Khi dự án phim điện ảnh Hoàng hậu cuối cùng được công bố, những tranh cãi ban đầu chỉ xoay xung quanh phục trang, lời thoại và một số chi tiết bất hợp lý trong trailer. Nhưng khi dự án càng được lan tỏa trên mạng xã hội, tâm điểm tranh cãi không còn dừng lại ở khâu sản xuất phim mà dần rẽ sang cuộc đời nhân vật, cụ thể là Vua Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương, hay rộng hơn, là nhà Nguyễn – triều đại phong kiến cuối cùng ở Việt Nam.
Những người chỉ trích, cho rằng câu chuyện giữa Vua Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương đang được lãng mạn hóa và “tẩy trắng”. Họ đánh giá Bảo Đại là vị vua bù nhìn, được thực dân Pháp đào tạo từ nhỏ và hoàn toàn bất lực trên ngai vàng với những cải cách chỉ mang tính nghi lễ bề ngoài.
Nam Phương hoàng hậu cũng không thoát khỏi cơn sóng đấu tố cuồng nộ và cuộc hôn nhân giữa họ bị xem là “sắp đặt”. Vị hoàng hậu cuối của thời đại phong kiến Việt Nam bị cho là bóng mờ ngoại lai. Bên chỉ trích lý luận rằng bà sinh ra từ đặc quyền bóc lột, bước lên ngôi hậu nhờ sự sắp đặt của thực dân.
Làn sóng đấu tố đã đâm húc thẳng vào lịch sử bất chấp những tư liệu đã và đang được công bố, chẳng hạn như cuốn sách Hoàng hậu Nam Phương qua một số tư liệu chưa công bố (tác giả Phạm Hy Tùng, NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành) vừa ra mắt giúp độc giả hiểu rõ thêm diện mạo lịch sử đích thực, loại bỏ nhiều nhận định thêu dệt lâu nay về hai nhân vật lịch sử, giúp cho giới trẻ hiểu thêm về phẩm giá và con người đặc biệt của bà Nam Phương trong một thời kỳ lịch sử biến động
YÊU VĂN HÓA VIỆT
Hoàng hậu Nam Phương thuộc người của Tây học. Dù được đào tạo theo ngôn ngữ và văn minh Pháp, nhưng có một điều ngạc nhiên là khi đọc thư từ của bà gửi cựu hoàng Bảo Đại, bàng bạc trong đó khá nhiều suy nghĩ, niềm yêu thích đối với tiếng Việt và văn hóa Việt.
Năm 1926, bà được gia đình cho du học Pháp, tại Trường Dòng Couvent des Oiseaux – một trường danh tiếng bậc nhất ở Paris – do các nữ tu giảng dạy. Năm 1932, bà tốt nghiệp tú tài và trở về nước.
Qua một số tài liệu chưa công bố cho biết: Dù đã được thưởng thức nhiều món ngon phương Tây, nhưng bà luôn nhớ về những món ăn cực kỳ dân dã nơi quê nhà. Thú vị hơn, là có những từ trong các bức thư gửi cho chồng là cựu hoàng Bảo Đại, bà sử dụng tiếng Việt chứ không dùng từ tương đương có thể tìm thấy trong tiếng Pháp.
“Nếu Mình xuống Sài Gòn, xin Mình nói giúp với bà Hữu đặt làm cho em một ít bánh tráng khoai và bánh hỏi phơi khô vì các con thích ăn những thứ bánh này lắm” (thư ngày 3.7.1949); “Mình nhớ gửi vài chai nước mắm và gạo sang đây cho em bằng đường biển từ Sài Gòn” (thư ngày 6.2.1950); “Bính đã chuyển tới em mắm và gạo của bà Hữu ở Paris gửi biếu. Có cả nem và lạp xưởng và em đã thưởng thức ngay trong sáng nay” (thư ngày 13.12.1950); “Họ mang đến cho em bánh Trung thu, nước mắm của Mẫu hậu nhờ chuyển và cả chả lụa nữa” (thư ngày 1.9.1950)…
Một trong những nội dung trao đổi với cựu hoàng Bảo Đại, ta thấy nhiều lần bà nhắc đến việc học hành của các con. Có lúc bà than phiền:
“Tiếng Việt ở đây không được dạy đều đặn” (thư ngày 19.10.1951).
