Hình 1: Cổng tam quan Đình Mỹ Hòa
Lâm Hoài Phương
TP HCM, tháng 6-2026
I. Vị trí:
Trên vùng đất Mỹ Hòa có ngôi đình mang tên Mỹ Hòa tọa lạc trên mặt tiền Quốc lộ 22, xã Bà Điểm (khu vực trước đây thuộc xã Trung Chánh), huyện Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh, với tọa độ: 10.86372 N, 106.60168 E. Đình thành lập đã lâu nhưng không biết chính xác vào thời gian nào, và được trùng tu vào năm 2003. Ngày cúng Kỳ Yên hằng năm của đình là 14-02 Â.L.
Từ tháng 7-2025, Mỹ Hòa thuộc xã Bà Điểm vì 3 xã Xuân Thới Thượng, Trung Chánh, Bà Điểm hợp thành xã Bà Điểm.
II Đặt vấn đề :
Trên góc trái cổng chính điện của đình có ghi “SẮC PHONG 1852”.
Trong nội dung bảng thông báo cúng Đại lễ Kỳ Yên năm 2023 ghi ” Đình Mỹ Hòa được sắc phong của Vua Tự Đức năm thứ 5 , tức ngày 23/11/1852…”
Hình 2: Chánh Điện Hình 3: Thông báo
III . Phân tích theo tư liệu :
Sau đây chúng ta hãy phân tích từng địa danh cụ thể trích từ quyển “Từ Điển địa danh hành chính Nam Bộ” của Nguyễn Đình Tư, NXB Chính Trị Quốc Gia -2008 và một số tư liệu khác. Trước tiên chúng ta khảo sát các địa danh có đề cập trong sắc phong và các thôn, làng có liên quan: “Huyện Bình Long, thôn Mỹ Hòa”.
Sách Đại Nam Nhất thống chí viết về Gia Định như sau :
“Xưa là nước Phù Nam , sau bị Chân Lạp thôn tính, gọi là Thủy Chân Lạp, rồi Giản Phố Trại (Campuchia). Có lẽ từ những thế kỷ 15 hay 16 đã có lưu dân Việt Nam tới khẩn hoang lập ấp trên dồng bằng sông Đồng Nai và Cửu Long. Năm 1698 Nguyễn Hữu Cảnh đi kinh lược đất ấy, đặt phủ Gia Định và lấy xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình đồng thời dựng dinh phiên Trấn[i] “, lúc ấy tổng Bình Dương thuộc huyện Tân Bình. Năm Gia Long thứ 7 (1808), Bình Dương được nâng lên thành huyện, thuộc phủ Tân Bình trấn Phiên An. Năm 1813 huyện Bình Dương đặt 2 tri huyện chia làm đông đường và tây đường gồm 2 tổng Bình Trị và Dương Hòa .
Trong sách Gia Định Thành Thông Chí, dưới triều Gia Long, có 2 thôn Mỹ Hòa và Mỹ Toàn. Cả hai thôn đều thuộc tổng Dương Hòa, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình [ii] . Nhưng đến triều Minh Mạng năm 1834, hai Ông Trương Đăng Quế và Trương Minh Giảng phân ranh hành chánh lập địa bạ, đổi tỉnh Phiên An thành tỉnh Gia Định, chia tổng Dương Hòa thành 3 tổng Dương Hòa Thượng , Dương Hòa Trung và Dương Hòa Hạ [iii], thì thôn Mỹ Hòa đã bị xóa tên. (Xem chi tiết các thôn xã trong phục lục đi kèm), chỉ còn thôn Mỹ Toàn.
Mỹ Hòa: (Tr.677)
Thôn dưới triều Gia Long thuộc tổng Dương Hòa, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, trấn Phiên An .
Triều Minh Mạng giải thể (1836)
Mỹ Toàn : (tr.709)
Thôn dưới triều Gia Long thuộc tổng Dương Hòa, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, trấn Phiên An .
Triều Minh Mạng đổi thuộc tổng Dương Hòa Thượng, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, trấn Gia Định.
Trải qua triều Thiệu Trị, Tự Đức đến đầu Pháp thuộc giải thể.
