Lịch sử Việt Nam thời tự chủ: Vua Quang Toản (Bài 8)

Hồ Bạch Thảo

Vua Càn Long mất vào tháng giêng năm Nhâm Tuất [7/2/1799], Quốc vương Nguyễn Quang Toản hay tin xin sai Sứ đến dâng hương; nhưng Vua Gia Khánh từ chối, lấy cớ Sứ thần không thể đến kịp để dự lễ di chuyển linh cửu an táng tại sơn lăng:

“Ngày 29 tháng 5 năm Gia Khánh thứ 4 [1/7/1799]; dụ các Quân cơ đại thần:

……Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Toản sau khi được phong tước, mấy lần đội ơn ban; nay nhận được di cáo (1), muốn sai Sứ thần đến kinh đô dâng hương, ý phát xuất từ tấm lòng thành. Nhưng nghĩ rằng Cao Tông Thuần hoàng đế liệm vào quan, trong tháng 9 chuyển đến Sơn Lăng. Nếu viên Quốc vương sai Sứ đến dâng hương, lúc đến kinh đô, thì đã sau ngày vĩnh viễn an táng, lại phải mệt nhọc bạt thiệp. Nay ra lệnh Thai Bố [Tuần phủ Quảng Tây] gửi văn thư cho viên Quốc vương, bảo không cần đến kinh đô dâng hương. Ðến kỳ dự định tiến cống vào năm Canh Thân [1800], nếu lệnh Sứ thần nước này đến kinh đô, thì nằm trong kỳ tang 27 tháng, theo [nghi lễ] không nhận chúc mừng tại triều và đình chỉ yến tiệc, nên không tiện đến kinh đô. Vậy đem kỳ tiến cống lần này vào năm Canh Thân [1800] ,và lần cống trước; cho gộp vào kỳ tiến cống năm Nhâm Tuất [1802] lúc đó cống chung một lượt, để tỏ lòng thể tuất nước Phiên xa xôi.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 45, trang 17-18)

Khi Sứ thần An Nam đến tỉnh Quảng Tây, viên Tuần phủ Thai Bố bảo Sứ thần trở về nước, chỉ nhận biểu văn để tâu lên; Vua Gia Khánh khen Tuần phủ liệu biện đúng:

“Ngày 17 Quí Dậu tháng 7 năm Gia Khánh thứ 4 [17/8/1799]. Dụ các Quân cơ đại thần:

“ Thai Bố tâu ‘ Quốc vương An Nam sai Sứ dâng biểu tiến hương, tuân chỉ sai Cống sứ mang phẩm vật lễ nghi trở về, riêng mang 2 phong biểu văn tiến trình.’

Sự liệu biện đúng, Trẫm duyệt biểu văn của viên Quốc vương này thấy lời lẽ và nội dung thành thực phát xuất từ trong đáy lòng. Nay phát cho Quốc vương An Nam một đạo sắc, lệnh viên Tuần phủ sai người đưa đến trấn Nam Quan, giao cho viên Trấn mục chuyển cho viên Quốc vương kính cẩn nhận lãnh. Ðem dụ này truyền để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 49, trang 4-5)

Bấy giờ bọn cướp biển Tàu Ô trước đó theo An Nam, trở về nước đầu thuận; Vua Gia Khánh ban lệnh tưởng thưởng, nhưng cho định cư xa biên giới để tranh gây rắc rối:

“Ngày 15 Tân Sửu tháng 8 năm Gia Khánh thứ 4 [14/9/1799]. Dụ các Quân cơ đại thần:

Cát Khánh [Tổng đốc Lưỡng Quảng] tâu‘ Người dân Diên tên là Phương Duy Phú đem đồng bọn cướp là bọn Lương Văn Khoa 18 người đến đầu thuận. Cứ theo lời cung khai rằng đầu đảng cướp là Trần Thiêm Bảo, hiện tại An Nam, cũng muốn thừa lúc sơ hở, đem đồng bọn về đầu thú.’

Bọn Lương Văn Khoa hối tội đầu thú, đáng được tưởng thưởng thêm. Nay chiếu theo lời xin của viên Tổng đốc, thưởng cho mũ đỉnh đái. Bọn Chu Á Nhị 17 người, và bọn dân Diên, Phương Duy Phú cần phải phân loại mà an sáp, không thể cho tụ tập một chỗ để rồi sinh sự. Còn bọn đầu đảng giặc tại An Nam, nghe tin kẻ đầu thú được vinh hiển thưởng mũ đỉnh đái, sẽ lấy làm hâm mộ. Nếu đến Quảng Ðông đầu thú, không thể lưu giữ tại đó, rồi nước này cho rằng Thiên triều dung nạp người trốn tránh, bèn sai quan tại biên giới hỏi han, thì không thành thể chế. Ðem dụ này truyền ra để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 50, trang 9-10)

Tại miền Nam vào tháng giêng năm Kỷ Mùi [5/2-5/3/1799] dân thiểu số Bàn Hàn ở thượng đạo Phú Yên về theo; Nguyễn Vương sai Cai cơ Nguyễn Văn Nguyện đem áo chiến cho các tù trưởng và ban chiếu chỉ vỗ về. Vương nêu rõ lệnh cấm giết trâu với lời dụ như sau :

“Nhân dân cày bừa ruộng nương, nhà nước chứa cất kho tàng, đều nhờ sức trâu. Trước đã có lệnh nghiêm cấm mà thói quen vẫn chưa trừ, cứ mượn tiếng cúng tế hát xướng để giết trâu cầu lợi, đó là điều người nhân giả rất thương. Nay lại nêu rõ lệnh cấm, phàm quan văn từ Lục bộ đến công đường các dinh, quan võ từ chánh phó dinh đến thống đồn, chánh vệ, trưởng chi, hễ có lễ lớn phải dùng thái lao [Thái lao : lễ tam sinh, có đủ trâu bò, dê, lợn] thì phải bẩm trước, còn đều cấm hết, ai phạm cấm thì trị nặng. Đến như nơi chợ búa ở dân gian có phạm thì xử 70 trượng và thu tiền 10 quan thưởng cho người tố cáo. Quan sở tại không xét biết cũng bị tội lây”.

