa ‘Bayezid Osman’ đi tham quan khắp lãnh địa của mình cùng đoàn tùy tùng. Năm 1474, ‘Bayezid Osman’ kết hôn với một nữ quý tộc người Áo, và sau đó biến mất khỏi lịch sử. Đó là minh chứng cho uy tín của triều đại Ottoman, khi mà, giống như các hoàng đế Byzantine đã biến mất, các vị vua Công giáo đã đảm nhận vai trò bảo hộ và điều khiển những kẻ giả danh tiếm ngôi sultan.
*
Đế chế mà Sultan Mehmed II đặt ra mục tiêu xây dựng rất khác so với đế chế mà những người tiền nhiệm của ông đã giành được bằng nhiều nỗ lực khi triều đại Ottoman chỉ là người đứng đầu trong những kẻ ngang hàng – các triều đại Hồi giáo Thổ Nhĩ Kỳ khác ở Anatolia. Việc tuyển mộ những người cải đạo Kitô giáo vào tầng lớp cầm quyền Ottoman được xem là phù hợp hơn với tầm nhìn mới và đầy tham vọng của ông về hướng đi tương lai của đế chế. Quyền lực của đại tể tướng với tư cách là quan chức điều hành của sultan ngày càng tăng, mặc dù sultan vẫn có thể sử dụng quyền lực tối cao là cách chức hoặc xử tử. Vị thế của giới chức tôn giáo cũng được nâng cao dưới thời Mehmed II. Khu vực rộng lớn dành cho các trường thần học trong khu phức hợp nhà thờ Hồi giáo của ông, và vị trí của chúng ở hai bên nhà thờ Hồi giáo như thể bao quanh nó, có thể được xem là biểu tượng cho tầm quan trọng mà ông muốn giới chức tôn giáo được hưởng. Tương tự, giờ đây, thay vì bố trí một không gian rộng rãi cho các nghi lễ của đạo Dervish trong cùng một tòa nhà bên cạnh các nghi lễ của Hồi giáo chính thống, khoảng cách vật lý giữa khu vực các đạo sĩ Dervish và nhà thờ Hồi giáo có thể được hiểu là sự suy giảm vị trí của họ ở trung tâm hoạt động tôn giáo. Mehmed đã hạn chế các hoạt động của giáo phái Dervish vốn chống đối hướng đi ngày càng tập trung hóa của nhà nước; những ai sẵn sàng ủng hộ ông được hưởng ưu đãi tương đối lớn hơn.
Từ thời Sultan Mehmed II, đội quân Janissary và các đơn vị khác của quân đội thường trực đã trở thành công cụ chính để bảo vệ và mở rộng lãnh thổ Ottoman. Đứng đầu là sultan, mặc dù vai trò tích cực của ông với tư cách là người đứng đầu “các chiến binh vì đức tin” ngày càng bị hạn chế bởi mong muốn thiết lập một nhà nước quan liêu tập trung. Lấy cảm hứng từ việc Çandarlı Halil Pasha thao túng đội quân Janissary ở Edirne khi cha ông, Murad II, còn tại vị, Mehmed tìm cách thể hiện quyền hành đối với họ, nhưng ông ta chưa bao giờ hoàn toàn có thể khuất phục họ theo ý muốn của mình. Khi lên ngôi vào năm 1451, ông ta thấy cần phải nhượng bộ trước yêu cầu của họ về một khoản tiền thưởng để đánh dấu sự kiện này, một thông lệ dường như được Bayezid I khởi đầu và từ đó trở đi luôn được mong đợi mỗi lần một vị sultan mới đăng quang. Vấn đề lại nảy sinh khi quân Janissary nổi loạn vào năm 1455 trong chiến dịch mùa đông để chiếm cảng Enez, ở cửa sông Maritsa, từ tay người Genoa, và một lần nữa vào thời điểm cuộc vây hãm Belgrade không thành công vào năm sau. Những người kế vị Mehmed cũng không may mắn hơn và hậu quả nghiêm trọng của việc không kiểm soát được quân Janissary đã thể hiện rõ ràng trong nhiều dịp trong suốt các thế kỷ Ottoman.