Trong “Địa bạ Gia Định “ (Tr. 319) thôn Mỹ Toàn vào khoảng năm 1834 có tứ cận (giáp bốn phía) như sau:
- Đông giáp địa phận thôn : Trung Chánh Tây
- Tây giáp địa phận thôn : Tân Thới Trung
- Nam giáp địa phận 2 thôn : Tân Thới Nhất, Tân Thới Thượng
- Bắc giáp địa phận thôn : Tân Thới Trung
Đất gò đồi (gần đường thiên lý), trong có dân cư 1 khoảnh, rừng già 1 khoảnh
Hình 4: vị trí thôn Mỹ Toàn theo địa bạ Gia Định 1834
So sánh 2 hình 4 và 5 ta thấy vị trí Mỹ Toàn năm 1834 phù hợp với vị trí Mỹ Hòa 1885
hình 5: tr.6 – Bản đồ các huyện Nam bộ thuộc Pháp do sở địa chính và địa hình thực hiện năm 1885
Theo các tư liệu và bản đồ trên thì thôn Mỹ Hòa bị xóa tên và có khả năng sát nhập với thôn Mỹ Toàn thuộc tổng Dương Hòa Thượng. Đến năm Thiệu Trị thứ nhất (1841), do trích đất từ tổng Dương Hòa Thượng để lập huyện Bình Long, thôn Mỹ Toàn lúc này thuộc tổng Bình Thạnh Hạ, huyện Bình Long. Chỉ đến năm 1885, tên làng Mỹ Hòa lại thấy xuất hiện trong bản đồ các huyện Nam bộ thuộc Pháp do sở địa chính và địa hình thực hiện .
Như vậy thôn Mỹ Hòa có thể tóm tắt như sau :
- Dưới triều Gia Long (1802) đã có thôn Mỹ Hòa.
- Dưới triều Minh Mạng (1834) bị xóa tên
- Dưới triều Thiệu Trị, Tự Đức có thể thôn Mỹ Hòa đã sát nhập vào thôn Mỹ Toàn và đầu Pháp thuộc giải thể thôn Mỹ Toàn.
- Làng Mỹ Hòa thành lập từ làng mới lập Ngãi Hòa khoảng năm 1882-1885
Ta khảo sát thêm thông tin các thôn liên quan đến Mỹ Hòa :
Ngãi Hòa : (tr. 720)
- Làng mới lập thuộc tổng Bình Thạnh Hạ, hạt tham biện Gia Định trong khoảng 1867 -1885, không rõ năm nào đổi tên thành làng Mỹ Hòa, xóa tên. Nội dung này “Tự điển địa danh hành chính Nam Bộ” của Nguyễn Đình Tư, ghi rõ: trích theo “Nam Kỳ địa hạt tổng thôn danh hiệu mục lục “ do Hồ Sỹ Hiệp phiên âm (bản chép tay) lưu trữ tại thư viện Khoa học Xã hội Hà Nội, ký hiệu A.975 .
Mỹ Hòa : (tr. 679)
- Làng thuộc tổng Bình Thạnh Hạ, hạt tham biện Gia Định do đổi tên từ làng Ngãi Hòa trong khoảng thời gian 1882-1885.
- Từ 1-1-1900 thuộc tỉnh Gia Định.
- Từ 1-1-1918 thuộc quận Gò Vấp, cùng tỉnh.
- Ngày 9 tháng 12 năm 1939 hợp với hai làng Trung Chánh, Trung Chánh Tây thành làng Trung Mỹ Tây. Xóa tên.
Kết luận:
Sau khi xem xét tư liệu và phân tích chúng ta thấy
“ Sắc Thần của đình do Vua Tự Đức ban ngày 29/11/1852, trong sắc có ghi địa danh được cấp phong là Huyện Bình Long, thôn Mỹ Hòa” là sai. Theo các thông tin trên thì thôn Mỹ Hòa bị xóa tên năm 1834, có thể bị sát nhập với thôn Mỹ Toàn thuộc tổng Dương Hòa Thượng, huyện Bình Dương. Đến năm 1841 thưộc tổng Bình Thạnh Hạ, huyện Bình Long, rồi từ năm 1876 đến 1885 đổi tên Ngãi Hòa, trở lại Mỹ Hòa cùng tổng, huyện – tức là sau năm 1852 là năm mà vua Tự Đức ra sắc phong .