Tháng 2 [6/3-4/4/1799] sai Khâm sai thống binh cai cơ Nguyễn Văn Thụy và Khâm sai cai đội Lưu Phước Tường sung Chánh phó sứ đem quốc thư sang Xiêm, tặng Phật vương 1 chiếc thuyền đại hiệu, kèm theo 10 cỗ súng lớn bằng gang. Thư như sau :

“Hiện nay giặc Tây Sơn đương cốt nhục hại nhau, lại thêm ngờ vực giết cả những quan cũ tướng cũ, đó là trời giục tới ngày tiêu diệt. Nước tôi đã chỉnh đốn binh giáp, định ngày tiến công, đó là cơ hội rất tốt. Nếu được đại tướng của Xiêm điều động những quân Chân Lạp và Vạn Tượng theo đường thượng đạo mà xuống Nghệ An để giúp thanh thế cho tôi, thì giặc trước bụng sau lưng đều bị đánh, không rảnh mà mưu tính được, tôi có thể nhân thắng đuổi dài, thu phục được đất cũ chỉ ở một trận này”.

Vua Xiêm bằng lòng, truyền hịch trước cho các dân tộc ở thượng đạo dự bị quân và voi để chờ đánh.

Tháng 3 [5/4-4/5/1799], chuẩn bị cho cuộc hành quân lớn tại Qui Nhơn, Vương ban 32 điều quân chính răn các tướng sĩ; giao hẹn 10 ngày một lần, các vệ, đạo phải đưa ra giảng dạy cho quân lính; trong đó có các điều quan trọng như sau:

-Khi hành quân không được mang theo đàn bà con gái và người thuật sĩ tán nhảm về điều tốt xấu làm rối loạn quân tình. Làm trái thì chém đầu để răn bảo mọi người.

-Thắng địch không được giết chóc thẳng tay. Như địch hàng phục, bắt giải nộp thì có quân công, tự tiện giết thì trị tội nặng.

-Khi thắng trận vào dinh lũy giặc không được tự tiện lìa khỏi hàng ngũ, tản ra các nơi để cướp bóc, làm trái thì chém đầu để răn bảo mọi người. Của cải bắt được thì đợi sau chia đều. Voi ngựa, khí giới, thuyền ghe, lương thực thì sung công để dùng vào việc quân việc nước.

-Quân giặc tan vỡ chạy trốn vào trong thôn xóm thì không được tìm bắt giết chóc, hại đến dân thường, làm trái thì trị tội nặng.

-Phàm đàn bà con gái và của cải của dân gian không được xâm lấn cướp bóc, làm trái thì chém đầu để răn bảo mọi người.

-Trong quân không được đánh bạc uống rượu. Như đánh bạc ở đồn sở thì không kể quan hay dân, đều trị 100 roi, tiền mặt bắt được trong sòng thì thưởng cho người tố cáo. Uống rượu thì quan bị xử nặng, lính cũng trị 100 roi và sung làm đầu bếp. Ra trận thì đều chém đầu để răn bảo mọi người.

-Thám tử ở đất địch về, tướng hiệu không được đón đường hỏi chuyện, thám tử cũng không được tiết lộ công việc. Làm trái đều chém. Như việc có quan hệ cơ mật mà người ngoài biết được thì bắt tội thám tử.

-Binh đinh ra trận mà lùi thì cho ngũ trưởng chém ngay trước quân. Ngũ trưởng mà lùi thì cho đội trưởng chém ngay trước quân. Cai đội, Trưởng hiệu, Trưởng chi đều theo phép đó mà làm, ai dung tha thì bị đồng tội.

-Ra trận khi người nào bị tên đạn bắn bị thương, các quân đều không được hoảng chạy, phải đem người bị thương đi chữa thuốc. Làm trái cũng chém.

-Sĩ tốt tòng chinh, nếu ai tự tiện vào nhà dân, hãm hiếp đàn bà con gái và cướp lấy của cải, thì chém ngay, rao trong quân. Nếu vào đất giặc mà có người đem của cải biếu riêng, dám công nhiên nhận lấy, việc phát giác thì người chánh phạm bị xử chém ngay. Còn những viên tiếp nhận, từ trưởng chi trở xuống đều trị 50 roi và giáng một bậc.

-Ra trận đối địch, tướng sĩ có ai bắt được quân giặc, cứ mỗi một người thì thưởng tiền 5 quan, bắt được hộ quân, quán quân, đô ty, đô úy của giặc thì thưởng tiền 20 quan, bắt được đô đốc giặc thưởng tiền 100 quan, bắt được quận công giặc thưởng tiền 1.000 quan; như bắt được người có quan chức mà không có quản binh thì thưởng 1 phần 3. Ngoài ra bắt được thuộc tướng của giặc thì đều lấy đó mà suy ra. Chém được thủ cấp cũng y lệ mà thưởng, lại thêm cho tước trật theo thứ bậc khác nhau. Nếu giặc bị thương vì tên đạn mà nhận làm công mình và nó tự đến đầu hàng thì không được thưởng. Nếu bắt được khí vật mà tự tiện quẳng đi thì trị 100 roi, truất làm quân đầu bếp. Nếu không phải lúc ra trận mà tự tiện bắt người giết người thì chiếu theo quân chính trước mà trị tội.

-Những người thể sát và tham quân, như thấy sĩ tốt thật có tội lỗi mà che giấu riêng cho nhau, không đem tố ra, thì đều đồng tội với kẻ phạm.

Vương cử đại quân đi đánh Quy Nhơn, lưu Khâm sai cai đội hoàng tử thứ hai là Hy trấn thủ Gia Định. Cho Khâm sai thuộc nội cai cơ quản Trường đà kiêm Hộ bộ là Nguyễn Văn Nhân làm Khâm sai thuộc nội chưởng cơ, hiệp cùng Hình bộ Nguyễn Tử Châu và nguyên Lễ bộ kiêm Đốc học Nguyễn Thái Nguyên cùng giúp mọi việc binh dân. Sai Công bộ Trần Văn Thái đốc thúc đóng chiến thuyền để sẵn chuyên chở, Hộ bộ Trần Đức Khoan trông nom tiền thóc thuế lệ, Giám thành sứ Tô Văn Đoài hộ vệ cung thành, Hiệu úy Tiền chi Trung quân là Hoàng Văn Khánh và Vệ úy vệ Hùng uy làm Trần Đại Luật phòng giữ nội ngoại kinh thành.

