Ảnh: chùa Dâu – Bắc Ninh
Nguyễn Anh Tuấn
I. 𝐓𝐮̛̀ 𝐋𝐮𝐲 𝐋𝐚̂𝐮 đ𝐞̂́𝐧 𝐧𝐡𝐮̛̃𝐧𝐠 𝐯𝐢̣ 𝐁𝐮̣𝐭 𝐜𝐮̉𝐚 𝐦𝐚̂𝐲, 𝐦𝐮̛𝐚, 𝐬𝐚̂́𝐦, 𝐜𝐡𝐨̛́𝐩
Khi nói về Phật giáo Việt Nam, chúng ta thường bắt đầu ở một thời điểm khá muộn. Những ngôi chùa, những pho tượng, các vị thiền sư thời Lý – Trần, rồi Trúc Lâm Yên Tử. Từ đó nhìn ngược lại và tưởng rằng Phật giáo đã đi vào Việt Nam theo một con đường khá thẳng từ Trung Quốc xuống phương Nam.
Nhưng lịch sử thường không đi theo những đường thẳng đẹp đẽ như vậy.
Nếu quay trở lại những thế kỷ đầu Công nguyên, vùng đất Bắc Bộ nằm dưới sự cai trị của đế chế Hán, trong khu vực mà về sau được gọi là Giao Châu, ở đó có một đô thị tên là Luy Lâu (ngày nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh).
Ngày ấy, nó là một nơi rất khác, một trung tâm hành chính, một điểm giao thương, một nơi có những con đường nối với vùng phía nam Trung Hoa và các tuyến đường biển đi xuống Đông Nam Á. Và chính tại nơi này, một điều đáng chú ý đã xảy ra – Phật giáo xuất hiện rất sớm.
Luy Lâu được xem là một trong những trung tâm Phật giáo sớm nhất được biết đến ở vùng Bắc Bộ. Nhưng có phải Phật giáo lần đầu tiên đặt chân đến đây từ Luy Lâu hay không thì lịch sử chưa thể khẳng định chắc chắn.
Phật giáo đến vùng đất này bằng con đường nào, từ đâu, và vào thời điểm nào vẫn còn là câu hỏi có nhiều cách giải thích.
Có những giả thuyết cho rằng Phật giáo đã đến vùng Giao Châu từ những thế kỷ trước Công nguyên, theo các tuyến giao thương đường biển từ Ấn Độ và Đông Nam Á. Những giả thuyết khác đặt quá trình truyền bá vào khoảng thế kỷ I–II Công nguyên và nhấn mạnh những mối liên hệ với Trung Hoa.
Điều chắc chắn hơn là đến cuối thế kỷ II, Luy Lâu đã trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng. Các nhà sư từ Ấn Độ và những vùng khác của châu Á có mặt trên các tuyến đường dẫn tới Trung Hoa, và Luy Lâu dường như đã trở thành một điểm dừng quan trọng trên mạng lưới giao lưu ấy.
Điều đó làm thay đổi một hình dung khá quen thuộc – Phật giáo ở Việt Nam không nhất thiết bắt đầu bằng việc một đoàn người từ Trung Quốc mang một tôn giáo hoàn chỉnh xuống phía nam, có thể nó đã đến bằng nhiều con đường cùng một lúc: Người đi biển, thương nhân, các nhà sư lang thang giữa các trung tâm thương mại, và những cộng đồng địa phương tiếp nhận những gì họ mang theo.
Tôn giáo vốn thường đi như thế, nó hiếm khi đi theo hộ chiếu.
𝑳𝒖𝒚 𝑳𝒂̂𝒖 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 𝒑𝒉𝒂̉𝒊 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒏𝒐̛𝒊 𝒕𝒓𝒐̂́𝒏𝒈 𝒓𝒐̂̃𝒏𝒈
Một chuyện chúng ta rất dễ quên khi kể lịch sử truyền bá tôn giáo. Khi một tôn giáo đến một vùng đất mới, nó không bước vào một căn phòng trống. Chỗ nó đến đã có người, có làng xóm, ruộng lúa, có tổ tiên, những vị thần linh, những nỗi sợ, những nghi lễ. Chỗ nó đến có mưa và hạn, có bệnh tật, có sinh nở và cái chết. Và đặc biệt, ở vùng đồng bằng sông Hồng, có một đời sống nông nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào nước và thời tiết.
Một tôn giáo mới muốn sống được ở một nơi như thế không thể chỉ mang theo những khái niệm trừu tượng, nó phải đi vào đời sống.
Và đây chính là nơi câu chuyện Tứ Pháp trở nên đặc biệt thú vị.
