Thy Sinh
Hậu cấu trúc ra đời từ cuối những năm 1960, như một sự phản kháng cấu trúc luận. Nó cho rằng cấu trúc không ổn định, không trung lập, không vô tội như cấu trúc luận tưởng. Nếu triết học hiện đại tin vào một cái “tôi” thống nhất, có lý trí, thì hậu cấu trúc cho rằng cái “tôi” ấy là sản phẩm của ngôn ngữ, lịch sử, giới tính, giai cấp và văn hóa. Con người không hoàn toàn làm chủ chính mình.
Giải cấu trúc của Derrida, bắt đầu từ bài tham luận năm 1966, bùng nổ với ba cuốn sách năm 1967, trở thành công cụ của hậu cấu trúc. Nó phát hiện ra rằng mọi văn bản, mọi hệ thống đều chứa mâu thuẫn nội tại. Nghĩa luôn bị trì hoãn, trượt từ từ này sang từ khác, không bao giờ dừng ở một “chân lý cuối cùng”.
Cùng thời điểm đó, Barthes (1967) trong “Cái chết của Tác giả” cũng cho rằng không có tác giả nào sáng tạo từ con số 0. Mỗi người viết đều đang vô thức mượn ngôn ngữ, hình ảnh, câu chuyện đã có sẵn trong văn hóa. Phê bình vì vậy không nên bó hẹp vào ý định của tác giả, mà cần mở ra nhiều cách đọc, thông qua vai trò của ngôn ngữ và độc giả.
Nếu Derrida cung cấp công cụ, Barthes khởi đầu hậu cấu trúc từ phê bình văn học, thì Foucault đẩy hậu cấu trúc vào mọi lĩnh vực của đời sống. Quan điểm giải trung tâm, sự thật và chủ thể của ông sau này được áp dụng vào nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực, từ lịch sử, luật, y học, giáo dục, truyền thông, nghiên cứu giới, nghiên cứu hậu thuộc địa.
Trong Khảo cổ học tri thức (1969), Foucault cho rằng tư tưởng không phải là thứ cố định. Mỗi thời đại đều có một hệ thống quy tắc ngầm mà ông gọi là lưu trữ, quy định diễn ngôn nào được phép nói, diễn ngôn nào bị loại bỏ. Chính vì vậy, ông viết: “Đừng hỏi tôi là ai và đừng bắt tôi phải mãi như vậy.”
Quan điểm của Foucault
Lịch sử tư tưởng truyền thống thường hỏi: Ý tưởng này của ai? Nguồn gốc ở đâu? Ý định của tác giả là gì? Foucault không đi theo con đường đó. Ông không quy diễn ngôn (discourse) về nguồn gốc, về tác giả hay về ý định. Ông mô tả diễn ngôn theo quy luật riêng của nó.
Một diễn ngôn là tập hợp các phát ngôn đã thực sự xuất hiện, cùng với hệ thống các quy tắc hình thành quy định điều kiện để chúng có thể xuất hiện. Không hỏi nó đúng hay sai, không hỏi tác giả nghĩ gì, chỉ hỏi: tại sao phát ngôn này xuất hiện ở đây, vào lúc này, mà không phải là một phát ngôn khác?
Phát ngôn không phải là câu ngữ pháp, cũng không phải là mệnh đề logic hay hành động ngôn ngữ. Phát ngôn là một chức năng tồn tại. Một bảng thống kê, một bản đồ, một câu trong hồ sơ bệnh án đều có thể là phát ngôn, nếu chúng tuân theo hệ thống quy tắc của một diễn ngôn nào đó. Tập hợp các phát ngôn dù phân tán, thậm chí mâu thuẫn về nội dung, nhưng nếu tuân theo cùng một hệ thống quy tắc, sẽ tạo thành một hệ hình diễn ngôn (formation discursive).
Diễn ngôn và phát ngôn không nằm ngoài nhau. Chính hệ thống các quy tắc khiến diễn ngôn và phát ngôn có thể xuất hiện và được coi là có nghĩa trong một thời kỳ, là cái mà Foucault gọi là Lưu trữ (Archive). Lưu trữ không phải là đống tài liệu, cũng không chứa diễn ngôn như chứa đồ vật. Lưu trữ là hệ thống các quy tắc hình thành đó.
Cấu trúc luận và triết học hiện đại thích kể lịch sử như một dòng chảy liên tục, tiến bộ dần dần. Foucault nói: Không. Lịch sử là những đứt gãy (rupture). Từ thời kỳ này sang thời kỳ khác, không phải là sự tiến bộ, mà là sự thay đổi hẳn hệ thống quy tắc. Không có một chân lý nào tồn tại xuyên suốt các hệ hình diễn ngôn khác nhau.
Lõi triết học của Foucault
Quan điểm của Foucault giống như Wittgenstein muộn (1953) và Barthes. Cả ba đều thực hiện cuộc lật đổ tư tưởng triết học phương Tây truyền thống. Triết học truyền thống cho rằng phải có tư tưởng trước, rồi mới có lời nói. Tư tưởng là cái ban đầu, là hoạt động của chủ thể đứng ngoài lịch sử để suy nghĩ. Lời nói, văn bản, những gì đã được nói ra trong một thời đại, chỉ là phần thừa, là dấu vết, là biểu hiện không đầy đủ của tư tưởng đó. Muốn hiểu lời nói, phải quay về tìm lại tư tưởng đã sinh ra nó.