Do đó,
“Mình đã làm em vô cùng sung sướng khi giao Long khôi phục lại tủ sách Việt ngữ cho em, gồm cả thơ, tiểu thuyết, truyện sử v.v… và tất cả những cuốn sách em có trong cung An Định đã bị những kẻ hầu hạ Mẫu hậu lấy hết rồi. Em hoài vọng về nền văn học của nước nhà. Xin Mình hãy giúp em mua lại những tủ sách của các quan chức thuộc địa cũ nhằm khôi phục lại bộ sách của em bao gồm tất cả các sách nói về Đông Dương” (thư ngày 1.11.1951).
Ở lá thư này còn thú vị ở chỗ hé lộ cho chúng ta biết Nam Phương hoàng hậu rất ham thích đọc sách.
Chính nhờ hay đọc sách nên có lần bà đã phát hiện ra những chi tiết không đúng viết về Nam kỳ in trong sách giáo khoa phát hành ở Pháp:
“Đó là cuốn Thế giới toàn cảnh của tác giả Renaud de Jouvenel do nhà xuất bản ở địa chỉ 33 André des Arts, Quận 6, Paris ấn hành ngày 15.6.1949 tại xí nghiệp in Chaise số 20 Bergère, Paris. Hãy đọc trang 240 viết về Nam kỳ, và điều đó được giảng dạy trong một số trường học công. Em rất bực mình và đã gửi thông báo cho Đệ để ông ta làm văn bản kháng nghị lên Bộ Các nước liên kết đòi rút tài liệu này ra khỏi các trường học” (thư ngày 18.1.1952).
Lời lẽ trong thư quyết liệt và các cứ liệu rõ ràng, đầy đủ, “nói có sách, mách có chứng”, chứng tỏ dù sống xa đất nước nhưng trong lòng bà vẫn hướng về cố hương và có mối quan tâm sâu sắc.
Sống nơi đất khách quê người, tất nhiên 5 người con của bà đều học theo lối giáo dục của văn hóa Pháp, nhưng lúc nào bà cũng đau đáu:
“Con của chúng ta đang cần một thầy phụ đạo xứng đáng có kiến thức văn hóa như Trần Trọng Kim vậy để giảng dạy cho nó về nền văn hóa Việt – Hoa và có thể đi ra ngoài phố mà không bị sự khinh rẻ của đồng hương”.
Nam Phương hoàng hậu tha thiết:
“Xin Mình cho biết liệu em có thể gọi Lê Thành Ý đến dạy Việt ngữ cho con trai lớn chúng ta được không?” (thư ngày 23.3.1954).
Được biết, ông Lê Thành Ý có người con trai về sau trở thành nhà sử học, nhà khoa học xuất sắc Lê Thành Khôi, gần đây bộ sách giá trị Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX của ông Khôi đã được dịch và phát hành tại VN.
Nhắc lại điều này, để thấy Nam Phương hoàng hậu luôn tự hào và rất ý thức bảo tồn về văn hóa Việt nên bằng mọi cách bà quyết tìm đúng người tài để dạy Việt ngữ cho con của mình.
NHỚ NHÀ
“Mình đang có nhiều trọng trách phải đảm nhiệm bằng lòng dũng cảm và sự sáng suốt. Em xin góp một phần nhỏ bằng sự hy sinh không ở bên cạnh Mình để Mình được rảnh rang mà hoàn thành sứ mệnh. Em tin tưởng như vậy và tin vào tương lai”,
thư gửi cho Bảo Đại ngày 3.5.1949, hoàng hậu Nam Phương trải lòng.
Về các thư từ của Bảo Đại, nhà nghiên cứu Phạm Hy Tùng, tác giả của sách Hoàng hậu Nam Phương qua một số tài liệu chưa công bố (NXB Tổng hợp TP.HCM vừa ấn hành), cho biết: “Một trong những điều khoản của Thỏa ước Elyseés Pháp ký với cựu hoàng có quy định về phía Pháp sẽ chịu chi phí vận chuyển và đảm bảo bí mật thư tín qua lại giữa cựu hoàng ở VN và vợ con ở Pháp gửi qua hệ thống bưu chính Pháp nên mới được gọi là “đường dây bưu chính nghi thức” – tức công việc thuộc lãnh vực ngoại giao”.
