Nghiên Cứu Lịch Sử

My Thuy

HAI CÁCH TRẢ LỜI CHO CÂU HỎI “VỊ TRÍ CỦA BẠN TRONG XÃ HỘI DO ĐÂU MÀ CÓ”

Ở Đông Á thời phong kiến, gồm Trung Quốc, Triều Tiên và Việt Nam, hệ tư tưởng tổ chức xã hội chủ đạo là Nho giáo. Ở Ấn Độ, hệ thống tổ chức xã hội truyền thống nổi tiếng nhất là chế độ đẳng cấp, gắn với Ấn Độ giáo. Cả hai đều tạo ra xã hội có thứ bậc, nhưng thứ bậc đó dựa trên hai nguyên tắc gần như đối lập, và sự đối lập này là chìa khóa để hiểu vì sao đẳng cấp Ấn Độ vận hành theo cách rất khác với bất kỳ hệ thống phân tầng nào người Việt quen thuộc.

Nho giáo nhìn xã hội như một đại gia đình có thứ bậc: vua trên quan, quan trên dân, cha trên con, chồng trên vợ, anh trên em. Điều quan trọng là mỗi người phải làm đúng vai trò của mình. Nhưng về lý thuyết, vị trí đó có thể thay đổi. Một người nông dân có thể trở thành quan nếu đỗ đạt, một gia đình nghèo có thể trở thành gia đình quyền thế qua nhiều thế hệ. Nho giáo không quá quan tâm bạn sinh ra thuộc “chủng người” hay cộng đồng nào, mà quan tâm bạn đang ở vị trí nào trong hệ thống. Nó giống một quân đội: có binh nhì, trung úy, đại tá, tướng lĩnh, nhưng tất cả thuộc cùng một hệ thống và về lý thuyết có thể thăng cấp.

Đẳng cấp Ấn Độ nhìn xã hội theo cách hoàn toàn khác: như nhiều nhóm khác nhau cùng tồn tại, mỗi nhóm có ranh giới hôn nhân, nghề nghiệp và địa vị riêng. Điều quan trọng không phải là bạn đang ở vị trí nào trong một hệ thống chung, mà là bạn sinh ra trong nhóm nào, bạn kết hôn với ai, bạn thuộc cộng đồng nào. Địa vị xã hội gắn chặt với nguồn gốc hơn là chức vụ. Nếu Nho giáo giống một cái thang khó leo nhưng có thể leo, thì đẳng cấp Ấn Độ giống nhiều “ngăn” xã hội riêng biệt, mỗi ngăn có truyền thống, hôn nhân và nghề nghiệp riêng. Việc chuyển từ ngăn này sang ngăn khác khó hơn nhiều so với việc di chuyển trong nội bộ một ngăn.

Trong lịch sử Đông Á, người dân thường bất mãn vì “quan tham”, “triều đình thối nát”, “người có đức không được dùng”, tức là họ vẫn chấp nhận ý tưởng thứ bậc nhưng muốn người ở vị trí cao phải xứng đáng. Trong xã hội đẳng cấp Ấn Độ truyền thống, tranh cãi lại xoay quanh “ai thuộc nhóm nào?”, “nhóm nào cao hơn?”, “có được kết hôn với nhóm kia không?”, và trọng tâm ở đây nằm ở ranh giới giữa các cộng đồng, không phải ở việc ai xứng đáng ở vị trí nào. Nói ngắn gọn, Nho giáo là thứ bậc theo vai trò trong một xã hội thống nhất, còn đẳng cấp Ấn Độ là thứ bậc theo cộng đồng và dòng dõi trong một xã hội phân mảnh.

BÊN TRONG HỆ THỐNG: VARNA TRÊN GIẤY, JATI TRONG ĐỜI THỰC

Trên lý thuyết, kinh điển Ấn Độ giáo mô tả bốn varna lớn, mỗi varna gắn với một vai trò xã hội cụ thể.

Brahmin là tu sĩ, học giả, người thực hiện nghi lễ tôn giáo, và có địa vị cao nhất.

Kshatriya là vua chúa, quý tộc, chiến binh, nắm quyền lực quân sự và chính trị.

Vaishya là thương nhân, chủ đất, người kinh doanh, đóng vai trò kinh tế.

Shudra là nông dân, thợ thủ công, lao động phục vụ, có địa vị thấp hơn ba nhóm trên.

Ngoài bốn varna còn có nhóm thường được gọi là Dalit, một từ ngữ hiện đại thay cho “tiện dân” hay “untouchables”, chỉ các cộng đồng nằm ngoài hệ thống bốn đẳng cấp và truyền thống từng bị phân biệt đối xử rất nặng.

Nếu chỉ đọc sách giáo khoa, hệ thống này trông giống một kim tự tháp rất rõ ràng, với các nhóm xếp từ trên xuống theo thứ tự đó.

Trong thực tế vận hành, các cộng đồng bị xem là nằm ngoài varna thường gắn với những công việc bị coi là “không sạch” về mặt nghi lễ, như xử lý xác chết, thuộc da, dọn vệ sinh hoặc giết mổ động vật, tức là những việc xã hội cần nhưng lại bị gán địa vị thấp nhất trong thang bậc nghi lễ đã mô tả ở trên. Vì đứng ngoài bốn varna, về lý thuyết họ không có một “ô” nào trong sơ đồ chính thức, nhưng trong đời sống làng xã họ vẫn có vai trò cụ thể, chỉ là vai trò đó thường đi kèm với việc bị loại trừ khỏi nhiều không gian chung mà các nhóm khác sử dụng, như nguồn nước, đền thờ hay khu dân cư. Đây là phần khắc nghiệt nhất của hệ thống, và cũng là phần mà các cải cách sau độc lập tập trung giải quyết trực tiếp nhất, như sẽ thấy ở phần sau.

Nhưng đây chính là điểm người ngoài dễ hiểu sai nhất. Bốn varna chỉ là mô hình lý thuyết. Thứ quyết định cuộc sống hàng ngày của người dân thường không phải varna mà là “jati”, tức hàng nghìn cộng đồng nhỏ, mỗi cộng đồng có thể là một nhóm thợ rèn, thợ gốm, người dệt vải, người buôn gia súc, hay nông dân của một vùng cụ thể. Nếu varna là khái niệm “nông dân” thì jati giống “họ Trần làm nghề nông ở huyện X”, cụ thể hơn rất nhiều. Jati hoạt động đồng thời như nghiệp đoàn, hội đồng hương và quỹ tương trợ gộp lại: khi gặp khó khăn, người cùng nhóm thường giúp nhau.

