Nghiên Cứu Lịch Sử

Vuong Chi Nghia

Lịch sử Á Đông – đặc biệt là Trung Hoa và Triều Tiên – không thiếu những cuộc tranh giành chốn thâm cung mà mức độ tàn khốc luôn vượt xa những gì phim ảnh dám tái dựng. Khác với các bộ cung đấu được lãng mạn hóa trên màn ảnh, những sự kiện thực sự được các nhà nghiên cứu xác nhận mang đậm tính chính trị, phe phái, và đôi khi đẫm máu đến mức khó tin. Không có cuộc chiến hậu cung nào thuần túy là chuyện đàn bà ghen tuông – đứng sau mỗi phi tần là một thế lực gia tộc, một phe đại thần trên triều đình. Phe thua cuộc không chỉ “vào lãnh cung” mà thường kéo theo cả dòng họ bị chém đầu hoặc lưu đày. Chính vì vậy, mức độ tàn khốc của lịch sử luôn vượt xa phim ảnh.

Nhân Hiển Vương Hậu, Trương Hỉ Bân và vòng lặp của sủng ái triều Joseon

Vụ án cung đấu nổi tiếng nhất lịch sử Joseon xoay quanh ba nhân vật: Vua Túc Tông, Vương hậu Nhân Hiển và cung nữ Trương thị – sau được phong là Hy tần Trương, hay Trương Hỉ Bân (張禧嬪, Jang Hui-bin). Nhân Hiển Vương hậu hiền thục nhưng không sinh được con. Trương thị, ngược lại, có sắc đẹp nghiêng nước và sinh được hoàng tử nối dõi, nhanh chóng trở thành tâm điểm của cuộc tranh giành quyền lực.

Diễn biến diễn ra qua nhiều vòng. Vua Túc Tông, vì quá sủng ái Trương thị, phế truất Vương hậu Nhân Hiển, đẩy bà ra khỏi cung và đưa Trương thị lên ngôi Vương phi. Nhưng khi phe phái chính trị của Trương thị – phái Nam Nhân (Namin) – lớn mạnh đến mức đe dọa hoàng quyền, Túc Tông hối hận và rước Nhân Hiển Vương hậu trở lại, giáng Trương thị xuống hàng Hy tần. Cuộc đời Trương Hỉ Bân thực chất là nhiệt kế đo sự thăng trầm của cuộc chiến giữa hai phe sĩ đại phu lớn nhất Joseon bấy giờ: Namin và Noron (Lão luận). Khi Namin thắng thế, Trương thị lên; khi Noron phản công và chiếm ưu thế trên chính trường, Trương thị xuống. Bản thân bà ít khi là tác nhân chủ động – bà là quân cờ được hai phe dùng để đánh nhau, và cái chết của bà cũng là thất bại của Namin trên chính trường, không chỉ là kết cục của một cuộc tranh sủng.

Năm 1701, Vương hậu Nhân Hiển qua đời vì bạo bệnh. Sau đó, Trương Hỉ Bân bị cáo buộc đã lập bàn thờ thần bí trong cung và dùng hình nhân để trù yểm Vương hậu. Cần lưu ý rằng nhiều nhà sử học xem đây là cáo buộc mang màu sắc chính trị hơn là sự kiện được xác minh đầy đủ. Dù vậy, cáo buộc này đủ để Vua Túc Tông ban cái chết cho bà bằng thuốc độc.

Lã Hậu, Thích Phu nhân và vụ “Nhân trư” triều Tây Hán

Vụ án tàn bạo nhất trong lịch sử hậu cung Trung Quốc không phải là câu chuyện ghen tuông bột phát – mà là sự tích tụ oán hận qua nhiều thập kỷ tranh giành quyền thừa kế. Lã Trĩ là người vợ tào khang cùng Lưu Bang nếm mật nằm gai qua những năm chiến loạn. Nhưng khi thiên hạ đã định, Lưu Bang say đắm Thích Phu nhân và liên tục muốn phế truất Thái tử Lưu Doanh – con Lã Hậu – để lập con Thích Phu nhân lên thay.