Tuy nhiên những gì xảy ra trong thực tế lại khác, không dưới một lần bà Nam Phương than phiền:
“Bức thư Mình viết cho em đã bị người ta bóc ra để kiểm duyệt. Thật là ngán ngẩm cho những kẻ soi mói vào cả đường dây bưu chính nghi thức dành cho chúng ta” (thư ngày 19.5.1949).
Dù vậy, khi trao đổi với chồng, bà vẫn không ngần ngại trình bày chính kiến về nhiều vấn đề liên quan đến Bảo Đại.
“Mình đang có nhiều trọng trách phải đảm nhiệm bằng lòng dũng cảm và sự sáng suốt. Em xin góp một phần nhỏ bằng sự hy sinh không ở bên cạnh Mình để Mình được rảnh rang mà hoàn thành sứ mệnh. Em tin tưởng như vậy và tin vào tương lai. Em tin chắc Thượng đế sẽ phù hộ độ trì cho đôi ta chung nhau sự hy sinh này. Nước nhà được hợp nhất thì đó là cuộc kết hôn cộng đồng đẹp đẽ cũng giống như cuộc hôn nhân vì tình yêu mà đôi ta đang thực hiện. Có thể so sánh ví von như vậy một chút Mình ạ. Trong một đất nước nói chung, cũng như trong một gia đình nói riêng thì sự đoàn kết phải được siết chặt và không ai được vị kỷ, có như vậy thì mới bền vững trước mọi thử thách và mưu toan phá hoại” (thư ngày 3.5.1949).
Lưu ý rằng, lá thư này viết vào năm 1949 là thời điểm người Pháp còn đóng vai trò nhất định trong vùng tạm chiếm với âm mưu xâm lược, chia cắt nước ta lần nữa.
Vậy câu “Nước nhà được hợp nhất” là bà hướng tới mong muốn bãi bỏ hẳn ràng buộc của Hòa ước Paternot (Hòa ước Giáp Thân 1884), trong đó quy định ranh giới ba miền Bắc, Trung, Nam – mà sau này Viện Sử học VN đánh giá: “Hiệp ước này mang ý nghĩa một bản khai tử đối với chủ quyền đối ngoại của vua nước Nam”.
Từ Pháp, Nam Phương hoàng hậu luôn quan tâm đến mọi hoạt động chính trị của chồng. Tuy nhiên, có một điều đáng chú ý, theo chúng tôi, vẫn là từ những gì người chồng đã làm, đang làm bà đã nghĩ đến số phận của người nghèo hèn, bất hạnh với niềm cảm thông sâu sắc, không dễ gì có được ở người đàn bà “lá ngọc cành vàng” nếu thiếu lòng nhân.
“Em đọc báo thấy có đăng một người đàn bà ôm con đang quỳ khóc dưới chân Mình. Thật là một hình ảnh gây ấn tượng mạnh và rất xúc động. Liệu Mình có thể nhận đứa bé đó làm con nuôi không? Em đang nghĩ đến những đứa trẻ mồ côi cha. Người ta sẽ làm gì với tất cả những đứa trẻ này?” (thư ngày 20.7.1949).
Làm thế nào để cứu vớt cuộc đời của người bất hạnh nói chung? Đã có lần bà tỉ mỉ tính toán việc học đánh banh tennis của Bảo Đại đã “tốn kém như thế nào”. Rồi bà viết tiếp:
“Mình đừng nên tiêu phí phạm như vậy. Số tiền này có thể chi tiêu vào nhiều việc có ích hơn thế. Hơn nữa em đang muốn giúp đỡ các sinh viên của ta không được ở ký túc xá mà phải thuê nhà ở ngoài nên lại bị bọn chủ nhà trọ bóc lột tàn tệ…” (thư ngày 17.1.1953).
Tấm lòng của bà, Bảo Đại có thấu cảm? Ta không thể biết vì ở ngoài cuộc, nhưng qua tâm sự trong những lá thư gởi chồng, ta nhận thấy nỗi lòng của bà luôn đau đáu về người nghèo, về đất nước.