Không có một “bảng xếp hạng quốc gia” nào ghi rõ thợ rèn đứng thứ 183, thợ gốm đứng thứ 245. Thứ bậc giữa các jati là sự đồng thuận xã hội địa phương, và ở vùng này nhóm A có thể được xem cao hơn nhóm B, nhưng sang vùng khác thứ tự có thể khác. Một số yếu tố phổ biến quyết định thứ bậc đó: nghề nghiệp được coi là “sạch” (tu sĩ, học giả, chủ đất thường được đánh giá cao, còn nghề liên quan đến giết mổ, xử lý xác chết, dọn vệ sinh bị đánh giá thấp hơn), quyền được thực hiện những nghi lễ tôn giáo nhất định, và đặc biệt là hôn nhân: nếu gia đình A nhận cưới con gái từ gia đình B nhưng B không nhận từ A, điều đó thường cho thấy B được xem là cao hơn. Quyền lực và tài sản cũng ảnh hưởng: nếu một cộng đồng giàu lên, có đất, có quân đội, địa vị xã hội của họ thường tăng theo.

Hệ thống này không giống luật pháp. Nó giống tập quán, dư luận xã hội, truyền thống cộng đồng hơn là bộ luật thành văn. Không có cảnh sát đến bắt một người vì cưới sai jati, nhưng gia đình có thể từ mặt người đó và cộng đồng có thể tẩy chay, và với xã hội làng xã cổ đại, hình phạt đó đôi khi còn đáng sợ hơn hình phạt pháp luật. Vì vậy, đẳng cấp Ấn Độ không phải một bảng xếp hạng pháp lý chính xác cho toàn quốc, mà là một mạng lưới hàng nghìn cộng đồng có thứ bậc được duy trì bằng tập quán, hôn nhân, nghề nghiệp, tôn giáo và sự công nhận của xã hội địa phương. Chính sự mơ hồ và địa phương hóa đó lại là một phần lý do khiến nó tồn tại được rất lâu, vì không có một trung tâm quyền lực nào để lật đổ hay cải cách khi hệ thống nằm rải rác trong hàng nghìn cộng đồng.

Quan hệ giữa varna và jati cũng không cố định. Một jati không phải lúc nào cũng có một varna “gốc” rõ ràng và được mọi nơi công nhận giống nhau, vì nhiều jati tự nhận hoặc được gán vào một varna cụ thể tùy theo thời kỳ và vùng, và vị trí đó có thể thay đổi theo thời gian cùng với vị thế kinh tế và chính trị của cộng đồng. Nói cách khác, varna không chỉ là cái khung cố định mà một jati thuộc vào từ đầu, mà còn là một loại đích mà vị thế của jati đó có thể di chuyển tới, và cơ chế cụ thể của sự di chuyển này sẽ được nói tới ở phần sau, khi bàn về việc giàu lên có thay đổi được vị thế xã hội hay không.

ĐẲNG CẤP RA ĐỜI ĐỂ GIẢI QUYẾT BÀI TOÁN GÌ

Để hiểu vì sao chế độ đẳng cấp xuất hiện, cần nhìn nó như một giải pháp lịch sử của xã hội cổ đại, không phải chỉ qua lăng kính hiện đại. Về cơ bản, đẳng cấp là một cách để trả lời ba câu hỏi: ai sẽ cai trị, ai sẽ chiến đấu, và ai sẽ sản xuất và phục vụ. Trong xã hội cổ đại, khi chưa có trường học phổ cập, chưa có bộ máy hành chính hiện đại, chưa có hệ thống tuyển dụng quốc gia, cách đơn giản nhất để trả lời là: con vua làm vua, con lính làm lính, con tu sĩ làm tu sĩ, con thợ làm thợ. Như vậy xã hội ổn định và mỗi nghề đều có người kế tục.

Đa số học giả cho rằng hệ thống này hình thành dần từ khoảng 1500-500 TCN, khi các nhóm người nói ngôn ngữ Ấn-Âu, thường gọi là người Arya trong nghiên cứu lịch sử, tiến vào Bắc Ấn Độ và gặp rất nhiều cộng đồng bản địa khác nhau. Vấn đề đặt ra là: làm sao hàng chục, hàng trăm cộng đồng khác nhau sống chung mà tránh xung đột liên tục? Một cách là phân định rõ nhóm nào làm gì, nhóm nào cưới ai, nhóm nào giữ vai trò nào. Ban đầu có thể khá đơn giản, nhưng qua nhiều thế kỷ nó trở thành hệ thống phức tạp như mô tả ở trên.

Cần lưu ý là quá trình di cư của người Arya diễn ra trong thời gian dài và có sự hòa trộn dân cư, không phải một cuộc chinh phục hủy diệt đột ngột. “Arya” cũng không phải tên một quốc gia hay một chủng tộc thuần khiết, mà là cách một số nhóm người nói ngôn ngữ Ấn-Iran tự gọi mình trong các văn bản cổ, và ngôn ngữ của họ sau này phát triển thành tiếng Phạn, Hindi, Bengali, Marathi, Punjabi và nhiều ngôn ngữ Bắc Ấn khác. Phần lớn người Bắc Ấn ngày nay là kết quả của hàng nghìn năm pha trộn giữa cư dân bản địa, hậu duệ của các nền văn minh cổ trên tiểu lục địa, các nhóm Ấn-Arya di cư, và nhiều làn sóng dân cư khác, nên không thể nói đơn giản là “Arya thuần” hay “bản địa thuần”.

Nhưng khung “giải quyết bài toán tổ chức lao động” chỉ trả lời được câu hỏi hệ thống vận hành như thế nào, không trả lời câu hỏi vì sao nhóm này ở trên còn nhóm kia ở dưới ngay từ đầu. Thứ tự đó không phải kết quả của một sự đồng thuận trung lập giữa các nhóm có vị thế ngang nhau. Trong bất kỳ xã hội nào hình thành từ sự gặp gỡ giữa các nhóm dân cư có nguồn gốc khác nhau, nhóm nào nắm quyền lực quân sự và chính trị tại thời điểm hình thành thường đặt chính mình và hậu duệ vào vị trí cao trong hệ thống, rồi sau đó hệ thống tôn giáo và tập quán mới hợp thức hóa thứ tự đó như một trật tự tự nhiên và lâu đời. Nói cách khác, các cơ chế hôn nhân, nghề nghiệp, danh tiếng và tôn giáo được mô tả ở phần sau là cơ chế duy trì một thứ tự đã được xác lập từ trước: chúng giải thích vì sao hệ thống không sụp đổ qua hàng nghìn năm, nhưng không phải là lý do thứ tự đó được xác lập theo cách đó ngay từ đầu. Bỏ qua sự khác biệt này dễ khiến hệ thống đẳng cấp bị nhìn như một sự phân công lao động tự nguyện và trung lập, trong khi gốc rễ của nó cũng gắn với quan hệ quyền lực bất bình đẳng giữa các nhóm, một quan hệ mà các cơ chế duy trì phía sau chỉ kéo dài thêm chứ không phải là nguyên nhân tạo ra.