Trong những năm cuối đời, Sultan Mehmed đã thực hiện một chương trình củng cố pháp luật và sự tập trung hóa. Kiến trúc sư là Karamani Mehmed Pasha, đại tể tướng từ khoảng năm 1476 cho đến khi Mehmed qua đời – ngày bổ nhiệm và bãi nhiệm chính xác của các tể tướng dưới thời Mehmed vẫn còn gây tranh cãi, những người này đã có một sự nghiệp lẫy lừng trong việc quản lý đế chế. Giống như Çandarlı, ông xuất thân từ tầng lớp quý tộc Thổ Nhĩ Kỳ, là hậu duệ của nhà thần bí Mevlana Jalal al-Din Rumi, người sáng lập dòng tu Mevlevi của các đạo sĩ. Hai bộ luật được biết đến từ thời Mehmed: bộ thứ nhất chứa các điều khoản trừng phạt cũng như các quy định liên quan đến việc đánh thuế dân chúng; bộ thứ hai liên quan đến các tổ chức chính quyền và mối quan hệ giữa các bộ phận của nó. Những ám chỉ trong các bộ luật đến ‘luật cổ’ hoặc ‘phong tục cổ’ cho thấy rõ rằng chúng chủ yếu đề cập đến việc chính thức hóa các quy định đã có hiệu lực. Tuy nhiên, việc xác định phần nào trong các phiên bản hiện hành của các bộ luật này thực sự có từ thời Mehmed và điều khoản nào được thêm vào trong các triều đại sau này để cập nhật vẫn là vấn đề tranh luận của giới học giả. Mehmed là vị sultan đầu tiên ban hành luật áp dụng cho các lĩnh vực đời sống nhà nước như hành chính công, những lĩnh vực không được đề cập trong luật tôn giáo; mặc dù không bộ luật nào của ông đề cập đến luật tôn giáo, và mặc dù tính hợp pháp của chúng phụ thuộc trực tiếp vào ý chí của sultan, nhưng các điều khoản của chúng không mâu thuẫn với luật tôn giáo. Khi xem xét các chính sách của Sultan Mehmed, nhà biên niên sử Aşıkpaşazade, viết từ năm 1476 đến năm 1502, đã chỉ ra rằng Karamani Mehmed phải chịu trách nhiệm làm suy giảm vận may của các dervish và các lãnh chúa biên địa thông qua chương trình trả lại doanh thu nhà nước cho chính quyền kiểm soát.
Một sự phát triển khác trong thời kỳ trị vì của Mehmed II là sự xuất hiện một mô hình liên minh mới, theo đó những người nắm giữ các chức vụ cao nhất trong chính phủ được ràng buộc với triều đại Ottoman thông qua hôn nhân – mô hình này tiếp tục cho đến khi đế chế sụp đổ. Trong một thế giới mà lòng trung thành luôn thay đổi, các gia đình cầm quyền của triều đại Ottoman trước đây buộc phải gắn kết hôn phối với các quốc gia cạnh tranh nhằm mục đích tranh thủ tình cảm, giờ các quốc gia đã bị sáp nhập vào lãnh thổ Ottoman – ví dụ như Byzantium, Serbia và Karaman – kết quả là tình trạng khan hiếm các đối tác hôn nhân phù hợp cho các vị sultan và các thành viên trong gia đình họ. Sau khi vị đại tể tướng đầu tiên của Mehmed, Çandarlı Halil Pasha, bị hành quyết, chức vụ này dường như được nắm giữ bởi Zaganos Mehmed Pasha, người cố vấn và tâm phúc của Mehmed từ thời thơ ấu, vốn tin chắc rằng Constantinople sẽ rơi vào tay chủ nhân của mình. Ông là một người cải đạo sang Cơ Đốc giáo, con gái ông đã kết hôn với Mehmed. Zaganos Mehmed Pasha được người từng là tù binh chiến tranh người Serbia Mahmud Pasha Angelović kế nhiệm ở chức đại tể tướng; Mahmud Pasha đã kết hôn với một người con gái khác của Sultan. Được bổ nhiệm để ghi nhận tài năng quân sự của ông trong cuộc vây hãm Belgrade thất bại năm 1456, ông giữ chức vụ này cho đến năm 1468, khi trở thành nạn nhân của những mưu đồ của một đối thủ, Rum Mehmed Pasha, người có thể đã bị bắt trong cuộc chinh phục