“Em đau khổ khi phải cứ bứt rứt khi nghĩ tới đồng bào ta sống trong cảnh bất an đang phải chịu đựng những tội ác gây ra từ nhiều phương diện khác nhau. Mình lại sắp nói rằng có thể em bị bệnh. Có thể đúng đó là sự thật và vì thế em muốn nín lặng hơn là than vãn vì sẽ làm trầm trọng thêm những lo lắng vốn đã nặng trĩu trong lòng. Vì vậy Mình đừng lấy làm ngạc nhiên khi thấy thỉnh thoảng em không viết cho Mình. Em muốn như một con thú rừng bị thương đang chui vào đáy hang để lặng lẽ đau đớn một mình” (thư ngày 20.9.1949).
Năm 1950, khi Hội Chữ thập đỏ Pháp muốn chia sẻ công việc với Hội Chữ thập đỏ VN tại Sài Gòn, hoàng hậu Nam Phương được mời làm hội viên danh dự. Nhưng khi tham gia vào hoạt động ấy rồi, lúc tâm tình qua thư với Bảo Đại, nguyện vọng của bà thì hội phải
“thành tâm nhằm cải thiện tình hình y tế trong những vùng nông thôn, cũng như đối đãi với các tù nhân, không phân biệt chủng tộc và không tôn giáo” (thư viết ngày 19.4.1950).
YÊU CHỒNG
Thư HH Nam Phương gửi Cựu hoàng Bảo Đại ở Đà Lạt
Cannes, ngày 03 tháng Năm 1949
Mình yêu quý của em,Hôm qua bà Charles đã đi Prades và sáng nay đã cho em và các con biết tin bà tới nơi bình an vô sự. Lúc bà đi em hơi lo ngại vì hai hôm nay trời đổ mưa liên tục.
Chủ nhật này em và các con sẽ đi Paris. Từ ngày Mình lên đường, em không còn đủ can đảm nhúc nhích nữa. Vả lại dù có muốn đi lại cũng không được vì em vừa trải qua một cơn sốt cao kéo dài suốt 3 ngày.
Các con đều khỏe và vượt qua được dịch bệnh. Em rất hài lòng khi biết tin Đức Thái hậu đang ở bên Mình. Mẫu hậu chắc chắn sẽ chăm sóc Mình rất kỹ càng nhưng em lại lo lắng Mình sẽ lên cân, tăng thêm vài ki-lô nữa bởi chế độ ăn uống mà Mẫu hậu ban cho.
Còn bức điện của bà Hữu cũng khiến em rất vui. Tạp chí Match có đăng ảnh chúng mình tại Liên hoan phim ở Cannes. Bộ lễ phục smoking Mình mặc hôm đó lên ảnh không được đẹp lắm. Sáng nay em cũng đã nhận được bức thư Mình gửi từ Colombo. Em nghĩ Mình hiểu rất rõ về em và ban cho em lòng tin của Mình. Em hiểu rằng em cần phải đáp lại bất cứ đòi hỏi nào của Mình, tất cả chỉ vì tình yêu của em đối với Mình và đối với các con của chúng ta. Em luôn luôn mang theo ý nghĩ đó.
Về phía Mình thì đã có trọn vẹn tình yêu nồng thắm của em, do vậy em nghĩ không cần phải hứa hẹn với Mình điều gì cả. Tất cả cuộc đời em thuộc về Mình, em chỉ sống vì Mình và đàn con mà thôi.
Mình đang có nhiều trọng trách phải đảm nhiệm bằng lòng dũng cảm và sự sáng suốt. Em xin góp một phần nhỏ bằng sự hy sinh không ở bên cạnh Mình để Mình được rảnh rang mà hoàn thành sứ mệnh. Em tin tưởng như vậy và tin vào tương lai. Em cũng tin chắc Thượng đế sẽ phù hộ độ trì cho đôi ta vì chúng ta cùng chung nhau sự hy sinh này.Nước nhà được hợp nhất thì đó là cuộc kết hôn cộng đồng đẹp đẽ cũng giống như cuộc hôn nhân vì tình yêu mà đôi ta đang thực hiện. Có thể so sánh ví von như vậy một chút Mình ạ. Trong một đất nước nói chung, cũng như trong một gia đình nói riêng thì sự đoàn kết cần phải được xiết chặt và không ai được vị kỷ, có như vậy mới bền vững trước mọi thử thách và mưu toan phá hoại.