VÌ SAO MỘT HỆ THỐNG NHƯ VẬY LẠI TỒN TẠI ĐƯỢC HÀNG NGHÌN NĂM

Người hiện đại thường đặt câu hỏi: “tại sao người ta không muốn leo lên?” Nhưng trong xã hội cổ đại, câu hỏi thường là: “nếu ai cũng muốn leo lên thì ai sẽ làm những công việc cần thiết, và xã hội sẽ ổn định bằng cách nào?” Đẳng cấp là một câu trả lời lịch sử cho bài toán đó, và quan trọng hơn, nó không chỉ là “tư tưởng trong đầu”. Có rất nhiều cơ chế xã hội cụ thể khiến việc thay đổi vị trí trở nên cực kỳ khó, và những cơ chế này phục vụ lợi ích của nhiều nhóm khác nhau, không chỉ tầng lớp trên.

Cơ chế mạnh nhất là hôn nhân. Kết hôn trong nhóm giúp giữ tài sản, giữ nghề nghiệp và giữ liên minh xã hội, và đây là cơ chế khiến hệ thống tự duy trì mạnh nhất. Nếu một người kết hôn trái đẳng cấp hoặc trái jati, gia đình có thể phản đối, cộng đồng có thể tẩy chay, người đó có thể bị khai trừ khỏi mạng lưới xã hội của mình. Ngày nay ở một số vùng nông thôn Ấn Độ vẫn còn xảy ra xung đột vì hôn nhân khác đẳng cấp.

Cơ chế thứ hai là nghề nghiệp. Nhiều nghề được kiểm soát bởi cộng đồng, như gia đình thợ kim hoàn, gia đình thợ dệt, hay gia đình làm tu sĩ. Kiến thức nghề nghiệp, khách hàng, vốn liếng và quan hệ đều nằm trong mạng lưới đó, người ngoài muốn chen vào rất khó, hơi giống các phường hội nghề nghiệp ở châu Âu thời Trung Cổ. Nếu gia đình làm nghề dệt vải suốt 20 thế hệ, kỹ năng truyền lại từ cha sang con, mạng lưới khách hàng có sẵn, bí quyết nghề nghiệp được giữ lại, và điều này tạo ra hiệu quả kinh tế nhất định trong xã hội tiền công nghiệp, vì xuất thân trở thành một dạng “chứng chỉ” thay thế cho các cơ chế đánh giá hiện đại mà 2.000 năm trước không tồn tại. Nếu cần tìm một thợ xây giỏi, cách đơn giản nhất là tìm con trai của gia đình thợ xây nhiều đời.

Cơ chế thứ ba là danh tiếng xã hội. Trong xã hội làng xã truyền thống, danh tiếng gần như là tài sản. Nếu bị cộng đồng xem là người phá vỡ quy tắc, một người sẽ khó cưới vợ gả chồng cho con, khó làm ăn, khó nhận hỗ trợ khi gặp khó khăn, và đây là hình phạt rất nặng trong xã hội nông nghiệp.

Cơ chế thứ tư là tôn giáo. Tư tưởng nghiệp báo, gọi là karma, và luân hồi khiến nhiều người tin rằng hoàn cảnh hiện tại có liên quan đến hành động trong quá khứ, và điều quan trọng là thực hiện tốt bổn phận hiện tại, gọi là dharma. Điều này không có nghĩa mọi người đều cam chịu, nhưng nó làm cho việc chấp nhận vị trí xã hội trở nên dễ dàng hơn về mặt tinh thần, và làm giảm áp lực phải phá bỏ toàn bộ hệ thống.

Để thấy các cơ chế này hoạt động cùng nhau mạnh đến mức nào, hãy tưởng tượng một làng 500 người cách đây 1.000 năm. Một người quyết định: “từ hôm nay tôi không còn thuộc nhóm A nữa, tôi chuyển sang nhóm B.” Vấn đề là nhóm B không nhận người đó, nhóm A đuổi người đó, không ai muốn cưới con của người đó, không ai cho vay tiền, không ai bảo lãnh làm ăn. Về lý thuyết người đó được tự do, nhưng trên thực tế chi phí quá lớn.

Điều quan trọng nhất cần hiểu là trong nhiều thời kỳ, gần như toàn bộ xã hội, từ trên xuống dưới, đều tham gia duy trì hệ thống, vì mỗi cộng đồng đều có lợi ích riêng cần bảo vệ. Một người thợ rèn trong làng có nghề nghiệp ổn định, khách hàng ổn định và mạng lưới hỗ trợ từ cộng đồng cùng nghề, và nếu ai cũng được tự do nhảy vào nghề đó, cạnh tranh sẽ tăng lên, nên không chỉ tầng lớp trên muốn giữ ranh giới mà rất nhiều nhóm trung gian cũng muốn giữ ranh giới. Một hệ thống chỉ dựa vào ép buộc từ tầng lớp trên thường khó duy trì hàng nghìn năm, và hệ thống đẳng cấp tồn tại được vì nó được củng cố đồng thời bởi gia đình, hôn nhân, nghề nghiệp, cộng đồng, tôn giáo và tập quán địa phương.

GIÀU LÊN CÓ XÓA ĐƯỢC “NHÃN” XUẤT THÂN KHÔNG

Một hiểu lầm rất phổ biến, đặc biệt với người Việt, là tưởng tượng đẳng cấp theo công thức: sinh ra thấp thì bắt buộc làm nghề thấp, nghèo suốt đời, và con cháu cũng nghèo suốt đời. Thực tế lịch sử phức tạp hơn nhiều. Ngay cả trong thời kỳ đẳng cấp còn rất mạnh, vẫn luôn có thương nhân cực kỳ giàu, chủ đất giàu có, cộng đồng kinh doanh hùng mạnh, và những nhóm từng có địa vị không cao nhưng tích lũy được tài sản và quyền lực lớn. Tiền bạc, đất đai và quyền lực chưa bao giờ hoàn toàn đứng yên.