Constantinople. Là một vị tướng tài năng, Mahmud Pasha đã tháp tùng Sultan Mehmed trong nhiều chiến dịch thành công nhất của ông. Vào khoảng đầu thế kỷ, sử gia Mehmed Neşri viết về ông rằng dường như Sultan đã thoái vị để nhường quyền cho vị đại tể tướng của mình. Cái cớ cho việc Mahmud Pasha bị bãi nhiệm khỏi chức đại tể tướng dường như là ông đã thực hiện có chọn lọc việc cưỡng bức di dời dân cư Karamanid đến Istanbul sau chiến dịch năm 1468, cho phép những người giàu có được ở lại. Ông cũng dường như đã tỏ ra quá thiện cảm với vị thân vương Karamanid bất phục tùng Pir Ahmed. Rum Mehmed Pasha đã lợi dụng các thiếu sót trong cách xử lý của Mahmud Pasha về chính sách trục xuất người Karamanid và quá dễ dãi với Pir Ahmed để làm mất uy tín của ông trong triều đình và thuyết phục Sultan Mehmed II hạ bệ ông. Rum Mehmed chủ yếu được nhớ đến qua con mắt thù địch của nhà biên niên sử Aşıkpaşazade, người mà gia đình bị ảnh hưởng bất lợi bởi việc áp thuế trở lại đối với tài sản ở Istanbul khi Rum Mehmed lên làm tể tướng, sau thời gian đầu mới chinh phục và với mục đích hồi sinh thành phố, đã được Sultan Mehmed ra lệnh miễn thuế. Khi chất vấn động cơ của Rum Mehmed Pasha, Aşıkpaşazade đã dùng lời lẽ vu khống rằng ông ta đang hành động như một đặc vụ của Byzantine. Một số loại thuế này đã bị hủy bỏ khi con trai của Mehmed là Bayezid lên ngôi trong một sự thay đổi khác của chính sách.
Mahmud Pasha được phục chức tể tướng vào năm 1472, nhưng ông không bao giờ còn nhận được sự tin tưởng hoàn toàn của Sultan nữa. Sau khi đóng một vai trò gây tranh cãi trong các chiến dịch năm 1473 chống lại Uzun Hasan và quân đội của y, ông bị cách chức để nhường chỗ cho một đối thủ đầy tham vọng, một vị tướng tài giỏi khác trên bộ và trên biển, Gedik Ahmed Pasha, cũng thuộc tầng lớp quý tộc Byzantine hoặc Byzanto-Serbia. Ông được bổ nhiệm làm tể tướng thay thế Mahmud Pasha nhưng những người quan sát gần thời đó cho rằng cái chết cuối cùng của Mahmud Pasha là do mối quan hệ xấu của ông ta với con trai của Sultan Mehmed, Hoàng tử Mustafa. Các nhà biên niên sử thời đó không ghi nhận bất kỳ lý do nào cho sự thù địch giữa Hoàng tử và Đại Tể tướng, cũng như quyết định của Mehmed vào năm 1474 xử tử một đại công thần đại diện cho các kế hoạch chinh phục của ông trong nhiều năm. Hoàng tử Mustafa, như đã biết, lâm bệnh và qua đời vào năm 1474; một thế kỷ sau, người ta cho rằng Mahmud Pasha đã đầu độc Hoàng tử để trả thù việc Hoàng tử xâm phạm hậu cung của ông. Một tài liệu đương thời được mang ra ánh sáng 500 năm sau sự kiện này đã cung cấp chi tiết về một tranh chấp pháp lý liên quan đến di chúc của Mahmud Pasha giữa các con gái từ cuộc hôn nhân đầu tiên với người vợ thứ hai của ông. Người vợ này dường như đã bị Mahmud Pasha ly dị khi ông trở về từ chiến dịch chống lại Uzun Hasan năm 1474, vì ông nghe nói rằng bà đã xúc phạm danh dự của ông bằng cách qua đêm tại nhà mẹ của Hoàng tử Mustafa khi Hoàng tử cũng đang ở đó: vì chồng bà vắng nhà mà bà đến nhà mẹ của Hoàng tử vào ban đêm, nên hành vi của bà cần được giải thích thỏa đáng. Mahmud Pasha là người chịu thiệt hại, nhưng đã phải trả giá bằng mạng sống vì không thể kiểm soát được vợ mình. Mạng sống của một vị chính khách cấp cao nhất trong đế chế vẫn có thể bấp bênh, ngay cả khi ông ta là người được sultan sủng ái.