Lã Hậu thể hiện bản lĩnh chính trị kiệt xuất khi móc nối với các khai quốc công thần như Trương Lương để bảo vệ vị trí của con trai. Thích Phu nhân tuy được sủng ái nhưng non nớt về chính trị, chỉ biết khóc lóc. Sau khi Lưu Bang chết, Lã Hậu nắm quyền. Theo Sử ký của Tư Mã Thiên – nguồn gốc gần nhất với sự kiện – Thích Phu nhân bị cắt tay chân, móc mắt, làm điếc, làm câm, rồi bị giam vào nhà tiêu, gọi là “Nhân trư” (người lợn). Các chi tiết như “đổ thuốc độc vào tai” hay “ném vào hầm than” không có trong bản gốc Sử ký mà được thêm vào qua các lớp diễn giải và tiểu thuyết hóa về sau.

Chi tiết về cái chết của Triệu vương Lưu Như Ý – con trai Thích Phu nhân – cũng do Tư Mã Thiên ghi lại, và nó cho thấy cuộc thanh trừng này đã vượt ra ngoài phạm vi trả thù cá nhân từ lâu. Hoàng đế Huệ Đế – chính là Lưu Doanh, đứa con mà Lã Hậu đã chiến đấu bảo vệ suốt nhiều năm – biết mẹ muốn giết người em cùng cha khác mẹ, nên đã giữ Lưu Như Ý bên mình để che chắn. Lã Hậu lừa được Huệ Đế ra ngoài, rồi ép Lưu Như Ý uống thuốc độc chết. Hành động này – giết người bất chấp ý muốn của chính đứa con mà bà sinh ra – xác nhận rằng đây là thanh trừng quyền lực thuần túy: không còn là mẫu tử, chỉ còn là chính trị.

Cuộc chiến này minh họa một mô hình phổ biến trong lịch sử hậu cung: sức mạnh chính trị thường không đến từ sủng ái mà đến từ liên minh – và kẻ thắng cuộc là người hiểu điều đó sớm hơn.

Văn Định Vương Hậu và nền chính trị phe phái của triều Joseon

Nếu Trung Hoa có Võ Tắc Thiên thì Triều Tiên có Vương hậu Văn Định – người đã biến hậu cung thành một bàn cờ phe phái khốc liệt. Bà là vương hậu thứ ba của Vua Trung Tông. Trước bà, Vương hậu Chương Kính đã sinh được thế tử – người sau lên ngôi là Vua Nhân Tông. Khi Văn Định sinh được con trai riêng – người sau lên ngôi là Vua Minh Tông – bà bắt đầu coi thế tử là cái gai trong mắt.

Điều quan trọng cần phân biệt ở đây là giữa giai thoại và sử chính thống. Các giai thoại lưu truyền – rằng bà liên tục tìm cách ám hại thế tử, rằng thế tử từng định ngồi im chịu chết trong một vụ hỏa hoạn vì biết mẹ kế muốn mình chết – không được xác nhận trong sử chính thống Joseon. Tương tự, việc Nhân Tông chỉ tại vị 9 tháng rồi đột ngột qua đời là sự kiện có thật, nhưng nguyên nhân được sử liệu ghi là bệnh tật; giả thuyết rằng ông bị đầu độc qua bánh gạo do Văn Định ban tặng là suy đoán, không có bằng chứng xác minh.

Điều chắc chắn hơn là những gì xảy ra sau khi Minh Tông lên ngôi: Văn Định Vương hậu buông rèm nhiếp chính suốt 8 năm và được cho là đã tham gia và hưởng lợi trong loạt vụ thanh trừng đảng phái thời kỳ đó – đặc biệt là vụ Ất Tỵ 1545, một cuộc đấu đá nội bộ giữa các phe Nho sĩ mà hậu quả là nhiều văn thần đối lập bị xử tử hoặc lưu đày. Đây là sự kiện có căn cứ sử liệu rõ ràng, và nó đủ để khẳng định vị trí của bà trong lịch sử quyền lực Joseon mà không cần đến các giai thoại.