Điều khó thay đổi hơn nhiều là địa vị xã hội gắn với nguồn gốc cộng đồng. Một gia đình có nguồn gốc từ cộng đồng thợ rèn có thể sau này đi buôn, làm chủ đất hoặc làm việc khác và trở nên rất giàu, giàu hơn nhiều địa chủ hoặc thương nhân trong vùng. Nhưng những người xung quanh vẫn biết họ thuộc cộng đồng nào, và khi cưới vợ cho con trai hoặc gả con gái, gia đình giàu cùng jati thường là lựa chọn ưu tiên, còn gia đình thuộc nhóm được coi là cao hơn đáng kể thường có xu hướng từ chối. Chính vì hôn nhân là cơ chế duy trì đẳng cấp mạnh nhất, rào cản thường thể hiện rõ nhất ở chuyện cưới hỏi, chứ không phải ở việc kinh doanh hay quan hệ làm ăn thông thường.

Để hình dung rõ hơn, có thể tách địa vị xã hội thành ba loại tách biệt: giàu nghèo về kinh tế, quyền lực về chính trị, và đẳng cấp hay xuất thân về xã hội và nghi lễ. Ở nhiều xã hội hiện đại, ba thứ này thường đi cùng nhau. Ở Ấn Độ truyền thống, chúng có thể tách rời hoàn toàn: một thương nhân rất giàu có thể vượt xa một Brahmin nghèo về tài sản, nhưng trong một số bối cảnh xã hội truyền thống, Brahmin đó vẫn được xem là có địa vị nghi lễ cao hơn. Một Brahmin nghèo không có nhiều tiền, nhưng vẫn được hưởng một mức uy tín nghi lễ hoặc xã hội nhất định từ nguồn gốc cộng đồng của mình.

Hệ thống cũng không hoàn toàn bất động ở cấp độ cộng đồng, và đây chính là cơ chế đã được đặt vấn đề ở phần trước, khi nói về quan hệ động giữa varna và jati. Các nhà xã hội học gọi hiện tượng này là “Sanskritization”: một cộng đồng giàu lên, có thêm đất đai và quyền lực, bắt chước phong tục của các nhóm địa vị cao hơn, và sau nhiều thế hệ tìm cách được xã hội công nhận ở vị thế cao hơn, tức là được nhìn nhận như thuộc một varna cao hơn so với trước. Tức là cả cộng đồng leo lên cùng nhau theo thời gian, chứ không phải một cá nhân giàu lên hôm nay rồi ngày mai được xem là đẳng cấp khác.

So sánh với châu Âu phong kiến có thể giúp hình dung: một thương nhân cực kỳ giàu ở châu Âu đôi khi vẫn bị quý tộc nhìn là “con buôn”, vì tiền có thể mua đất, mua ảnh hưởng, thậm chí mua tước vị ở một số thời kỳ, nhưng địa vị xã hội không hoàn toàn đi theo tài sản. Ấn Độ truyền thống có nét tương tự, nhưng sự gắn với cộng đồng sinh ra thường còn mạnh hơn. Điểm khác biệt lớn nhất với xã hội Nho giáo là: ở Việt Nam hay Trung Quốc truyền thống, một gia đình giàu lên, đỗ đạt, làm quan vài thế hệ thì thường có thể tái định nghĩa vị thế xã hội của cả dòng họ, và sau vài thế hệ, gia đình có thể được nhìn nhận là một dòng họ quan lại. Ở Ấn Độ truyền thống, việc giàu lên không dễ dàng xóa bỏ ký ức cộng đồng về nguồn gốc của gia đình đó. Đó mới là phần “cứng” nhất của hệ thống đẳng cấp: không phải sự nghèo đói, mà là cái nhãn xuất thân.

Một ví dụ hiện đại giúp thấy rõ hơn sự khác biệt giữa đẳng cấp và giai cấp kinh tế thông thường. Nếu một sinh viên nghèo yêu một người con nhà giàu, ở Việt Nam phản đối từ gia đình thường xoay quanh thu nhập, học vấn, gia cảnh, và một khi người đó thành đạt, phản đối thường giảm đi rõ rệt. Ở Ấn Độ, nếu hai người cùng tôn giáo và cùng jati hoặc các jati được xem là tương đương, khả năng đến với nhau ở nhiều gia đình hiện đại không khác nhiều so với các nước khác, vì gia đình có thể lo về tài chính nhưng đó không phải rào cản không thể vượt qua.

Nhưng nếu hai người khác jati, đặc biệt khác xa về vị thế truyền thống, câu hỏi đầu tiên của nhiều gia đình truyền thống không phải “cậu ấy làm nghề gì, thu nhập bao nhiêu” mà là “cậu ấy thuộc cộng đồng nào”. Ngay cả khi người đó sau này trở thành bác sĩ hay chủ doanh nghiệp thành đạt, điều ở Việt Nam thường đủ để xóa bỏ phần lớn phản đối, ở một số gia đình Ấn Độ truyền thống vẫn còn lại một phần suy nghĩ:

“Nó rất thành công, nhưng nó không thuộc cộng đồng của mình.”

Đây chính là khoảng cách giữa năm 1200, khi khác đẳng cấp gần như chấm hết mọi khả năng, và năm 2026, khi khác đẳng cấp không còn là rào cản tuyệt đối nhưng vẫn là một yếu tố nhiều gia đình truyền thống cân nhắc nghiêm túc, theo một cách khác hẳn so với việc chỉ khác biệt về thu nhập.

TẠI SAO TRUNG QUỐC ĐI THEO HƯỚNG KHÁC: NHÀ NƯỚC MẠNH THAY VÌ CỘNG ĐỒNG MẠNH

Nếu Ấn Độ và Trung Quốc đều là những vùng đất rộng, đông dân, đa sắc tộc thời cổ đại, tại sao chỉ một bên phát triển thành hệ thống đẳng cấp? Câu trả lời nằm ở việc ai, nhà nước hay cộng đồng, đóng vai trò chính trong việc giữ trật tự, và điều này lại bắt nguồn từ sự khác biệt về địa lý và lịch sử chính trị sớm của hai nơi.

Trung Quốc cổ đại phát triển từ vùng Hoàng Hà và đồng bằng Hoa Bắc, một vùng đồng bằng rộng, liên tục và kết nối. Khi một thế lực mạnh nổi lên, họ có thể mở rộng tương đối dễ dọc theo các đồng bằng và lưu vực sông, và đó là lý do sau Tần Thủy Hoàng, ý tưởng “thiên hạ thống nhất” trở thành chuẩn mực kéo dài hơn 2.000 năm. Từ thời Khổng Tử đến các triều đại như Hán Vũ Đế, Trung Quốc xây dựng mô hình: hoàng đế ở trên cùng, quan lại do triều đình bổ nhiệm, luật pháp áp dụng trên phạm vi rộng. Nhà nước cần tuyển người tài để quản lý đế quốc khổng lồ, nên phải mở đường cho một mức độ lưu động xã hội nhất định, vì nếu địa vị bị đóng cứng theo dòng máu như ở Ấn Độ, nhà nước sẽ khó tuyển được nhân tài từ toàn quốc.