Sai Chưởng Tiền quân Nguyễn Văn Thành điều bát bộ binh các đạo đi trước ra Diên Khánh; sắc cho Đông cung Cảnh nghiêm sức cho các đồn tại ba đèo Đại Lãnh [huyện Tuy Hòa, Tuy Hòa], Sầm Dương và Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], cẩn thận việc quan phòng, cấm việc đi lại, không được để lộ tình hình.

Vương đích thân đôn đốc binh thuyền ra cửa biển Cần Giờ. Sai Chưởng cơ Nguyễn Văn Trương đem binh thuyền tiến trước, Cai cơ Nguyễn Văn Thịnh và Tham tri Hộ bộ Trịnh Hoài Đức chở quân lương đi theo.

Tháng 4 [5/5-2/6/1799] thuyền vua đến vũng Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa], dừng ở thành Diên Khánh, sai đội Tiểu sai dâng biểu về Gia Định để thăm sức khỏe mẹ là Từ cung; từ đó đại binh tới đâu thẳng đó, bèn dâng thư trình bày cho Từ cung biết.

Sai Nguyễn Văn Thành thống quản tướng sĩ Tiền quân kiêm dinh Tiên phong và năm cơ voi thuộc vệ Hùng võ quân Thần sách, cùng cả quân Xiêm, tiến lấy Phú Yên, Nguyễn Văn Tánh, Đặng Trần Thường và Nguyễn Đức Xuyên đều theo điều bát.

Lấy Phó thống Trung đồn quân Thần sách là Nguyễn Đình Đắc làm Phó tướng Tả quân, hiệp cùng phó tướng Nguyễn Công Thái quản suất tướng sĩ dinh Tả quân, cho theo Đông cung Cảnh điều bát để đi đánh giặc; lưu tướng quân thượng đạo Nguyễn Long ở trấn giữ Diên Khánh, Lưu thủ Bình Khang là Nguyễn Xuyền giữ kho tạm Cù Huân, trưng gọi hương binh hai phủ Bình Khang và Diên Khánh chia nhau phòng thủ.

Thuyền Vương tiến đến Thị Nại [Qui Nhơn], thẳng vào cửa biển. Sai Chưởng Hậu quân Võ Tánh và Chưởng Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức đem quân đóng ở Phú Trung. Lại sai quân các vệ Hữu đồn quân Thần sách qua đò Càn Dương [thành phố Qui Nhơn, Bình Định], đánh quân Tây Sơn ở Cựu Phụ [Gò cũ] hai trận đều thắng. Quân Nguyễn thừa thắng tiến đóng ở Trúc Khê; Thái phủ Lê Văn Ứng giữ quân ở Thốc Lộc không dám đánh. Trước đó Thiếu phó Trần Quang Diệu và Tư đồ Võ Văn Dũng thấy Ứng là người bề tôi yêu của Nguyễn Quang Toản, cậy thế kiêu ngạo lộng quyền, mưu muốn giết đi. Bấy giờ Quang Toản sai Ứng cùng Đại tổng quản Lê Văn Thanh lưu giữ Quy Nhơn, Diệu mưu với Dũng rằng:

“Thanh là người của đảng ta, Ứng là thù của ta. Nay Thanh giữ Quy Nhơn, nếu lại sai Ứng đến thì Ứng tất làm không lợi cho Thanh. Bọn ta theo đấy đem quân vào cửa biển Thị Nại, mật hẹn với Thanh, hễ nghe hiệu súng ở cửa biển thì nói dối Ứng đó là quân Gia Định, khiến Úng đi ra một mình, nhân đó đánh úp, thì sẽ giết ngay được Ứng”.

Chợt quân Nguyễn đến cửa Thị Nại nổ ba tiếng súng. Thanh ngờ là quân của Diệu, Dũng, nên không phòng bị, xin Ứng đi cự chiến. Ứng ra khỏi thành ngần ngừ; do đó quân Nguyễn tiến, không bị ngăn cản. Kịp khi Thanh biết thì trở tay không kịp nữa, bèn cùng Ứng đem đồ đảng chia đóng ở Thốc Lộc và Đê Phụ để cùng chống giữ. [ các vùng Phú Trung, Càn Dương, Cựu Phụ, Trúc Khê, Thốc Lộc, Đê Phụ đều là tên đất, gần thành Qui Nhơn].

Vương nghe tin quân của Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng đã đến Quảng Nam, bảo các tướng rằng :

“Muốn lấy được thành, trước phải đánh quân cứu viện”.

Bèn sai Chánh thống tả đồn Hậu quân Lê Văn Duyệt và Binh bộ Nguyễn Đức Thiện đem tướng sĩ Tả đồn và Hậu đồn thẳng tới Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], đóng giữ các đường hiểm yếu đèo Cung Quăng [chỗ tiếp giáp Quảng Ngãi và Quy Nhơn] và Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi] để chặn viện binh của địch, Đại đô đốc quản chi Hiển võ là Đoàn Văn Cát đem quân sở thuộc giữ hai đồn Thái An và Vĩnh Thuận để làm thanh thế xa, Nguyễn Văn Trương đem thủy binh chia cho các thuyền sai đi tuần ở phần biển tỉnh Quảng Ngãi.

Võ Tánh và Nguyễn Huỳnh Đức đánh quân Tây Sơn ở Thị Dã, Thiếu úy Trương Tiến Thúy thua chạy, tịch thu 13 thớt voi; quân địch chết và bị thương rất nhiều. Đuổi đến cầu Tân An [huyện Tuy Phước, Bình Định], chém được Đô đốc Nguyễn Thực. Phía quân Nguyễn, Vệ úy vệ Ban trực hữu quân Thần sách là Tôn Thất Nông chết trận.