Các con vẫn khỏe, Bino (Hoàng thái tử Bảo Long) và Bambinette (công chúa Phương Liên) đua nhau quần xe đạp trước thềm nhà. Bé Dung bị ho nhưng không thành cơn. Hôm qua nó vi phạm kỷ luật và bị bà giáo khiển trách, ghi cho một con số không to tướng vào vở. Thế mà nó dám phản ứng: “Không sao đâu mẹ ạ, ở lớp học con vẫn được nhiều điểm cao”. Ngày thứ Tư này, các con sẽ lại đến trường.
Ở Đà Lạt có mát không hả Mình? Thành phố có gì thay đổi không? Mình ở phòng nào? Em nghĩ Mẫu hậu nên ở phòng của em vì nó rộng rãi hơn.
Diệu – người đầu bếp mà trước kia mẹ đã dạy bảo để theo chân phục vụ Mình những buổi đi săn chắc vẫn còn ở lại. Em nghĩ anh ta có thể hầu hạ Mẫu hậu đắc lực.
Em luôn nghĩ đến Mình và nóng lòng chờ đón tin tức nói về cảm tưởng đầu tiên của Mình khi nhận trọng trách mới.
Em và các con ôm hôn Mình với tất cả tình cảm nồng nàn và nhờ Mình trình lên Mẫu hậu tấm lòng thành kính của em.
Tư liệu mới công bố gồm 7 bức thư viết tại Pháp hoặc Sài Gòn, trong đó có 6 thư của bà Charles (mẹ nuôi Bảo Đại, vợ Khâm sứ Trung kỳ Charles), bà Agnès – chị ruột Nam Phương hoàng hậu, bà Nam Phương và 1 lá thư từ Pháp của thuộc hạ gửi cho cựu hoàng Bảo Đại trong khoảng thời gian từ tháng 8.1946 đến năm 1948. Còn lại hơn 80 lá thư khác viết tại Pháp của các nhân vật kể trên, cùng vài người viết cho cựu hoàng từ VN (giai đoạn 1949 – 1954).
Một thực tế rõ ràng được mọi người thừa nhận là Nam Phương hoàng hậu (1913 – 1963) duyên dáng và xinh đẹp. Bà sinh ra trong một gia đình hai bên nội ngoại đều là những đại điền chủ giàu có bậc nhất xứ Nam kỳ (cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20). Ông ngoại của bà thường được gọi là Huyện Sĩ, chủ nhân khu thánh đường Nhà thờ Huyện Sĩ tráng lệ (hiện ở đường Tôn Thất Tùng, Q.1, TP.HCM). Vì vậy, một số nhà nghiên cứu trước đây cho rằng, cựu hoàng Bảo Đại lấy Marie-Thérèse Nguyễn Hữu Thị Lan chỉ vì muốn “đào mỏ”, rồi một kẻ “nông cạn, ngây thơ, nhu nhược, thích ăn chơi hơn là quyền bính” – điều đó là oan cho ông.
Nội dung các bức thư thể hiện rõ sự giàu có, sở hữu nhiều tài sản đắt giá và tiền mặt của vua Bảo Đại. “Từ năm 1939, vua Bảo Đại đã sở hữu thêm nhiều biệt thự ở đại lộ Lambelle ở Paris, nơi vốn dĩ do vua cha thuê từ năm 1922 để ông ở trọ khi sang Pháp du học. Còn tòa lâu đài Thorenc ở Cannes đã được ông mua từ năm 1934”, sách đã dẫn phân tích. Chưa kể ông còn có bất động sản ở Cannes, Paris, Colombo, Nice, Côte d’Azur và ở Ma Rốc (trong thư viết tắt là R – TN). Còn về phía Nam Phương Hoàng hậu, cho dù gia thế của bà có giàu có cỡ nào đi chăng nữa thì khi sắp được tiến cung, Marie-Thérèse Nguyễn Hữu Thị Lan cũng chỉ là cháu gái của nhà cựu phú Huyện Sĩ – tức thế hệ thừa kế thứ hai của đại phú Huyện Sĩ, đã qua đời trước đó đúng 1/3 thế kỷ, và lại là phận nữ nhi ngoại tộc.