Võ Tắc Thiên và cuộc dịch chuyển quyền lực triều Đường

Nếu nói đến đỉnh cao của nghệ thuật thao túng chốn hậu cung, các nhà sử học luôn đặt Võ Tắc Thiên ở vị trí hàng đầu. Khi còn là Chiêu nghi, Võ Thị phải đối đầu với một liên minh vững chắc gồm Vương Hoàng hậu – chính thất – và Tiêu Thục phi – sủng phi đang lên.

Cần nói thẳng ngay từ đầu: sử liệu về Võ Tắc Thiên phần lớn được biên soạn bởi những người có lợi ích trong việc bôi đen hình ảnh của bà – các sử quan của phe phản Võ sau khi triều Võ Chu sụp đổ. Cả Cựu Đường Thư lẫn Tân Đường Thư đều ghi chép rằng năm 654, sau khi Vương Hoàng hậu đến thăm đứa con gái mới sinh của Võ Thị rồi rời đi, công chúa chết ngạt, và Võ Thị đổ tội cho hoàng hậu dùng bùa phép yểm hại. Chi tiết cụ thể về việc ai trực tiếp gây ra cái chết – và liệu toàn bộ sự kiện này có xảy ra đúng như vậy không – là điểm tranh luận dai dẳng trong giới sử học; một số học giả phương Tây, trong đó có N.H. Rothschild, coi đây là tuyên truyền chính trị được thêm vào về sau. Dù vậy, dù chi tiết cụ thể có chính xác hay không, kết quả của sự kiện là thật: Đường Cao Tông nổi giận, phế truất cả Vương Hoàng hậu lẫn Tiêu Thục phi, lập Võ Thị lên ngôi. Theo truyền thuyết dân gian và một số ghi chép, sau khi nắm quyền, bà sai người chặt hết tay chân của hai cựu địch thủ rồi ngâm vào chum rượu cho đến chết; đây là chi tiết được truyền tụng rộng rãi nhưng không xuất hiện nhất quán trong tất cả các bộ chính sử, và nên được đọc như truyền thuyết hơn là biên niên sử.

Các nhà nghiên cứu hiện đại nhất quán chỉ ra rằng bất kể sự thật chi tiết là gì, đây không đơn thuần là chuyện ghen tuông hay tranh sủng. Đằng sau Vương Hoàng hậu là tầng lớp đại tộc cũ vốn có thế lực lâu đời trong triều đình nhà Đường. Chiến thắng của Võ Tắc Thiên thực chất là một cuộc dịch chuyển quyền lực chính trị – từ tay đại tộc sang tay hoàng quyền tuyệt đối của hoàng đế và tân quý tộc. Hậu cung là chiến trường, nhưng cuộc chiến thật sự diễn ra trên triều đình. Và nghịch lý ở chỗ: ngay cả khi các chi tiết ghê rợn nhất là hư cấu hoặc phóng đại, bản thân việc người thời đó tin chúng là có thể xảy ra đã là một dữ liệu lịch sử – nó cho thấy mức độ khốc liệt mà người ta mặc định tồn tại trong cuộc chiến hậu cung.

Kế Hoàng hậu và vụ cắt tóc bí ẩn triều Thanh

Sự kiện bí ẩn nhất trong hậu cung triều Thanh xoay quanh Kế Hoàng hậu Ô Lạt Na Lạp thị – nhân vật mà các bộ phim Như Ý Truyện và Diên Hy Công Lược đều lấy làm nguyên mẫu. Năm 1765, trong chuyến tuần du phía Nam, Kế Hoàng hậu đột ngột cắt tóc. Trong văn hóa nhà Thanh, hoàng hậu chỉ cắt tóc khi Hoàng đế hoặc Thái hậu qua đời – hành động này bị coi là đại nghịch bất đạo, nguyền rủa hoàng gia.