Các vị tiền nhiệm của Sultan Mehmed đã đặt nền móng cho một nhà nước do một vị vua chuyên chế cai trị và được quản lý, bảo vệ bởi một tầng lớp nô lệ “người hầu của sultan” phục vụ ông ta một cách tuyệt đối; khát vọng lớn lao và tầm nhìn đầy tham vọng của Mehmed đã phát triển hơn nữa ý tưởng này. Ông tự coi mình là người thừa kế hợp pháp của Byzantium và là người đã hiện thực hóa truyền thống Hồi giáo tin rằng thành phố Constantinople vô song một ngày nào đó sẽ thuộc về Hồi giáo; và cũng là người kế thừa các bậc anh hùng cái thế của thế giới cổ đại. Ông biết một chút tiếng Hy Lạp, và sự quan tâm của ông đối với người Hy Lạp cổ đại chắc hẳn đã được biết đến rộng rãi trong giới chính trị đương thời. Điều này đã được Niccolò Sagundino, một người Venice gốc Euboea, đề cập đến trong cuốn sách của mình về người Ottoman. Sagundino viết rằng Mehmed bị mê hoặc bởi người Sparta, người Athens, người La Mã và người Carthage nhưng trên hết ông đồng nhất mình với Alexander Đại đế và Julius Caesar. Critoboulos xứ Imbros (Gökçeada) người Byzantine đã viết trong lời tựa cho cuốn tiểu sử ca ngợi ông cho rằng những chiến công của Mehmed sánh ngang với Alexander:
Vì ngài là tác giả của nhiều chiến công hiển hách… và tin rằng nhiều thành tựu vĩ đại của các vị tướng và vua chúa thời xưa, không chỉ riêng người Ba Tư và Hy Lạp, không xứng tầm về mức độ vinh quang, lòng dũng cảm và tinh thần chiến đấu của ngài, tôi không nghĩ rằng việc ca ngợi và ngưỡng mộ họ cùng những chiến công và thành tựu của họ là hành động công bằng… trong khi ngài lại không có tiếng tăm gì cho tương lai… hoặc việc làm của người khác lại được biết đến và nổi tiếng hơn trong khi những thành tựu của ngài không hề thua kém gì những thành tựu của Alexander Đại đế thì lại không được nêu ra hay truyền lại cho hậu thế.
Ông tự đồng nhất mình với những chiến binh vĩ đại trong quá khứ. Trên đường chinh phục Lesbos từ tay người Venice năm 1462, ông đã đến thăm thành Troy, nơi ông xem xét những tàn tích, ghi nhận vị trí chiến lược của địa điểm, hỏi về lăng mộ của các anh hùng trong cuộc vây hãm thành Troy, Achilles và Ajax cùng những người khác, và nhận xét rằng họ thực sự may mắn khi được một đại thi hào như Homer ca tụng. Ngay sau đó, ông đã cho sao chép sử thi Iliad và tiểu sử chuẩn mực của Alexander, tác phẩm Anabasis của Arrian về Alexander Đại đế, cho thư viện của mình. Truyền thống lịch sử mà Sultan Mehmed cố gắng giữ gìn và cảm nhận mình là một phần trong đó kéo dài rất xa về quá khứ, nhưng mắt ông lại hướng về một tương lai tươi sáng cho đế chế vĩ đại.

Chân dung Mehmed II, có niên đại năm 1481; tác phẩm này có mối liên hệ mật thiết với một huy chương khắc họa vị Sultan do nghệ sĩ người Venice Constanza da Ferrara thực hiện.