Lá thư Hoàng hậu Nam Phương viết ngày 30.11.1950 càng chứng tỏ bà không có nhiều tiền và mọi chi tiêu đều phụ thuộc vào chồng:
“Có người đang hỏi em, nếu để em đứng tên cái cơ ngơi ở R có phải tốt hơn không, và nếu mình bỏ ra 25 triệu để xây dựng lại và trang trí nội thất thì càng tốt. Tháng sau người ta cần đến để khai trương vào tháng giêng. Đây là điều rất phức tạp đối với em. Em không còn tiền, số tiền Mình đưa cho em khi ra đi đã cạn… Ngôi nhà này cũng khá nhưng phải sửa chữa lại và trang bị lại toàn bộ nội thất nên cần có sự chu cấp thêm của Mình và có lẽ sẽ hoàn thành trong vòng 3 tháng”.
Việc Bảo Đại có tự biến mình thành con bài của Pháp, hay là người luôn biết lắng nghe, có thể nhận định qua bức thư đề ngày 23.11.1947 của thuộc hạ gửi cho nhà vua – trong đó đã phân tích thấu đáo, toàn diện và rõ ràng về chính trường Pháp lúc bấy giờ, đồng thời “hiến kế”, thuyết phục Bảo Đại để ông lắng nghe, đi đến quyết sách: “Việc tôi phải làm lúc này là nắm bắt được tình hình cụ thể tâu trình với Bệ hạ và để hoạt động trong luồng dư luận. Cần phải có cả những người An Nam để làm những việc này. Ở đây có Bửu Lộc đang làm luật sư tại tòa án hoạt động rất tốt. Tốt hơn nữa còn có Đỗ Hương, tôi đoán hình như ông ta sắp đi làm việc ở Liên Hiệp Quốc thì phải. Nói chung có nhiều việc phải xem xét kỹ càng, không thể vội vã, vì nếu hấp tấp sẽ xảy ra nhiều vấn đề bất lợi. Khi nào đã nghiên cứu cẩn thận mọi việc, tôi sẽ gởi đến Ngài những đề nghị mà tôi cho là đúng đắn nhất, đồng thời sẽ trình bày với Ngài tại sao phải làm như vậy”.
Trong hơn 70 bức thư công bố mà Nam Phương viết cho vua Bảo Đại, bà dành phần nhiều nhắc ông quan tâm đến người gặp khó khăn hoạn nạn, trẻ em mồ côi hay những láng giềng khi xưa ở Đà Lạt:
“Mình cần hỏi thăm về tình hình tài chính của các bà sơ ở nhà thờ Thánh Vincent de Paul và nên trợ giúp họ trong việc nuôi trẻ mồ côi và trẻ sơ sinh tại đây. Chính phủ nên chi trợ cấp một khoản trợ cấp hàng năm để có thể nuôi sống các trẻ” (thư viết ngày 8.4.1955, bà đề nghị).
THƯƠNG KÍNH MẸ CHỒNG
Hoàn toàn không có câu chuyện “cơm không lành, canh không ngọt” giữa mẹ chồng Từ Cung và nàng dâu như một số thông tin thêu dệt. Thư đề ngày 14.1.1951, Hoàng hậu Nam Phương viết: “Mình yêu quý. Em lo ngại về tình hình sức khỏe của Mẫu hậu, có đúng là Bà đang mệt không?”, hay thư ngày 7.5.1951:
“Em đã nhận được thư Mình. Em rất mừng vì Mẫu hậu đã khỏe và đang ở bên cạnh Mình. Bên này trời không đẹp lắm”.
Tới sinh nhật, ngày 17.11.1951, từ Cannes nhận được quà của bà Từ Cung và vua Bảo Đại, Nam Phương reo lên như trẻ thơ:
“Nhờ Mẫu hậu và Mình nên hôm nay bà hầu phòng bất ngờ làm một chiếc bánh ngọt có gắn nến… Em vui sướng như đứa trẻ lên 10. Ngoài Mẫu hậu, chị Agnès và Mình ra, thì không ai biết sinh nhật của em ngày nào”.