Tiểu lục địa Ấn Độ thì ngược lại về địa lý: dãy Himalaya ở phía bắc, cao nguyên Deccan ở phía nam, nhiều vùng rừng núi, nhiều hệ thống sông riêng biệt. Việc kiểm soát toàn bộ lãnh thổ khó hơn nhiều, và các trung tâm quyền lực địa phương có khả năng tồn tại lâu hơn. Khi quyền lực trung ương yếu hơn, các cộng đồng địa phương có điều kiện duy trì bản sắc riêng qua hàng thế kỷ. Cộng thêm việc tiểu lục địa Ấn Độ tập hợp hàng trăm dân tộc, ngôn ngữ và cộng đồng khác nhau, một cách để duy trì ổn định là mỗi nhóm có vị trí riêng, kết hôn trong nhóm, làm nghề truyền thống của nhóm. Theo thời gian, điều này trở thành hệ thống đẳng cấp phức tạp.

Tầng lớp tinh hoa ở hai nơi cũng hình thành theo hướng khác nhau như một hệ quả của sự khác biệt địa lý và chính trị này. Ở Trung Quốc từ rất sớm xuất hiện tầng lớp quan lại học giả với lý tưởng học, thi, làm quan, quản lý nhà nước, và tầng lớp tinh hoa gắn liền với nhà nước. Ở Ấn Độ, tầng lớp tinh hoa truyền thống phân tán hơn, gồm tu sĩ, quý tộc địa phương, cộng đồng thương nhân, lãnh đạo làng xã, và không có một tầng lớp quan liêu thống nhất mạnh như Trung Quốc.

Cuối cùng, hai hệ tư tưởng chủ đạo của hai nơi cũng trả lời hai bài toán khác nhau, và bản thân điều đó cũng phản ánh hoàn cảnh chính trị khi chúng ra đời. Nho giáo xuất hiện trong bối cảnh thời Chiến Quốc, khi các nước chư hầu đánh nhau liên tục, và câu hỏi của các nhà tư tưởng Trung Hoa là làm sao xây dựng một nhà nước đủ mạnh để chấm dứt chiến tranh và cai trị thiên hạ, nên họ nghĩ rất nhiều về vua, quan, luật lệ, trật tự chính trị. Trong khi đó, nhiều truyền thống tư tưởng Ấn Độ tập trung hơn vào cộng đồng, bổn phận, nghi lễ và vị trí của mỗi nhóm trong xã hội, vì trọng tâm là làm sao xã hội vận hành, hơn là làm sao nhà nước thống nhất toàn bộ thiên hạ.

Nếu quay lại khoảng năm 1000 TCN, Trung Quốc cũng có hàng trăm chư hầu, bộ tộc khác nhau, phương ngữ khác nhau, chiến tranh liên miên, và chưa có gì đảm bảo Trung Quốc sẽ trở thành một đế quốc tập quyền. Nhưng sau các cải cách của nước Tần và quá trình thống nhất, mô hình tập quyền chứng tỏ hiệu quả quân sự vượt trội, rồi trở thành khuôn mẫu kéo dài hơn 2.000 năm. Ấn Độ không đi theo con đường đó, và xã hội mạnh hơn nhà nước trở thành đặc điểm xuyên suốt lịch sử Ấn Độ.

TRẬT TỰ KHÔNG CẦN HOÀNG ĐẾ: MÔ HÌNH “XÃ HỘI TỰ QUẢN”

Sự khác biệt giữa hai mô hình có thể tóm gọn bằng câu hỏi: trật tự đến từ đâu? Ở Trung Quốc, trật tự chủ yếu đi từ hoàng đế xuống quan lại rồi xuống dân, vì nhà nước là trung tâm, và khi triều đại mạnh, toàn xã hội bị kéo vào hệ thống quan liêu. Ở Ấn Độ truyền thống, trật tự chủ yếu đi từ cộng đồng lên làng xã, lên vùng, rồi mới đến nhà nước. Làng xã tự quản, cộng đồng nghề nghiệp tự quản, đẳng cấp tự quản, tôn giáo và tập quán địa phương tự quản. Rất nhiều việc mà ở Trung Quốc do quan lại xử lý, như tranh chấp, thuế hay luật lệ, thì ở Ấn Độ được giải quyết trong cộng đồng trước khi cần tới nhà nước.

Hãy tưởng tượng một nông dân ở làng năm 1200. Một triều đại có thể sụp đổ, ông nội thuộc đế chế A, cha thuộc đế chế B, con thuộc đế chế C, nhưng gia đình vẫn ở làng đó, jati vẫn tồn tại, quan hệ hôn nhân vẫn vậy, mạng lưới xã hội vẫn vậy. Người nông dân trong làng vẫn biết ai là thợ rèn, ai là thợ gốm, ai là tu sĩ, ai là trưởng làng, và nhiều hoạt động xã hội vẫn tiếp tục gần như bình thường. Đẳng cấp trở thành một dạng “hạ tầng xã hội” bền hơn cả triều đại, và đây là lý do nền văn minh Ấn Độ có tính liên tục rất cao dù trải qua nhiều cuộc chinh phục, kể cả khi các đế quốc lớn như Maurya, Gupta hay Mughal nổi lên rồi tan rã.

Cái giá của mô hình này là: Ấn Độ khó thống nhất lâu dài, khó tập trung nguồn lực, khó thực hiện các dự án quy mô toàn tiểu lục địa. Người Bengal có thể do một triều đại cai trị, người Tamil do triều đại khác, người Punjab thuộc thế lực khác, và điều đó được xem là bình thường. Khi một đế quốc sụp đổ ở Ấn Độ, điều đó không nhất thiết dẫn đến cuộc chiến giành toàn bộ tiểu lục địa như cách Trung Quốc trải qua các cuộc nội chiến Tam Quốc, Loạn An Sử, hay Khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc, một trong những cuộc nội chiến đẫm máu nhất lịch sử nhân loại với ước tính hàng chục triệu người chết. Lý do là khi trung ương Trung Quốc sụp đổ, toàn bộ hệ thống hành chính tập quyền rung chuyển và các phe đều muốn giành quyền cai trị toàn đế quốc, nên chiến tranh có quy mô cực lớn. Ở Ấn Độ, một vương quốc sụp đổ không kéo theo sự tan rã của một hệ thống tập quyền bao trùm hàng trăm triệu dân, vì các vương quốc khác, làng xã, cộng đồng địa phương vẫn tiếp tục tồn tại và vận hành.