Đại đô đốc Tây Sơn là Lê Chất hàng. Chất người huyện Phù Ly [huyện Phù Mỹ, Phú Cát] Bình Định, là thuộc tướng của Tư lệ Lê Trung, từ khi Trung bị giết, Chất sợ vạ tới mình, ngầm vào Quy Nhơn theo Đại tổng quản Lê Văn Thanh. Thanh vốn trọng tài của Chất, giữ ở dưới màn. Đến bấy giờ đem 200 người bộ thuộc đến quân Võ Tánh đầu hàng. Trước kia vào mùa xuân năm Đinh Tỵ [1797], Phó tướng Tiên phong Nguyễn Văn Tánh đóng giữ Diên Khánh, Chất sai người đưa thư cho Tánh xin làm nội ứng, rồi việc không thành, tới nay thế cùng xin hàng. Chất là người rất thiện chiến, Vương đã từng nghe tiếng, đặc biệt vỗ về để dùng, sai theo Võ Tánh điều khiển. Từ đó tướng Tây Sơn là bọn đại Đô đốc Võ Đình Giai, Nguyễn Văn Điểm, đô đốc Lê Văn Niệm, Hồ Văn Viện, Trần Văn Lân, đô úy Mai Gia Cương, Nguyễn Văn Trí, nối nhau xin hàng; Vương đều sai chiêu tập quân cũ, để theo đi đánh.

Quân Lê Văn Duyệt đến Đạm Thủy [huyện Phù Mỹ, Bình Định] đánh đốt kho lương của giặc, chém được tướng là Đại đoàn luyện Giảng (không rõ họ), gửi thủ cấp đến thành tại báo thắng trận. Vua thưởng cho 1.000 quan tiền. Duyệt lại tiến binh đến Bến Đá [chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], chia đặt các đồn.

Sai Khâm sai thống binh cai cơ chi ứng nghĩa là Nguyễn Tiến Huyên và Tham mưu Nguyễn Tử Chính đến bảo Bến Đá theo Lê Văn Duyệt để giữ hai xứ là Hôn Cốc [Hang tối] và Sa Lung [gần biên giới Quảng Ngãi, Bình Định], phủ dụ những sách người Đê để nghiêm phòng quân tiếp viện của Tây Sơn.

Nguyễn Văn Thành đánh bảo Hội An [huyện Đồng Xuân cũ, bắc Phú Yên] phá được, Tham đốc địch là Phạm Văn Điềm đầu hàng. Thu phục được dinh Phú Yên. Tin báo đến, vua dụ giục Thành tiến quân để tiếp nhau với các đạo quân của Võ Tánh.

Lấy hàng tướng là Đô đốc Nguyễn Văn Thiệu làm Chánh trưởng chi Tiền chi Tiền quân, Khâm sai tổng nhung cai cơ Phan Tiến Bảo làm Phó trưởng chi, Phó trưởng chi Tả chi Phan Tiến Quý làm Chánh trưởng chi, Trưởng hiệu Trần Văn Hòa làm Phó trưởng chi, Phó trưởng chi Tiền chi Hoàng Văn Long làm Chánh trưởng chi Hữu chi, Khâm sai thống binh cai cơ Phan Tiến Sơn làm Phó vệ vệ Lương võ.

Cho Cai cơ Nguyễn Văn Thụy làm Khâm sai thượng đạo tướng quân, Cai đội Lưu Phước Tường làm Khâm sai điển quân, hiệp cùng Tham mưu Nguyễn Hoài Châu và Tham quân Lê Văn Xuân đem quân sở thuộc 150 người mang quốc thư và phẩm vật gồm các thứ nhiễu sa gấm đoạn theo đường thượng đạo sang chiêu dụ nước Vạn Tượng. Bọn Thụy mới đến nước Xiêm, vua Xiêm sắp sai tướng để cùng đi với Thụy, chợt xảy việc với Diến Điện, bèn hiến 5 vạn cân diêm tiêu để giúp quân dụng, lại cấp cho giấy thông hành qua thượng đạo và nói:

“Giấy thông hành này rất đắc lực, ta sai người cầm giấy đi, đến đâu cũng có người cung ứng hộ tống không trở ngại gì”.

Bọn Thụy về đến hành tại, đem việc tâu lên. Vương sai đi ngay, dụ rằng :

“Việc quân không nề dối trá, chính có thể nhân cơ mà làm. Bọn ngươi đến nước Vạn Tượng nên phao tiếng là quân Xiêm cùng với quân ta do đường thượng đạo đánh Nghệ An, khiến cho quân giặc kinh sợ ngờ vực, không dám vét hết quân ra Bắc Hà vào cứu viện, như thế thì thành Quy Nhơn bị cô lập, sớm chiều hẳn vỡ. Đó là cái kế của Hán Cao tổ lưu Hạng Vũ vài tháng để được vạn toàn”.

Bèn cho bọn Thụy áo mũ đều một bộ, 400 quan tiền, 1.000 đồng bạc Phiên [Tây Dương]. Bọn Thụy từ tạ ra đi, dùng người Chân Lạp là ốc Nha Bô Dịch Lạch làm hướng đạo, bắt đầu đi từ bến Tầm Bông Me [địa đầu nước Chân Lạp], qua Khu Khảng đến U Bôn [địa đầu Vạn Tượng]. Bọn Tù trưởng đều hưởng ứng; Tù trưởng Khu Khảng lại sai sứ là Khôn Thiêm Man Tôn đến cống 2 thớt voi đực, 6 tòa tê giác.

Tháng 5 [3/6-2/7/1799] quân Nguyễn tiến sát thành Quy Nhơn, chia quân làm 2 cánh đóng đồn phía đông bắc và đông nam; đều theo Võ Tánh điều dộng tùy cơ đánh dẹp. Vương đích thân cầm quân tiến đóng ở Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], phái thêm Phó tướng Tả quân là Nguyễn Công Thái và Nguyễn Đình Đắc, Chánh phó thống Hậu đồn quân Thần sách là Tống Viết Phước và Phan Văn Kỳ đóng đồn từ Cung Quăng [chỗ tiếp giáp Quảng Ngãi và Quy Nhơn] đến Sa Lung [gần biên giới Quảng Ngãi Bình Định], để phòng quân địch vào tiếp viện.