Tới năm 1953, bà lại có thêm lá thư gửi cảm ơn vua Bảo Đại đã gửi điện tín chúc mừng sinh nhật mình và khoe việc các con tặng hoa, đây là minh chứng cho thấy việc ghi ngày sinh trên bia mộ bà ở Pháp (ngày 14.11) và các nguồn tài liệu khác là không chính xác.
LO LẮNG CHO CÁC CON
Âm mưu bắt cóc hoàng tử trưởng Nguyễn Phúc Bảo Long trước đó đã từng diễn ra như chính Nam Phương hoàng hậu cho biết:
“Em chỉ cầu xin Mẫu hậu ban cho em lòng tin của Mình về em và đừng quá lo lắng, bởi vì hình như em đã chứng tỏ với Mẫu hậu về sự nhanh trí của em từ bốn năm về trước rồi”.
Thời gian Bảo Đại về nước tham gia chính trị, đối với Nam Phương hoàng hậu cô đơn nơi xứ người, đó là ngày tháng “Không có Mình bên cạnh, ngôi nhà này đối với mẹ con em trống trải rộng lớn vô cùng” (thư viết ngày 26.4.1949).
Tại VN, có một tin đồn khiến bà vô cùng hoang mang:
“Mẫu hậu chắc là đang ở bên cạnh Mình? Bà viết thư cho em nói là Bà ngã bệnh khi nghe tin đồn về âm mưu bắt cóc Bino” (thư viết ngày 16.3.1950).
Bino là tên thường gọi của Hoàng tử trưởng Nguyễn Phúc Bảo Long, sinh năm 1936. Trước thông tin đáng âu lo này, bà đã viết hai lá thư gửi mẹ chồng và chồng
“Trình bày những lý do đã buộc em phải áp dụng các biện pháp phòng ngừa để đảm bảo an toàn cho Bino một cách chắn chắn nhất… Xin Mình hãy tâu lên Mẫu hậu là em phải có những hành động đúng đắn vì lợi ích của con trai của Mình, bất chấp mọi tổn hại về hạnh phúc và sự an nguy cho bản thân em”.
Âm mưu bắt cóc này không chỉ ở thời điểm này, mà trước đó đã từng diễn ra như chính bà cho biết:
“Em chỉ cầu xin Mẫu hậu ban cho em lòng tin của Mình về em và đừng quá lo lắng, bởi vì hình như em đã chứng tỏ với Mẫu hậu về sự nhanh trí của em từ bốn năm về trước rồi”.
Các bức thư khiến ta thấy Nam Phương hoàng hậu phải âu lo, cảnh giác trước mọi động tĩnh liên quan đến con cái:
“Hôm qua vào khoảng 6 giờ chiều, Bino cùng Bina (tức công chúa Nguyễn Phúc Phương Mai) đang đùa chơi trong bể bơi lớn ở công viên, em đi xuống để trông các con và cùng chơi với Bé Bé (tức hoàng tử Nguyễn Phúc Bảo Thăng) bên chiếc ca nô nhỏ thì bỗng nhiên một chiếc ô tô đỗ xịch ngay trước mặt”. Chuyện gì đã xảy ra? Đôi nam nữ trên chiếc ô tô sau khi quan sát, rồi đến lúc nhìn thấy các con của bà rời cuộc chơi quay về nhà thì chúng lẳng lặng phóng đi. Có phải động thái này chỉ là “Ông ta dừng xe lại để ngắm nhìn má cháu đấy mà” – như Bé Bé lên 7 tuổi nhận xét?
Về các con của vợ chồng Nam Phương hoàng hậu, lâu nay sử sách ghi chép đó là Bảo Long, Phương Mai, Phương Liên, Phương Dung và Bảo Thăng. Tuy nhiên, thật bất ngờ qua lá thư gửi chồng, chúng ta biết bà đã “bật mí” với mẹ chồng:
“Để không làm bà phật lòng và buộc tội em đã giữ bí mật không tâu trình về việc chúng mình sắp có thêm con” (thư viết ngày 13.12.1950).