Nói cách khác, tập quyền mạnh thường làm tăng ổn định trong thời kỳ bình thường, nhưng khi hệ thống sụp đổ thì hậu quả có thể lớn và đẫm máu hơn, giống một con đập khổng lồ vốn bình thường kiểm soát nước rất tốt nhưng nếu vỡ thì thiệt hại cực lớn. Hệ thống phân tán của Ấn Độ giống nhiều máy phát điện địa phương: hiệu quả thấp hơn, nhưng một nơi hỏng không kéo sập toàn bộ hệ thống. Trung Quốc thành công hơn trong việc xây dựng một quốc gia tập quyền khổng lồ và bền vững, còn Ấn Độ thành công hơn trong việc duy trì sự tồn tại của vô số cộng đồng khác biệt mà không cần đồng hóa hoàn toàn họ. Trung Quốc xây dựng trật tự bằng nhà nước, còn Ấn Độ xây dựng trật tự bằng xã hội, và đẳng cấp chính là một trong những cơ chế cốt lõi của việc “xây dựng trật tự bằng xã hội” đó.

Cần nói rõ đây là xu hướng chủ đạo trong phần lớn lịch sử, không phải một quy luật tuyệt đối ở cả hai phía. Ấn Độ cũng có những giai đoạn nhà nước trung ương rất mạnh, khi đế quốc Maurya dưới thời Ashoka hay đế quốc Mughal đều có luật lệ, thuế khóa và bộ máy hành chính ảnh hưởng trực tiếp đến cách các cộng đồng được phân loại và đối xử, nên không phải lúc nào xã hội cũng hoàn toàn vận hành ngoài tầm nhà nước. Ngược lại, Trung Quốc dù tập quyền vẫn luôn có vai trò của dòng họ và cộng đồng vùng miền trong đời sống hàng ngày, vì bộ máy quan lại không thay thế hoàn toàn vai trò của gia tộc. Điều khác biệt thực sự không phải là một bên có nhà nước còn bên kia không có, mà là tỷ trọng và tính liên tục: ở Trung Quốc, khi nhà nước mạnh, nó có xu hướng lấn vào và định hình lại các cấu trúc xã hội bên dưới, còn ở Ấn Độ, ngay cả trong những giai đoạn nhà nước mạnh, các cấu trúc cộng đồng, trong đó có đẳng cấp, vẫn giữ được phần lớn quyền tự quyết của mình, và đó là lý do đẳng cấp tồn tại liên tục qua các đế chế thay vì gắn chặt với số phận của bất kỳ đế chế nào.

TÔN GIÁO: TỪ NIỀM TIN CÁ NHÂN THÀNH HỆ ĐIỀU HÀNH XÃ HỘI

Việc Ấn Độ phát triển tôn giáo rất mạnh và đa dạng không phải ngẫu nhiên, mà là hệ quả trực tiếp của việc xã hội phân mảnh và nhà nước không độc quyền tư tưởng. Khi không có một hệ thống đồng nhất mạnh kiểu “quốc giáo gắn với nhà nước trung ương” như ở Trung Quốc, tôn giáo trở thành công cụ để tạo chuẩn đạo đức chung, nối các cộng đồng khác nhau, và duy trì trật tự xã hội khi nhà nước yếu hoặc phân tán.

Hindu giáo, với đặc điểm đa thần, đa hình thức, nhấn mạnh dharma là bổn phận và gắn mạnh với cộng đồng, nghi lễ, phong tục, phản ánh đúng một xã hội phân mảnh mạnh theo cộng đồng: cần một hệ thống “giữ trật tự mềm” thay vì nhà nước mạnh, và chấp nhận sự khác biệt giữa các nhóm như một phần của cấu trúc xã hội. Hai khái niệm gắn liền với Hindu giáo là karma, tức nghiệp, là hành động và hậu quả của hành động có thể xuất hiện ở hiện tại hoặc đời sau, và samsara, tức luân hồi, là vòng sinh, chết, tái sinh. Tư tưởng luân hồi phát triển mạnh ở Ấn Độ một phần vì nó giải quyết được vấn đề công lý trong một xã hội đã phân tầng từ sớm: nếu chỉ có một đời, người tốt vẫn khổ và người xấu vẫn giàu sẽ gây khủng hoảng đạo đức, nhưng nếu hoàn cảnh hiện tại là kết quả của nghiệp từ đời trước, sự khác biệt giữa các nhóm người có một “logic trật tự” thay vì là sự bất công ngẫu nhiên.

Phật giáo ra đời tại Ấn Độ nhưng đi theo hướng khác: phủ nhận quyền tối thượng của đẳng cấp, tập trung vào giải thoát cá nhân, với mục tiêu tinh thần cao nhất gọi là moksha, tức thoát khỏi vòng luân hồi, và xây dựng tăng đoàn tách khỏi cấu trúc gia đình-jati. Đây là phản ứng với hệ thống nghi lễ của Brahmin, phù hợp với những người bất mãn với phân tầng. Nhưng chính vì tăng đoàn cần bảo trợ chính trị liên tục mà quyền lực ở Ấn Độ lại quá phân mảnh, Phật giáo khó duy trì vị thế lâu dài trong nước, và sau khi suy yếu, nó lan sang Sri Lanka, Myanmar, rồi phát triển mạnh ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Tây Tạng. Trong khi đó Hindu giáo, vốn gắn chặt với cấu trúc gia đình và cộng đồng đẳng cấp, vẫn giữ được nền tảng dân số lớn nhất tại Ấn Độ.

Điểm chung là: ở Trung Quốc, ý thức hệ, tức Nho giáo, phục vụ nhà nước tập quyền, còn ở Ấn Độ, tôn giáo phục vụ xã hội phân mảnh và đa cộng đồng. Tôn giáo Ấn Độ không chỉ là niềm tin cá nhân mà là cách xã hội vận hành khi nhà nước không đủ mạnh để kiểm soát toàn bộ trật tự.

ĐƯỢC GÌ, MẤT GÌ: NHÌN HỆ THỐNG NHƯ MỘT SỰ ĐÁNH ĐỔI

Nếu nhìn thuần túy từ góc độ tổ chức xã hội, không áp tiêu chuẩn của năm 2026 vào, mô hình dựa trên đẳng cấp, cộng đồng địa phương và tự quản xã hội có những ưu và nhược điểm khá rõ, và phần lớn chúng là hai mặt của cùng một đặc điểm.