Quân Tây Sơn đánh vào bảo Sa Yển; Nguyễn Văn Thành sai Nguyễn Đức Xuyên đem quân và voi xông vào trận địch, đạn bay trúng trán Xuyên, Xuyên liền bọc vết thương rồi lại đánh. Quân địch thua chạy; bắt được hơn 20 thớt voi; tin thắng trận báo lên. Vương thưởng cho Xuyên 600 quan tiền, tướng sĩ dưới quyền 4.000 quan.

Lấy Thư ký Phạm Xuân Quang làm Tham mưu dinh Hậu quân, Thư ký điển quân Trần Quang Thái và Tham luận Bùi Văn Định theo lệ cũ thu thuế ruộng ở các huyện Tuy Viễn, Phù Ly [huyện Phù Mỹ, Phú Cát] và Bồng Sơn, tỉnh Bình Định.

Đặt quan công đường dinh Phú Yên, lấy Hiệu úy Tả chi Trung quân là Hồ Đức Vạn làm Lưu thủ, Trần Minh Đức làm Cai bạ, Võ Đức Thông làm Ký lục [Đức Thông là người Phú Yên].

Tháng 6 [3/7-31/7/1799] Nguyễn Văn Thành đem quân qua sông Đào Lô tại Phú Yên, đánh chiếm bảo Ưu Đàm.

Tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đến Quảng Ngãi, nghe tin quân Nguyễn đã giữ Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], liền bỏ thuyền lên bộ mà tiến, binh lực hùng hậu, có đến mấy vạn. Vương lo số quân ta ít, mật sai lui một đoạn. Lê Văn Duyệt và Tống Viết Phước đều nói:

“Hai người chúng tôi ở đây, giặc không đủ phải lo!”.

Rồi Diệu đóng ở phía ngoài núi Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi] giả làm thanh thế; Dũng thì đem đồ đảng từ đồn Chông Hàm đi tắt mà xuống, toan đánh úp quân ta. Ban đêm lội qua khe nhỏ, trong rừng có một con nai chạy ra, người đi trước trông thấy kêu to lên rằng :

“Nai!”

Những người sau hoảng hốt kêu chuyền rằng :

“Quân Đồng Nai” [Quân Tây sơn thường gọi quân Nguyễn là Đồng Nai].

Quân Tây Sơn đều sợ chạy cả, rơi vào hang hố rất nhiều. Viết Phước biết giặc sợ đêm, tự đem vài trăm quân đánh đuổi. Quân địch tan vỡ, dày đạp lẫn nhau mà chết; bắt được quân lính và khí giới không xiết kể. Tin thắng trận báo lên. Vua khen rằng:

“Làm tướng phải nên như thế”.

Thưởng cho Phước 3.000 quan tiền.

Vương thấy những quân địch bị bắt có người đội mũ mo cau thì hỏi. Họ đều trả lời rằng đó là nón của người đi đường, Vũ Văn Dũng bắt chước dùng làm nón cho quân. Bèn sai đưa tù binh đến chỗ Võ Tánh để cho địch biết; trong thành trông thấy đều mất vía.

Sai Phó vệ úy vệ Túc trực là Nguyễn Văn Khiêm đem binh thuyền 20 chiếc tiến đánh thủy binh của giặc ở cửa biển Mỹ ý [Đức Phổ, Quảng Ngãi], phá được, đuổi đến Sa Kỳ [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi] rồi trở về.

Vương đến Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi]. Tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng lui quân đến đất Thanh Hảo; bọn Kiểm điểm Trần Viết Kết lại từ Thuận Hóa đem chiến thuyền đến họp. Vua bảo các tướng rằng :

“ Võ Văn Dũng của giặc ra trấn Bắc Hà vốn đã nổi tiếng, nay bị quân ta đánh thua, không khỏi căm thẹn, thế nào cũng mưu đồ cách khác. Nhưng hắn dùng thủy quân hay đi đường thượng đạo cũng chưa biết được. Phải nên phòng bị nghiêm cẩn để chờ”.

Bèn sai Phan Văn Kỳ quản hai vệ Tuyển phong hữu và Dương võ đóng đồn Chông Hàm, Tống Viết Phước quản mười một vệ Hữu đồn và Tiền đồn, chia đi chiến thuyền đậu ở ngoài biển Mân Khê [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi] để ngăn thủy binh của địch.

Quản vệ Phấn dực là Tống Phước Lương đánh phá được Thống binh giặc biển Tề Ngôi là Phàn Văn Tài ở cửa biển Kim Bồng rồi đuổi đến Phú Yên, lại đánh được. Trước đây Tây Sơn chiêu nạp bọn đầu sỏ giặc biển, trao cho chức Thống binh, muốn lợi dụng cái nghề thủy chiến của họ để chống quân Nguyễn, đến đây bị đánh thua, thế địch thêm nhụt.

Võ Tánh đánh phá được Thái phủ giặc là Lê Văn ứng. Trước là Ứng nghe tin viện binh đến, liền đem 6.000 quân tinh nhuệ và hơn 50 thớt voi, mưu đến ấp Tây Sơn [huyện Tây Sơn, Bình Định] thu chở quân lương để làm thế dựa nhau. Tánh biết tin, truyền hịch cho Nguyễn Văn Thành kéo quân và voi, ủy cho Nguyễn Đức Xuyên làm Tả đạo, Phó tướng Nguyễn Công Điền và Đô đốc Lê Chất làm hữu đạo, mình tự cầm trung đạo, định hẹn đều tiến, đón đánh Ứng ở Cà Đáo, bắt được hết quân và voi; Ứng chỉ thoát được thân trốn. Tin thắng trận báo lên; Vương thưởng 1 vạn quan tiền.

Quân Nguyễn lấy lại được thành Quy Nhơn. Thái phủ giặc là Lê Văn Ứng đã thua, trong thành quân ít lương cạn; Đại tổng quản giặc Lê Văn Thanh, Thượng thư binh bộ Nguyễn Đại Phác và Thiếu úy Trương Tiến Thúy dâng biểu xin đem thành đầu hàng. Vương sai Tham tri Lại bộ Nguyễn Bảo Tiến và Tham mưu Trần Quang Thái đưa chỉ dụ rằng :

“Bọn ngươi đã biết quy thuận, ta cũng lấy lòng thành tiếp đãi, ngày trước là cừu địch, ngày nay là Vua tôi, đều không nên ngờ sợ gì nữa”.