Sự mong mỏi có thêm đứa con, đối với bà trong hoàn cảnh như thế nào? Bà viết tiếp:
“Em xin Mình hãy thử ở vào địa vị của em một chút… một thân một mình tựa như một người đàn bà bị bỏ rơi, tứ phía chồng chất những lo toan, mà xung quanh thì không khí của mùa lễ hội đang trùm lên vạn vật. Mình phải ở xa, một mình em đơn độc nơi đất khách quê người đã đặt em vào tình trạng bối rối, đến nỗi không dám kể hết với Mình những lo lắng của em…”.
Qua đó, niềm mong mỏi tột bậc của bà cũng như bất kỳ mọi người đàn bà bình thường khác:
“Trong vụ Hè tới, Mình có thể về đây giúp em qua giờ phút vượt cạn được không?”.
NỖI ĐAU MẤT CON
Ngày 14.12, bà “cảm thấy đau hai bên thận và rỉ nhẹ mấy giọt máu”, nhiệt độ 37 độ, mạch tim 72. Chiều 15.12 bà bị sốt “thân nhiệt đã lên tới 39,9 độ, mạch tim 100”. Chiều 16.12, bà bị “xuất huyết nặng” và ngay trong đêm người nhà nhanh chóng chuyển vào Bệnh viện đa khoa ở Cannes. Tại đây, lúc 8 giờ 30 sáng chủ nhật 17.12, bà được giải phẫu khẩn cấp – người trực tiếp mổ là bác sĩ Monchotte. Thông tin này, cựu hoàng Bảo Đại chỉ biết qua thư ngày 18.12.1950 do chị vợ là Agnès viết cấp tốc gửi ông – ngoài ra còn có chi tiết: “Tâu Bệ hạ. Sau khi mổ xong, chính giáo sư cũng gọi dây nói cho tôi là tất cả mọi việc đã được tiến hành kịp thời vào lúc bào thai đã chết… Mariette không phạm vào sự bất cẩn nào cả nhưng tinh thần xuống rất thấp trước khi mổ”.
Qua mất mát lớn này, phải mười ngày sau, khi sức khỏe ổn định, ngày 27.12.1950 bà mới bình tâm viết lá thư gửi kể lại rất chi tiết mọi chuyện đã xảy ra. Và đây là thư dài nhất trong các thư bà đã gửi cho chồng. Qua đó, ta biết nếu bà không được giải phẫu kịp thời, có thể nguy hiểm đến tính mạng:
“Chỉ 24 tiếng đồng hồ nữa thôi, trái tim em có thể ngưng đập”. Thật xúc động, lúc ấy bà còn lo lắng nghĩ tới chồng: “Em cũng dặn chị Angès cấp báo cho Mình để Mình không bị choáng đột ngột nếu xảy ra việc gì xấu đối với em. Và em đã khóc một mình”.
Sau khi mổ xong,
“Em tỉnh dậy thấy trong người xao động, đau đớn vì những co thắt đến nghẹt thở, khát nước và có cảm giác như đang bị trôi xuống vực. Em đã cố vẫy vùng trồi lên với cuộc sống”.
Từ nỗi lo về con bị bắt cóc đến nỗi đau sẩy thai, kể cả sau này qua đời, bà phải một mình gánh chịu, chứ những thời điểm đó không có sự hiện diện của Bảo Đại. Từ đó, trong tháng ngày sống xa xứ, mãi mãi không bao giờ bà đạt được ước mơ:
“Và nếu là đứa con trai của đàn con của chúng ta thì em mong muốn nó sẽ là một vì sao bé nhỏ nhưng lại là niềm tin lớn lao trong trái tim của mỗi chúng ta. Và nó sẽ trở thành báu vật bảo lãnh cho tổ ấm của chúng ta, một tổ ấm mới tìm lại được nhịp sống sau những ngày chia ly cay đắng”,
Nam Phương hoàng hậu trút bầu tâm sự với cựu hoàng Bảo Đại.
Xem thêm : Những thước phim hiếm về gia đình hoàng đế Bảo Đại và Nam Phương hoàng hậu (1951-1955)
(Nội dung tóm lược từ các bài báo của Lê Minh Quốc)
Nghiên Cứu Lịch Sử 