Foucault cho rằng chủ thể phổ quát, đứng ngoài lịch sử để suy nghĩ, chỉ là một phát minh của thế kỷ XIX. Ông không hỏi một triết gia đã nghĩ gì. Ông chỉ hỏi: trong thời đại đó, những diễn ngôn nào đã thực sự xuất hiện, và chúng xuất hiện theo hệ thống quy tắc hình thành nào. Tất cả những gì đã được nói ra, những diễn ngôn rời rạc đó, được ông gom lại vào một khái niệm mà ông gọi là Lưu trữ (Archive).
Về mặt chức năng, Lưu trữ đồng dạng với cái mà Wittgenstein muộn gọi là Hình thái đời sống, Barthes gọi là Ngôn ngữ và Độc giả. Chúng đều là những điều kiện, quy tắc thực hành để lời nói có nghĩa, nhưng bản thân chúng lại không thể được nói ra một cách đầy đủ trong chính hệ thống mà chúng quy định. Chính vì bỏ qua tư tưởng, chỉ lấy phần thừa của tư tưởng là diễn ngôn để xây dựng lý thuyết, nên hệ triết học của Foucault trở thành hệ thiếu khuyết. Cách làm này cho ra những cuốn sử rất hấp dẫn, vì nó mô tả được cái gì đã xảy ra trong mỗi thời đại nhưng gặp khó khăn khi giải thích bản chất của thời đại.
Vấn đề nằm ở chỗ, nếu không có tư tưởng, thì ai là người đã tạo ra diễn ngôn? Nếu không có chủ thể suy nghĩ, thì diễn ngôn từ đâu mà có? Để viết nên Khảo cổ học tri thức, để có thể chỉ ra đây là Lưu trữ của thời Phục Hưng, đây là Lưu trữ của thời Cổ điển, Foucault buộc phải chiếm một vị trí quan sát từ bên ngoài Lưu trữ. Ông phải đứng ngoài thì mới nhìn thấy được Lưu trữ như một toàn thể. Dù ông có tự nhận mình đang đứng trong Lưu trữ của thời đại mình đi nữa, thì diễn ngôn đó cũng là phần thừa của một tư tưởng nào đó, chứ không thể tự xuất hiện từ Lưu trữ. Foucault đã phải ngầm dựa vào chính cái tư tưởng mà ông tuyên bố là không tồn tại để viết Khảo cổ học tri thức.
Hệ quả của Foucault
Foucault là một trong những triết gia có ảnh hưởng nhất thế kỷ XX, sau Khảo cổ học tri thức ông tiếp tục trình bày quan điểm trong các tác phẩm Giám sát và trừng phạt (1975), Lịch sử tính dục (1976). Tuy nhiên, các tác phẩm này có chung một cấu trúc làm triết học với Khảo cổ học tri thức. Có thể nói, Khảo cổ học tri thức là tác phẩm đầu tiên của Foucault khi ông dấn thân vào hậu cấu trúc.
Tư tưởng của Foucault có giá trị không thể phủ nhận. Nhờ đó, chúng ta mới nhìn thấy những diễn ngôn và phát ngôn ở mỗi thời đại được phát biểu theo những quy tắc ngầm trong Lưu trữ, điều mà triết học hệ thống trước đó không nhìn thấy. Nhưng vì chỉ lấy phần thừa của chân lý, nên Foucault không nhìn thế giới như một chỉnh thể. Diễn ngôn ở nơi này vẫn có thể khác với nơi kia mà không nhất thiết chịu sự chi phối của những quy tắc trong lưu trữ mà Foucault nói đến.
Chính vì thế, các tác phẩm của Foucault là những phân mảnh được ông mô tả rất chi tiết, rất sống động, rất đúng. Nhưng đọc xong tất cả các phân mảnh, vẫn không thấy được tính toàn thể và riêng có của mỗi thời đại. Vì để thấy được toàn thể, cần đến chân lý ổn định là cái ban đầu nhưng Foucault đã bỏ qua trước khi mô tả.
Do đó, Foucault chỉ mô tả được cái gì đã xảy ra trong mỗi phân mảnh, nhưng gặp khó khăn khi giải thích bản chất của thời đại. Nó không thể giải thích tại sao một phân mảnh này lại chuyển sang một phân mảnh khác, tại sao một thời đại lại chuyển sang một thời đại khác.
Sau Hegel và Marx, rất nhiều triết gia hậu hệ thống đều từ bỏ cái ban đầu, lấy phần thừa của chân lý, đặt phần thừa này vào hệ thiếu khuyết, rồi coi hệ thiếu khuyết là toàn bộ thế giới. Chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa cấu trúc, và chủ nghĩa hậu cấu trúc có chung một quy trình làm triết học như vậy, Foucault là một trong số đó. Chỉ khác nhau ở tên gọi của hệ thiếu khuyết, với Heidegger đó là tồn tại luận, với Sartre là hiện sinh, với Wittgenstein muộn là hình thái đời sống, với Barthes là ngôn ngữ và độc giả và với Foucault là Lưu trữ. Hậu cấu trúc chỉ khác cấu trúc luận và hiện sinh ở quan điểm về tính ổn định của chủ thể.
TP.HCM, tháng 10 năm 2026
Thy Sinh
Tài liệu tham khảo:
- Foucault, Michel. The Archaeology of Knowledge. Pantheon Books, 1972.
- Derrida, Jacques. De la grammatologie. 1967.
- Derrida, Jacques. L’écriture et la différence. 1967.
- Barthes, Roland. “The Death of the Author.” 1967
- Wittgenstein, Ludwig. Philosophical Investigations. Blackwell, 1953.