Hoặc nếu sắc ghi huyện Bình Long thôn Mỹ Toàn thì khả năng chính xác cao.
Do đó có thể kết luận là Đình Mỹ Hòa không có sắc phong thần do Vua Tự Đức ban ngày 29/11/1852. Vì địa danh ghi trên sắc phong không phù hợp với lịch sử thành lập và biến đổi địa danh qua các thời kỳ.
Hình 6: sắc Thần của Vua Tự Đức phong cho đình thần Đình Mỹ Hòa
Tài liệu tham khảo :
- Quốc sừ Quán, Đại Nam Nhất Thống Chí , tỉnh Gia Định, Nguyễn Tạo dịch , Nha Văn Hóa XB Sai Gòn 1973
- Nguyễn Huỳnh Đức – Gia Định Thành Thông Chí – 1972- Nha Văn Hóa, Phủ Quốc vụ Khanh đặc trách văn hóa – tập trung
- Nguyễn Đình Tư – Từ Điển địa danh hành chính Nam Bộ -2008 – NXB Chính Trị Quốc Gia .
- Nguyễn Đình Đầu – Địa Bạ Gia Định – Nhà xuất bản TP. HCM.1994
- Cochinchine_francaise Plant des arrondissements , dressés par le service du cadastre et de la topographie 1885 , tỷ lệ 1/100.000, Mr. Charles Thomson – Bản đồ các huyện Nam bộ thuộc Pháp do sở địa chính và địa hình thực hiện.
Phụ lục:
Danh sách các thôn, xã thuộc huyện Bình Dương, phủ Tân Bình trong địa bạ Gia Định lập năm 1834 có phụ lục chữ Hán trích trong Địa bạ Gia Định
Tổng Dương Hòa Thượng : 19 thôn – tr.211
Mỹ Toàn thôn, Tân Đông Thượng thôn, Tân Đông Trung thôn, Tân Sơn Nhứt thôn, Tân Sơn Nhì thôn, Tân Thới Hạ thôn, Tân Thới Thượng thôn, Tân Thới Trung thôn, Tân Thới Đông thôn, Tân Thới Tây thôn, Tân Thới Nhì thôn, Tân Thới Tam thôn, Tân Thới Tứ thôn, Thuận Kiều thôn, Trung Chánh thôn, Trung Chánh Tây thôn, Xuân Thới thôn, Xuân Thới Đông thôn, Xuân Thới Tây thôn.
Tổng Dương Hòa Trung : 1 xã , 20 thôn – tr.213
An Nhơn Tây thôn, An Thuận Tây thôn, Gia Lộc thôn, Lộc Ninh thôn, Mỹ Hưng thôn, Mỹ Khánh thôn, Nhuận Đức thôn, Phú Hòa Đông thôn, Phú Lợi xã, Phú Thạnh thôn, Phước An thôn, Phước Hội thôn, Phước Mỹ thôn, Tân Phú Trung thôn, Tân Thông thôn,
Tân Thông Tây thôn, Tân Thông Trung thôn, Tân Thuận thôn, Trung Lập thôn, Vĩnh An thôn, Vĩnh An Tây thôn.
Tổng Dương Hòa Hạ: 8 thôn – tr.211
An Định thôn, An Sơn thôn, An Thành thôn, An Thành Tây thôn, Bảo Định thôn, Phú Thuận thôn, Thanh An thôn, Thanh Tuyền thôn.
[i] Quốc sừ Quán, ĐẠI NAM NHẤT THỐNG CHÍ , tỉnh Gia Định, Nguyễn Tạo dịch , Nha Văn Hóa XB Sai Gòn 1973 trang 58-59
[ii] Nguyễn Huỳnh Đức – Gia Dịnh Thành Thông Chí – Nha Văn Hóa, Phủ Quốc vụ Khanh đặc trách văn hóa -1972- tập trung tr. 32- 33
[iii] Nguyễn Đình Đầu – Địa Bạ Gia Định – Nhà xuất bản TP. HCM.1994 tr. 211-213
Nghiên Cứu Lịch Sử 