Vương vào thành; bọn Thanh cùng tướng tốt 1 vạn 3 trăm người đều tự trói cổ lạy phục; Vương sai tuyên chỉ yên ủi, cho 5.000 quan tiền để chia nhau, đổi tên thành là Bình Định. Sắc ban những người bị Tây Sơn bắt tòng quân đều tha về hết; nhà dân ở ngoài thành bị thiêu hủy thì cho miễn sưu dịch một năm.

Sai Võ Tánh biên hết các tướng sĩ mới hàng và voi ngựa, súng ống, khí giới, cho rõ thực số.

Vương đến Châu Dã, các tướng tề tập ở hành tại lạy mừng. Bèn sai Nguyễn Huỳnh Đức đóng ở Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], Nguyễn Văn Thành đóng ở Hôn Cốc, [Hang tối], Nguyễn Văn Tánh đóng ở Sa Lung [gần biên giới Quảng Ngãi Bình Định], Nguyễn Đức Xuyên đem quân và voi theo Đông cung Cảnh đi giữ Châu Dã.

Tháng 7 [1/8-30/8/1799], mùa thu, Vương trú ở thành Bình Định . Trước đây đắp đồn Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], bắt 3000 dân Phú Yên ứng dịch, đến bây giờ việc đã hơi dãn nên cho về làm ruộng.

Sai Tham tri Hộ bộ Nguyễn Kỳ Kế và Trịnh Hoài Đức chở gạo lương ở kho Đại La ở Nước Mặn về chứa ở kho Cự Tích [ở trong thành Bình Định]; Khâm sai thuộc nội cai cơ Nguyễn Văn Thịnh, Tham tri Công bộ Nguyễn Tử Trinh, Tham mưu Trần Long Hựu coi thuyền ghe chở gạo lương từ Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa] đến Thị Nại.

Vương bàn đánh thuế thân dân Bình Định; Tham mưu Đặng Đức Siêu dâng mật sớ nói:

“Tôi nghe binh pháp nói: Cùng với dân chúng một lòng yêu thì không việc gì không thành, cùng với dân chúng một lòng ghét thì không việc gì không đổ. Kế ngày nay xin trước hãy kén quân mà miễn thuế thân một năm, để thu phục lòng người một hạt cho dân bốn phương trông vào”. Vương khen phải và nghe lời.

Nguyễn Văn Trương đánh Kiểm điểm Trần Viết Kết ở ngoài biển Mỹ ý [Đức Phổ, Quảng Ngãi], quân Tây Sơn chết và bị thương nhiều, Kết đem binh thuyền rút lui.

Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản cử đại binh từ Thuận Hóa vào cứu viện, đóng ở Trà Khúc [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi], sai Nội hầu Lê Văn Lợi đem một nghìn quân và 20 thớt voi đánh thành Mân Khê [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi]. Phó tướng Hữu quân Nguyễn Văn Lợi đóng chặt thành chống giữ. Quân Tây Sơn đánh luôn 3 ngày, quân Nguyễn ở trong thành dùng đại bác hỏa xa bắn giết quân giặc rất nhiều. Kiểm điểm Trần Viết Kết đem hơn trăm chiến thuyền vào Sa Huỳnh [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi], mưu đánh úp sau lưng thành. Đêm hôm ấy bão to nổi lên, thuyền địch chìm đắm nhiều; Kết lui về Cổ Lũy [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi], Lợi cũng lui về Trà Câu, không dám xâm phạm nữa. Vương nghe tin, thưởng cho tướng sĩ 1.000 quan tiền.

Tháng 8 [31/8-28/9/1799] Nguyễn Huỳnh Đức ốm, sai Nguyễn Văn Thành thay giữ Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], tướng sĩ hai dinh Hữu quân và Tiên phong đều theo điều bát.

Phó tướng Hậu quân là Nguyễn Công Điền có tội bị giết. Trước đây trong trận Cà Đáo, Điện tự tiện vào nhà dân ấp Tây Sơn cướp lấy con gái và của cải, đến bấy giờ việc phát, sai chém bêu đầu để răn, và trả lại con gái và của cải cho dân; truyền dụ cho nhân dân sở tại đều biết.

Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản nhiều lần giục các tướng tiến đánh; Trần Viết Kết nói:

“Trời đương gió ngược, đánh thủy không tiện”.

Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng đều khuyên Quang Toản về Thuận Hóa để cho bọn họ tùy cơ đánh giữ; Quang Toản bèn về. Rồi Diệu, Dũng cũng đem quân lui về Quảng Nam, Lưu tiết độ Nguyễn Văn Giáp đóng giữ Trà Khúc [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi].

Vương thấy quân Tây Sơn đã lui, sai Nguyễn Văn Thành liệu để quân các đạo ở lại theo Thành đóng đồn giữ, còn thì rút hết về hành tại. Thành dâng biểu xin tiến quân lấy Thuận Hóa, nhưng Võ Tánh cố sức ngăn; Vương cũng nghĩ quân đi lâu ngày, không nỡ bắt khó nhọc quá, bèn thôi.

Sai Khâm sai thống binh cai cơ chi ứng nghĩa là Hoàng Công Khánh và Nguyễn Tiến Huyên cùng Tham hiệp Nguyễn Văn Dương đem quân đi giữ hai đồn Đốc Me và Mân Khê [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi], theo Nguyễn Văn Thành sai khiến.