Nguyên nhân thực sự của hành động này cho đến nay vẫn là bí ẩn. Các chỉ dụ và thư từ được lưu lại sau sự kiện cho thấy Càn Long mô tả bà là “điên loạn”, nhưng không giải thích rõ ràng. Một số nhà nghiên cứu nghi ngờ rằng có hai sức ép đang dồn vào bà cùng lúc: việc Càn Long ngày càng thiên vị các sủng phi khác và những hệ lụy của điều đó đối với vị trí của con trai bà trong thứ tự kế vị. Tuy nhiên, đây vẫn là giả thuyết, chưa có tài liệu nào xác nhận dứt khoát. Điều được ghi nhận rõ hơn là kết cục: bà bị tịch thu các sắc phong, bị giam lỏng trong cung, và theo nhiều ghi chép sử liệu, khi mất chỉ được an táng theo nghi thức của một Quý phi, không có bài vị riêng trong Thái Miếu.

Khi không gian sống thu hẹp thì não bộ phóng đại

Để hiểu tại sao các môi trường khép kín – từ tử cấm thành cho đến bốn bức tường của người nội trợ hiện đại – lại sinh ra mật độ xung đột và mưu mô cao bất thường, cần đến một khung phân tích khác, dựa trên tâm lý học hành vi, xã hội học, và nhân học văn hóa.

Trước khi đi vào phân tích, cần nhìn thẳng vào một thực tế mà các nhân vật quyền lực như Võ Tắc Thiên hay Lã Hậu thường che khuất: tuyệt đại đa số những người sống trong hậu cung không phải là những người đấu trí được với ai cả. Theo các ghi chép trong Minh Thực Lục và các nghiên cứu về chế độ cung nữ triều Joseon, số lượng cung nữ trong một hoàng cung lớn có thể lên đến hàng nghìn người. Phần lớn trong số họ không bao giờ được gặp mặt hoàng đế, không có gia tộc đủ mạnh để chống lưng, và dành trọn cuộc đời trong những buồng nhỏ làm công việc vô danh. Dưới thời nhà Minh, tục tuẫn táng – bắt cung nữ chết theo vua – vẫn còn được thực hành cho đến tận triều Tuyên Đức (thế kỷ 15); các bộ thực lục ghi lại những người phụ nữ bị buộc thắt cổ trong một buổi lễ tập thể ngay sau khi hoàng đế băng hà. Đây là bức tranh nền mà trên đó các cuộc cung đấu diễn ra – và nó giải thích tại sao “cuộc chiến sinh tồn” không phải là cách nói ẩn dụ.

Khi một người bị giới hạn trong không gian hẹp và thiếu những mục tiêu lớn bên ngoài – thăng tiến sự nghiệp, lý tưởng xã hội, tự do đi lại – sự chú ý có xu hướng thu nhỏ về đúng không gian đó. Các phi tần cả đời không được bước ra khỏi hoàng cung; nhiều người nội trợ quanh quẩn với bếp núc và bỉm sữa, ít giao tiếp với xã hội bên ngoài. Trong điều kiện đó, những kích thích nhỏ nhất của môi trường xung quanh trở nên nặng ký hơn bình thường. Một ánh mắt nhìn xéo, một câu nói lấp lửng, một sự thiên vị thoáng qua đều có thể bị phóng đại thành sự kiện trọng đại. Drama không phải là sản phẩm của bản tính – theo một số nhà nghiên cứu hành vi, nó là hệ quả có xu hướng xuất hiện khi môi trường cắt bỏ phần lớn các kích thích lành mạnh và có ý nghĩa.

Sự khan hiếm tài nguyên khuếch đại thêm cơ chế này. Với các phi tần trong cung, tài nguyên tối cao duy nhất là sự sủng ái của hoàng đế – ai có được nó thì sống vinh hoa, gia tộc được nhờ; ai mất nó thì chết già trong lãnh cung. Đó không phải là cạnh tranh thông thường – đó là cuộc chiến sinh tồn một mất một còn. Với người nội trợ trong một mô hình gia đình phụ thuộc hoàn toàn vào một nguồn duy nhất, cấu trúc tương tự vận hành ở quy mô nhỏ hơn: bất kỳ ai có nguy cơ chia sẻ hoặc cướp mất nguồn tài nguyên đó đều kích hoạt chế độ phòng thủ.