Về ưu điểm, xã hội rất bền là lợi thế lớn nhất, như phần trước đã cho thấy: vua chết, đế quốc tan rã, quân xâm lược đến, nhưng làng, gia đình, jati và đền chùa vẫn tồn tại, nên đời sống thường ngày không bị gián đoạn quá mạnh. Chi phí quản lý cũng thấp hơn nhiều so với mô hình tập quyền, vì không cần một bộ máy quan lại khổng lồ khi rất nhiều việc được cộng đồng tự xử lý. Mỗi người sinh ra đã có sẵn một mạng lưới hỗ trợ, gồm họ hàng, nghề nghiệp, cộng đồng, đóng vai trò như một dạng “bảo hiểm xã hội” trong thời đại chưa có ngân hàng hay bảo hiểm chính thức. Và hệ thống cộng đồng tự trị giúp hàng trăm dân tộc, ngôn ngữ, tôn giáo khác nhau cùng tồn tại mà không cần một nhà nước trung ương đồng hóa tất cả, điều mà mô hình tập quyền kiểu Trung Quốc khó làm được.

Về nhược điểm, cái giá lớn nhất là giảm tính lưu động xã hội: một người rất tài năng có thể bị giới hạn bởi xuất thân, mạng lưới hôn nhân và định kiến xã hội, như phần về “nhãn xuất thân” đã mô tả. Xã hội cũng bị phân mảnh: người ta thường trung thành với gia đình, jati, cộng đồng địa phương trước khi trung thành với một thực thể chung, và đây chính là lý do, như phần so sánh với Trung Quốc đã chỉ ra, việc xây dựng một nhà nước thống nhất ở Ấn Độ khó hơn nhiều. Và khi xã hội chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp, giáo dục đại chúng và thị trường lao động quốc gia, một hệ thống vốn dựa trên nghề nghiệp cha truyền con nối và quan hệ cộng đồng địa phương trở thành lực cản hơn là lợi thế.

Đây cũng là nơi nhược điểm của hệ thống thể hiện ở mức độ con người, không chỉ ở mức độ thống kê. Trong mọi xã hội có phân tầng, người ở vị trí thấp hơn luôn có xu hướng so sánh mình với người ở trên và cảm thấy chênh lệch, một phản ứng tâm lý phổ quát không riêng gì Ấn Độ, như nông dân nhìn thương nhân, nhân viên nhìn doanh nhân, người nghèo nhìn người giàu ở bất kỳ xã hội nào. Nhưng đẳng cấp làm cảm giác này mang tính “định danh” hơn so với phân tầng kinh tế đơn thuần. Ở một xã hội mà địa vị chủ yếu theo thu nhập, một người nghèo có thể tin rằng mình hoặc con cái mình sẽ khá hơn nếu cố gắng đủ. Trong hệ thống đẳng cấp truyền thống, cảm giác chênh lệch không chỉ là vấn đề tiền bạc mà còn là vấn đề xuất thân, một thứ không đổi được bằng nỗ lực cá nhân trong một đời, mà chỉ thay đổi rất chậm ở cấp độ cả cộng đồng qua nhiều thế hệ, như quá trình Sanskritization đã mô tả ở trên.

Điều quan trọng nhất để khép lại phần này: nếu nhìn bằng con mắt của người sống năm 1000, nhiều người có thể đánh giá hệ thống này khá thành công, vì mục tiêu lớn nhất lúc đó là trật tự và sự sinh tồn của cộng đồng. Nếu nhìn bằng con mắt của người năm 2026, hệ thống này có nhiều hạn chế, vì mục tiêu bây giờ là hiệu quả kinh tế, cơ hội cá nhân và bình đẳng trước pháp luật. Một thiết chế hữu ích ở thế kỷ thứ 5 có thể trở thành gánh nặng ở thế kỷ 21, một quy luật khá phổ biến trong lịch sử các thiết chế xã hội, không riêng của Ấn Độ.

NGƯỜI ANH VÀ VIỆC “ĐÓNG BĂNG” CÁC RANH GIỚI

Trong hơn một thiên niên kỷ từ khoảng năm 500 đến 1700, đẳng cấp đã là “bộ khung” của xã hội theo cách mô tả ở trên, bền hơn bất kỳ triều đại nào. Nhưng thời thuộc Anh, vào thế kỷ 18 đến 20, tạo ra một bước ngoặt quan trọng. Người Anh vừa duy trì nhiều cấu trúc đẳng cấp sẵn có, vừa “đóng băng” chúng bằng thống kê và hồ sơ hành chính. Trước đó, nhiều ranh giới địa phương khá mơ hồ và linh hoạt theo từng vùng, nhưng người Anh có xu hướng phân loại, ghi chép, lập danh mục một cách hệ thống, khiến một số bản sắc đẳng cấp trở nên cứng hơn so với trước.

Người Anh cũng không xây dựng một bản sắc chính trị chung cho Ấn Độ, mà ngược lại: từ năm 1909, qua Indian Councils Act, còn gọi là Morley-Minto Reforms, lần đầu tiên trong lịch sử cử tri được phân chia và bỏ phiếu theo tôn giáo, trong đó người Hồi giáo chỉ được bầu đại diện Hồi giáo, tách biệt hoàn toàn với cử tri Hindu. Lord Minto sau này được gọi là “Cha đẻ của bầu cử cộng đồng”. Chính Lord Morley, người đồng ký tên trong đạo luật, đã viết riêng cho Lord Minto:

“Chúng ta đang gieo răng rồng, và vụ thu hoạch sẽ rất đắng cay.”

Ông không sai: hệ thống phân chia cử tri theo tôn giáo từ 1909 trở thành nền tảng cho sự đối đầu Hindu-Muslim ngày càng sâu sắc suốt bốn thập kỷ tiếp theo, và đến năm 1947, khi người Anh rút đi, thứ họ để lại không phải một quốc gia thống nhất mà là hai nhà nước thù địch, gọi là Partition, với ước tính 10-20 triệu người phải di dân trong bạo lực và khoảng 200.000 đến 2 triệu người thiệt mạng tùy theo nguồn. Bài học chung cho chủ đề đẳng cấp là: thay vì làm xã hội Ấn Độ đồng nhất hơn, một thế kỷ cai trị của người Anh lại làm các ranh giới cộng đồng, cả về tôn giáo và đẳng cấp, trở nên rõ nét và cứng hơn trước khi Ấn Độ giành độc lập.