Bọn tướng quân thượng đạo Nguyễn Văn Thụy và Điển quân Lưu Phước Tường tới thành Viên Chăn quốc đô nước Vạn Tượng. Trước kia Nguyễn Vương ở thành Vọng Các, vua nước Vạn Tượng là Chiêu Ấn sang chầu nước Xiêm, nhân đến yết kiến Vương, lòng rất kính mến. Khi trở về nước, nghe tin Vương lấy lại được Gia Định, từng muốn sai sứ xưng thần, nhưng bị đường nghẽn không đi được. Đến bấy giờ được tin rất mừng, đích thân đem thuộc hạ lạy rước quốc thư, tiếp đón quan và quân ta rất hậu, nói với bọn Thụy rằng:

“Tây Sơn là cừu địch của nước Vạn Tượng. Ngày nọ nghe tin quân Thanh Hóa và Nghệ An giặc đã đem hết về Thuận Hóa, nay nhân sơ hở mà ập đánh tưởng cũng không khó. Nhưng mùa gió nam muộn rồi, chưa biết quân nhà vua tiến thoái thế nào? Nếu lấy được chưa chắc đã giữ được. Chi bằng sai một người trở về tâu kín việc binh, đợi đến sang năm định hẹn, hễ quân nhà vua tiến đánh Thuận Hóa, thì Ấn sẽ xin đem hết quân trong nước thẳng xuống Nghệ An quyết đánh một trận để giết hết Tây Sơn, bắt lấy đảng nó làm nô để rửa nhục cho người trước, đó là lòng mong mỏi của Ấn”.

Bọn Thụy bèn ủy cho Tham quân Lê Văn Xuân trở về, lại sai Tham mưu Nguyễn Hoài Châu, Cai đội Nguyễn Văn Uẩn đi hiểu dụ các sách dân thiểu số ở Trấn Ninh và Thanh Nghệ.

Tháng 9 [29/9-28/10/1799] trấn Biên [Biên Hòa] có lụt lớn, lúa ruộng ngập hết, nhà dân trôi mất hơn nghìn nóc, có người bị chết đuối. Các quan báo lên, Vương sai phát gạo kho để chẩn cấp.

Vương sắp khải hoàn, sai chưởng Hậu quân Võ Tánh thống lãnh quân trong dinh và các tướng sĩ vệ Võ lương Trung chi Hữu quân, đội Thuộc viên Trung chi Tiền quân, Tả chi Túc uy dinh Tiên phong, năm đồn quân Ngự lâm, hai vệ Thiên trường và Tín trực, cùng một vạn quân Xiêm, hiệp cùng Lễ bộ Ngô Tòng Chu lưu trấn thành Bình Định, bọn Tham tri Hộ bộ Trịnh Hoài Đức, Tham tri Lễ bộ Nguyễn Cửu Hành, Tham tri Binh bộ Hồ Văn Định, Tham tri Hình bộ Nguyễn Hoài Quỳnh đều theo lưu trấn, trông coi các việc binh dân, tiền thóc và kiện tụng.

Sai các dinh Phú Yên, Bình Khang và Bình Thuận xét những nơi nhà trạm dọc đường mà dựng nhà công, sửa cầu đường, dự bị dân phu lương thực mỗi trạm 200 người, gạo lương 500 phương, để Vương cùng quân binh hộ tòng dừng nghỉ khi đi qua.

Triệu Nguyễn Văn Thành về hành tại, sai Phó tướng Hậu quân Nguyễn Văn Biện đem quân giữ thay đồn Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], lấy Tham mưu Trần Long Hựu làm Tham tri Hộ bộ, theo làm các việc về tiền lương.

Sai Chưởng cơ Nguyễn Văn Trương quản quân sở thuộc và thuyền sai để giữ biển Thị Nại chống ngăn giặc biển ; Khâm sai thống binh cai cơ thượng đạo Bình Khang quản chi Kiên nghĩa là Nguyễn Văn Quế và Khâm sai đốc chiến cai cơ Mai Tiến Vạn đều đem quân sở thuộc giữ ba đèo Đại Lãnh [huyện Tuy Hòa, Tuy Hòa], Sầm Dương và Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], để tuần xét kẻ gian.

Giám mục Bá Đa Lộc chết. Đa Lộc trước theo giúp việc quân, tham dự bàn bạc, khi đem Đông cung Cảnh sang Pháp, hết lòng gìn giữ trông nom; Vương bảo Đông cung đãi theo lễ Sư phó. Đến bấy giờ chết, tặng Thái tử thái phó Bi Nhu quận công, thụy là Trung ý, dùng hậu lễ để chôn cất.

Vương về đến Gia Định; khi qua Phú Yên giảm hoãn cho dân số gạo thị nạp còn thiếu.

Mấy tháng trước xãy ra giao tranh ác liệt giữa quân Nguyễn Vương và Tây Sơn. Sau đó chiến thuyền của Cai đội Nguyễn Hữu Định thuộc phe Nguyễn bị gió bão trôi dạt đến Quảng Đông; Nguyễn Hữu Định xưng tên là Nguyễn Tiến Định xin giúp đỡ. Bấy giờ nhà Thanh vẫn nhận triều cống của Tây sơn, nên Vua Gia Khánh không ra mặt giúp, lệnh Tổng đốc Lưỡng Quảng ngầm thu xếp cho bọn Định trở về nước:

“Ngày 29 tháng 9 năm Gia Khánh thứ 4 [27/10/1799]. Dụ các Quân Cơ Đại thần: Cát Khánh tấu rằng:

‘Người Di tại Nông Nại [Đồng Nai] là bọn Nguyễn Tiến Định giao tranh với quân An Nam [nhà Tây Sơn], bị gió bão trôi dạt vào vùng biển Quảng Đông, khẩn xin cấp lương gạo và trả về nước cũ v.v..’