Nhu cầu được công nhận và khẳng định giá trị bản thân – vốn được đáp ứng ở môi trường làm việc thông qua chức vụ, lương bổng, và các thành tựu hữu hình – thường vắng mặt trong cả hai môi trường này. Cung nữ nấu cơm quét rác không ai hay; người nội trợ dọn dẹp sạch bóng nhà cửa hôm sau lại bẩn. Sự hy sinh và lao động của họ ít khi được nhìn nhận xứng đáng. Để tìm kiếm cảm giác quyền lực và kiểm soát, họ dễ sa vào các cuộc tranh giành ngầm: thắng một trận cãi vã, cô lập được một đối thủ – tất cả đều là cách tự chứng minh với bản thân rằng mình không vô hình. Môi trường cũng liên tục nuôi dưỡng sự so sánh: trong cung so kè nhau xem ai sinh được hoàng tử trước, ai được ban thưởng nhiều lụa là hơn; trong hội nội trợ thì so xem chồng ai kiếm nhiều tiền hơn, con ai ngoan hơn. Khi sự so sánh diễn ra liên tục, đố kỵ và bàn tán sau lưng là kết quả có xu hướng theo sau.

Quyền lực gián tiếp như vũ khí sinh tồn

Quan sát trên dẫn đến một nhận định mà nhiều nhà nghiên cứu tâm lý học hành vi và xã hội học chia sẻ: khi người ta không có khả năng hoặc không được cho phép tự lập và tự quyết, họ có xu hướng tìm cách điều khiển những người đang nắm quyền lực thay vì hành động trực tiếp. Đây là sự dịch chuyển từ quyền lực cứng – khả năng thay đổi thực tế bằng luật pháp, tài chính, địa vị hoặc vũ lực – sang quyền lực thao túng.

Người tự lập muốn có tiền thì đi làm; không thích môi trường thì rời đi. Người phụ thuộc – cuộc sống của họ về ăn mặc ở và thể diện gắn chặt vào người khác – không thể tự ý bỏ đi, cũng không thể tự kiếm tiền. Trong hoàn cảnh đó, một số người phát triển các chiến lược gián tiếp: nhỏ to góc bếp, giả vờ yếu đuối để khơi dậy lòng trắc ẩn, dùng mặc cảm tội lỗi để ép buộc, thổi tai để mượn đao giết người. Người đàn ông nắm quyền lực trực tiếp trở thành công cụ thực thi ý chí của người phụ thuộc.

Các nhà nhân học nghiên cứu về cấu trúc gia đình đa thế hệ ở châu Á ghi nhận điều này trong nhiều mô hình gia đình Nho giáo, nơi tính thứ bậc và hiếu đạo có thể khiến người yếu thế khó dùng đối thoại trực tiếp. Người phụ nữ trẻ khi mới về nhà chồng hoàn toàn ở thế yếu. Theo thời gian, một số người học cách thao túng ngược bằng cách chiếm lòng tin của mẹ chồng hoặc biến mối quan hệ với con cái thành đòn bẩy cảm xúc. Trong hệ thống không có lối thoát trực tiếp, đây là cơ chế sinh tồn tâm lý – dù không phải là phản ứng duy nhất có thể xảy ra, và cũng không phải tất cả các gia đình hay hệ thống Nho giáo đều vận hành như nhau.

Nghiên cứu của nhà tâm lý học Kaj Björkqvist và các cộng sự chỉ ra rằng những nhóm người bị ràng buộc bởi quy chuẩn đạo đức nghiêm ngặt – không được phép phản kháng công khai – có xu hướng sử dụng hành vi gây hấn gián tiếp cao hơn các nhóm khác. Các chiến thuật điển hình là ly gián, đóng vai nạn nhân, hạ bệ đối thủ qua mạng lưới dư luận – tất cả không để lại dấu vân tay của sự cấu xé trực tiếp, giúp người thực hiện giữ sạch hình ảnh đạo đức trong khi đối thủ bị phá hủy từ từ. Trong phim tâm lý Á Đông, người ta gọi kiểu nhân vật này là “bạch liên hoa” hay “trà xanh” – cái tên bình dân cho một chiến lược mà tâm lý học hành vi và tâm lý học tội phạm đã mô tả có hệ thống.