_____________________________________________

SAU ĐỘC LẬP: ĐẲNG CẤP SUY YẾU NHƯNG KHÔNG BIẾN MẤT

Sau độc lập năm 1947, Hiến pháp Ấn Độ cấm phân biệt đẳng cấp, nhà nước thúc đẩy bình đẳng pháp lý, và đưa ra nhiều chính sách ưu tiên cho các nhóm từng bị thiệt thòi. Giáo dục và đô thị hóa phát triển mạnh. Ảnh hưởng của đẳng cấp giảm rõ rệt so với quá khứ: ngày nay có thể thấy kỹ sư, bác sĩ, doanh nhân từ hầu hết các cộng đồng, và nghề nghiệp không còn bị khóa chặt như xưa.

Đối với các cộng đồng Dalit cụ thể, nhóm từng nằm hoàn toàn ngoài hệ thống bốn varna như đã mô tả ở phần trước, độc lập mang một ý nghĩa rõ hơn so với chỉ “cấm phân biệt đẳng cấp” nói chung. Ngoài việc cấm đối xử phân biệt, nhà nước dành các vị trí ưu tiên trong giáo dục, việc làm khu vực công và đại diện chính trị cho các cộng đồng từng bị thiệt thòi nặng nhất trong hệ thống cũ, và đây chính là phần cụ thể nhất của “các chính sách ưu tiên” được nhắc ở trên. “Dalit” ngày nay vì vậy không chỉ là một mô tả về lịch sử mà còn là một thuật ngữ chính trị-xã hội: các cộng đồng Dalit là một trong những khối cử tri lớn ở nhiều bang và có các phong trào xã hội, chính trị riêng, một vị trí rất khác so với việc “nằm ngoài hệ thống” mà họ từng có.

Ngành công nghệ thông tin là ví dụ rõ nhất cho sự xói mòn này. Theo hệ thống varna truyền thống, nghề lập trình viên không thuộc nhóm nào cả: nó không phải Brahmin, tức tu sĩ và học giả tôn giáo, không phải Kshatriya, tức chiến binh và quý tộc, không phải Vaishya theo nghĩa truyền thống, tức thương nhân và chủ đất, cũng không phải Shudra theo nghĩa nghề thủ công truyền thống. Hệ thống varna được tạo ra cho một xã hội nông nghiệp cổ đại, nên áp vào kỹ sư phần mềm hiện đại là rất gượng ép. Một sinh viên ở một bang nghèo, gia đình thuộc cộng đồng không có địa vị cao, học giỏi toán và tiếng Anh, đỗ vào một trường kỹ thuật tốt rồi làm cho các công ty công nghệ toàn cầu, và thu nhập của họ có thể vượt xa nhiều gia đình thuộc cộng đồng truyền thống có địa vị cao. Máy tính không quan tâm bạn thuộc jati nào, tổ tiên làm nghề gì, gia đình thuộc varna nào, vì thị trường lao động toàn cầu quan tâm nhiều hơn đến việc bạn có viết được phần mềm không, có giải quyết được vấn đề kỹ thuật không.

Tuy vậy, người đó vẫn sinh ra trong một jati cụ thể, chỉ là nghề IT không có vị trí tương ứng trong hệ thống nghề nghiệp cổ truyền, nên đẳng cấp, tức xuất thân, và nghề nghiệp đã tách nhau ra khá xa. Ba lĩnh vực mà ảnh hưởng của đẳng cấp còn rõ nhất trong đời sống hiện đại là hôn nhân, chính trị địa phương, và bản sắc cộng đồng.

Hôn nhân là pháo đài cuối cùng: ngay cả khi hai người học cùng trường, làm cùng công ty, thu nhập ngang nhau, nhiều gia đình, đặc biệt ở nông thôn hoặc gia đình truyền thống, vẫn quan tâm “người đó thuộc cộng đồng nào”.

Trong chính trị, nhiều cộng đồng đẳng cấp trở thành các khối cử tri lớn, và chính trị gia vẫn dựa vào mạng lưới cộng đồng và liên minh đẳng cấp để vận động.

Về bản sắc, giống như dòng họ ở Việt Nam hay sắc tộc ở nhiều nước khác, con người thường không từ bỏ hoàn toàn ý thức về nguồn gốc cộng đồng của mình, dù điều đó không còn quyết định nghề nghiệp hay quyền lực thực tế.

Mức độ ảnh hưởng này không nên được hiểu như một thứ đã trở nên nhẹ nhàng, chỉ còn là vấn đề “sở thích” hay “bản sắc” theo nghĩa vô hại. Ở một số vùng, đặc biệt nông thôn, việc kết hôn ngoài đẳng cấp, nhất là khi liên quan đến các cộng đồng từng bị xem là Dalit, vẫn có thể dẫn đến phản ứng bạo lực từ gia đình hoặc cộng đồng, bao gồm những vụ việc nghiêm trọng vẫn được báo chí Ấn Độ ghi nhận định kỳ. Việc loại trừ khỏi nguồn nước chung, đền thờ hay một số khu vực sinh sống, điều đã mô tả ở phần trước như đặc điểm của hệ thống cũ, ở một số địa phương vẫn được ghi nhận trong thực tế, dù đây là hành vi bất hợp pháp theo luật hiện hành. Nói cách khác, các chính sách sau độc lập đã thay đổi đáng kể bộ khung pháp lý và mở ra cơ hội kinh tế-nghề nghiệp như đã mô tả, nhưng khoảng cách giữa luật trên giấy và thực tế ở cấp làng xã vẫn còn đáng kể ở một số nơi. Đây là lý do đẳng cấp vẫn là một chủ đề chính trị và xã hội nóng ở Ấn Độ ngày nay, không chỉ là một mảnh ký ức êm đềm về nguồn gốc gia đình.

Quá trình suy yếu của đẳng cấp đã diễn ra hơn 100 năm và đến từ chính nhu cầu thay đổi trong xã hội Ấn Độ, không phải áp lực từ bên ngoài, và đó là lý do từ cuối thế kỷ 19 đến nay đã xuất hiện các phong trào cải cách xã hội và chống phân biệt đẳng cấp. Xu hướng được nhiều học giả dự đoán không phải là đẳng cấp biến mất hoàn toàn, vì một hệ thống tồn tại hơn 2.000 năm không thường biến mất hoàn toàn, mà là nó chuyển hóa theo con đường tương tự giới quý tộc châu Âu: từ một hệ thống quyết định cuộc đời con người trở thành một yếu tố nhận dạng cộng đồng và gia đình, còn quyền lực thực tế ngày càng do tiền bạc, học vấn và năng lực quyết định. Nghề nghiệp, quyền uy truyền thống và sự kiểm soát đời sống cá nhân của cộng đồng nhiều khả năng tiếp tục suy giảm, còn hôn nhân và chính trị là hai lĩnh vực được dự đoán thay đổi chậm nhất.