Nên trợ cấp sơ sài; nhưng hiện nay Nguyễn Quang Toản đang phụng nhận lịch Chính Sóc (2); nước này và bọn Di kia là hai phe cừu địch, nếu đối xử trọng đãi thêm, trong trường hợp Nguyễn Quang Toản sai người đến hỏi, thì bọn ngươi biết lấy lời gì để đáp lại? Huống Trẫm vừa mới đảm đang việc quốc chính, bọn người Di kia không khỏi có ý cầu mong, với ý đồ xin xét lại. Việc họ Lê, họ Nguyễn ai sai ai đúng lúc này không cần bàn luận; chỉ biết rằng họ Nguyễn qui phục Thiên triều đã mấy năm; còn vùng đất Nông Nại thì nghe rằng bọn cướp biển thường trốn tránh tại đó, vậy chúng không phải là kẻ tốt. Nếu các ngươi không nghiêm lệnh bắt chúng đáp thuyền trở về, rồi người của Nông Nại lại đến xin trợ giúp, sự việc trở nên phiền phức nảy sinh ra cành lá. Nhưng cũng không thể trói chúng giải giao cho An Nam, chỉ nên trợ cấp sơ sài, rồi cho đi. Cát Khánh lại định gửi những người này theo thương thuyền trở về, nếu An Nam trinh sát biết được, mang tiếng là giúp cho kẻ địch của họ; việc làm này không đúng với đạo phủ ngự các Phiên bang xa xôi. Cát Khánh và Lục Hữu Nhân hãy xét kỹ! Các viên Đốc Phủ tuân chỉ liệu biện ổn thỏa, đừng khinh suất để đến nỗi gây hấn tại biên giới. Hãy cẩn thận! Mang dụ này truyền đi để hay biết.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 52 trang 674)

Đại Nam Thực Lục chép vào tháng 11 [27/11-25/12/1799] bọn Cai đội Nguyễn Hữu Định từ Trung Quốc trở về.

Tháng 10 [29/10-26/11/1799] , người Xiêm đưa dòng dõi họ Mạc là Mạc Tử Thiêm, Mạc Công Du về trấn Hà Tiên, Tử Thiêm đến Gia Định bái chầu; Vương trao cho chức Khâm sai thống lĩnh cai cơ.

Tháng 11 [27/11-25/12/1799], thu thuế sai dư tại hai dinh Bình Định và Phú Yên; thuế này mỗi người đều đóng 3 quan.

Khảo hạch học trò ở Bình Định; dự trúng được hơn 400 người, cho miễn binh dịch theo thứ bực khác nhau.

Nước Xiêm La sai sứ là Khôn Sĩ Thi Na đến mừng; Vua ban tặng rất hậu. Sai bọn Khâm sai thuộc nội cai cơ Tống Phước Chân và Tham tri Binh bộ Trần Phước Tri phụng mệnh sang sứ nước Xiêm để đáp lễ.

Tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng lại mưu đánh chiếm Bình Định. Diệu, Dũng đều là tướng giỏi, trước đều gây phe đảng, quyền thế ngang nhau, bề ngoài tuy hòa thuận nhưng thực ra ghét nhau. Đến trận Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], quân của Dũng chưa đánh đã tan; Dũng sợ xin Diệu giấu việc ấy đi, từ bấy giờ hai người kết ước làm bạn sống chết với nhau. Bọn Kiểm điểm Trần Viết Kết, Phụng chính là Trần Văn Kỷ, Thượng thư là Hồ Công Diêu, vốn ghét Diệu, muốn giết đi, mà không biết Dũng với Diệu đã kết đảng với nhau; vừa khi Diệu với Dũng lui giữ Quảng Nam, bọn Kết giả làm thư của Nguyễn Quang Toản, lấy cớ thành Quy Nhơn thất thủ vì Diệu đóng quân không đánh, mật bảo Dũng bắt Diệu giết đi. Dũng được thư bảo Diệu, Diệu giận lắm, lập tức cùng Dũng đem quân về Phú Xuân , đóng đồn ở bờ phía nam sông Hương, chia quân vây chung quanh thành, nói rõ cái lỗi của Quang Toản tin lời gièm mà giết công thần, muốn đem quân để can. Quang Toản tìm nhiều cách uý lạo và giảng giải. Kỷ đổ tội cho Trần Viết Kết và Hồ Công Diêu, rồi giao cho Diệu, Dũng trị tội; Diệu, Dũng mới chịu rút quân. Bây giờ nghe tin Võ Tánh giữ thành Bình Định, Diệu cùng Dũng bàn rằng:

“Ta nghe tiếng Tánh đã lâu, các tướng không ai địch nổi, nay giữ cô thành, tiến lui đều không có quân viện trợ. Ta dùng bộ binh tiến đánh ở trên, dùng thủy binh chẹn ở cửa Thị Nại, viện binh Gia Định bị ngăn trở, chắc hẳn lấy được”.

Bèn xin với Quang Toản cho Diệu đem quân bộ, Dũng đem quân thủy, định tháng 12 chia đường cùng tiến. Thám tử đem tin báo lên; Vương mật dụ Lưu trấn Bình Định là Võ Tánh rằng:

“Trong ngày xa giá trở về, ta đã cùng khanh căn dặn, nếu sau quân giặc có vào thì hai đồn Tả Hữu quân Ngự lâm nên trước sai qua núi đóng để cho gần với thành Diên Khánh. Giặc nay quả đã đến chỗ đó, khanh nên y theo kế ấy mà xử trí. Nếu không làm thế thì chớ để hở khía cạnh; cần phải nhũn nhặn ưu đãi, làm thế nào để thu phục được lòng quân, đó là chước giữ thành hay nhất”.

Rồi triệu Lê Chất và quân hai đồn Tả Hữu sở thuộc đóng giữ dinh Trấn Biên.

Sai các dinh Bình Thuận, Bình Khang, Phú Yên đo đường sá xa gần tâu lên rằng: Bình Thuận từ trạm Du Quân [huyện Cam Ranh, Khánh Hòa] đến trạm Xích Lam [Hàm Tân, Bình Thuận] dài 79.680 trượng [ 319 km]; Bình Khang từ mốc giới đỉnh đèo Đại Lãnh [huyện Vạn Ninh, Khánh Hòa] đến trạm Du Quân dài hơn 39.317 trượng [157 km]; Phú Yên từ đỉnh núi Cù Mông [huyện Sông Cầu, Phú Yên] đến mốc giới đỉnh đèo Đại Lãnh dài hơn 20.737 trượng [86 km].

Tháng chạp [26/12/1799-24/1/1800] tướng Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đem đại binh thủy bộ mấy vạn người đến đầu cõi Bình Định. Lưu trấn Võ Tánh chạy thư báo tin. Vương bảo các tướng rằng:

“Lương thực trong thành Bình Định đủ chi dùng một năm, đợi xuân sang năm thuận gió sẽ đem quân cứu, cũng chưa muộn”.

Chú thích

1.Di cáo: tờ chế cáo về vị mới vua mất.