Martin Seligman mô tả một trạng thái thường gặp ở những người sống quá lâu trong môi trường phụ thuộc là bất lực học được: họ dần tin rằng tự thân mình không thể làm thay đổi đại cục – không thể ra ngoài tự kiếm sống, không thể tự quyết định vận mệnh. Trong trạng thái đó, năng lượng hành động hướng ngoại thu hẹp lại và dễ chuyển hóa thành việc kiểm soát những thứ nhỏ nhặt xung quanh: tâm trạng của người khác, không khí trong phòng, cảm giác tội lỗi của người đàn ông trong nhà. Đây không phải là mô tả về bản chất của một nhóm người – đây là mô tả về điều có xu hướng xảy ra với bất kỳ ai bị đặt vào một môi trường đủ lâu mà không có lối thoát.

Tại sao hiện tượng này đặc biệt đậm nét trong văn hóa Á Đông

Sự khác biệt mà người ta thường nhận xét – rằng xung đột thao túng ngầm xuất hiện dày đặc hơn trong phim ảnh và đời sống Á Đông – không xuất phát từ bản chất tính cách hay giới tính, mà từ cấu trúc văn hóa và xã hội. Các nghiên cứu văn hóa giao thoa, đặc biệt công trình của Geert Hofstede về chỉ số khoảng cách quyền lực và tính tập thể, cùng các nghiên cứu của Hazel Markus về cái tôi ràng buộc (interdependent self), cung cấp khung phân tích rõ ràng hơn cho điều này.

Trong các xã hội có tính tập thể cao và khoảng cách quyền lực lớn – mô hình phổ biến ở nhiều xã hội Á Đông truyền thống – ranh giới giữa cá nhân và tập thể thường mờ nhạt. Phụ nữ xưa chịu luật “tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”, không có tư cách pháp lý độc lập. Ngay cả trong cấu trúc gia đình Á Đông hiện đại, áp lực từ mạng lưới quan hệ rộng – mẹ chồng can thiệp vào hôn nhân của con, cha mẹ kiểm soát con cái đến tuổi trưởng thành – thường khó thoát hơn so với các xã hội đề cao cá nhân. Văn hóa “giữ thể diện” và tránh xung đột công khai vừa là nguồn gốc của bề mặt hài hòa lẫn chiều sâu của chiến tranh ngầm: khi không thể phản kháng trực tiếp vì sợ rạn nứt mối quan hệ tổng thể, người ta có xu hướng chọn cách bằng mặt không bằng lòng và dùng con đường gián tiếp.

Điều này không có nghĩa là phương Tây vắng bóng thao túng tâm lý hay xung đột gia đình. Nhưng trong các xã hội đề cao tính cá nhân từ sớm, ranh giới cá nhân rõ ràng hơn và con đường thoát trực tiếp – ly hôn, dọn ra riêng, cắt đứt quan hệ – dễ tiếp cận hơn về mặt văn hóa và pháp lý. Khi mâu thuẫn có thể kết thúc bằng đổ vỡ trực tiếp, nó ít có điều kiện kéo dài thành chiến tranh lạnh ngầm. Theo nghiên cứu của Hofstede và các học giả văn hóa giao thoa, sự khác biệt chủ yếu nằm ở đây: không phải ở tần suất xung đột, mà ở hình thức xung đột được biểu hiện và con đường giải quyết mà xã hội cung cấp.

Phim ảnh cung đấu hay gia đấu Á Đông về bản chất là tấm gương phản chiếu sự bế tắc của những người sống trong hệ thống đó. Phim cần kịch tính để thu hút, nên các nét tính cách thao túng được đẩy lên thành bậc thầy mưu mô. Nhưng cơ chế mà khán giả nhận ra – và lý do họ bị cuốn hút – là vì nó chạm vào một thực tế quen thuộc: sự ức chế của người không có con đường hành động trực tiếp. Xem nhân vật dùng mưu mẹo để chiến thắng là trải nghiệm giải tỏa (catharsis) cho người đang phải chịu đựng hoàn cảnh tương tự trong im lặng