Theo truyền thuyết Man Nương, một nhà sư Ấn Độ tên Khâu Đà La đến vùng Luy Lâu và truyền đạo. Man Nương, một người phụ nữ địa phương, gắn với câu chuyện về sự hình thành bốn vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện – những hình tượng liên quan đến mây, mưa, sấm và chớp.
Nếu đọc câu chuyện ấy như một bản biên niên sử, chúng ta sẽ gặp rất nhiều điều khó tin. Nhưng nếu đọc nó như lịch sử của một tôn giáo đang được bản địa hóa, nó trở nên thú vị hơn rất nhiều. Bởi vì ở đây, ta nhìn thấy một điều rất nhân văn: Một tôn giáo mới không chỉ thay thế những gì đã có, nó thường tìm cách nói bằng ngôn ngữ mà người địa phương có thể hiểu.
Và Phật giáo đã đi vào một thế giới của mây, mưa, sấm, chớp. Ở vùng đất trồng lúa ấy, những vị thần của tự nhiên cũng bước vào thế giới Phật giáo. Họ trở thành Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện. Từ đó, một vị có thể vừa là thần Mây, vừa là Phật Pháp Vân; vừa thuộc về tín ngưỡng dân gian, vừa thuộc về một ngôi chùa.
Một truyền thuyết khác cũng kể về sự xuất hiện của Phật giáo theo một con đường rất khác.
Chử Đồng Tử, nhân vật về sau trở thành một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng Việt Nam, được kể là đã theo một thương nhân đi bằng đường biển. Trong chuyến đi ấy, ông gặp một nhà sư tên là Phật Quang và ở lại học đạo.
Câu chuyện này được ghi lại trong Lĩnh Nam chích quái, nhưng văn bản mà chúng ta còn biết ngày nay được biên soạn và hiệu đính nhiều thế kỷ sau thời đại Hùng Vương mà truyền thuyết đặt Chử Đồng Tử vào.
Vì vậy, chúng ta không thể biết cuộc gặp giữa Chử Đồng Tử và nhà sư Phật Quang có thực sự xảy ra hay không. Và cũng không thể từ câu chuyện này khẳng định Chử Đồng Tử là người Việt đầu tiên theo Phật.
Nhưng truyền thuyết vẫn giữ lại chuỗi hình ảnh rất đáng chú ý: Biển – thương nhân – nhà sư – và một người địa phương gặp một tôn giáo đến từ nơi khác.
Có thể đó không phải là lịch sử theo nghĩa chặt chẽ. Nhưng nó cho chúng ta biết người Việt về sau đã hình dung sự xuất hiện của Phật giáo như thế nào.
𝑩𝒖̣𝒕 𝒕𝒓𝒖̛𝒐̛́𝒄 𝒌𝒉𝒊 𝒄𝒐́ 𝑷𝒉𝒂̣̂𝒕
Một chi tiết ngôn ngữ rất đẹp trong tiếng Việt là chữ “Bụt”.
Trong những câu chuyện dân gian, Bụt thường xuất hiện khi một người đang gặp khó khăn. Bụt không còn giống hoàn toàn hình ảnh vị Phật trong các bộ kinh. Bụt gần người dân hơn, bước vào những câu chuyện rất đời thường.
Về mặt từ nguyên, “Bụt” có quan hệ với từ Buddha, nhưng con đường mà từ này đi vào tiếng Việt và mối quan hệ chính xác giữa “Bụt” và “Phật” vẫn còn có những cách giải thích khác nhau.
Điều chắc chắn hơn là hai cách gọi ấy đã cùng tồn tại trong tiếng Việt, trong đó “Phật” dần trở thành cách gọi phổ biến trong ngôn ngữ Phật giáo và văn bản Hán – Việt, còn “Bụt” sống rất lâu trong ngôn ngữ dân gian và truyện kể.
Đó là một dấu vết nhỏ của một quá trình lớn hơn: Phật giáo không chỉ được dịch từ một ngôn ngữ sang một ngôn ngữ khác. Nó được dịch từ một thế giới sống sang một thế giới sống khác.
Và hai việc ấy không giống nhau.
𝑴𝒐̣̂𝒕 𝒄𝒂̂𝒖 𝒄𝒉𝒖𝒚𝒆̣̂𝒏 𝒄𝒐́ 𝒕𝒉𝒆̂̉ 𝒏𝒐́𝒊 𝒏𝒉𝒊𝒆̂̀𝒖 𝒉𝒐̛𝒏 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒏𝒊𝒆̂𝒏 đ𝒂̣𝒊
Chúng ta không nên coi truyền thuyết Man Nương là tài liệu lịch sử trực tiếp chứng minh những gì đã xảy ra ở Luy Lâu vào thế kỷ II.
Những văn bản ghi lại câu chuyện này xuất hiện muộn hơn rất nhiều và bản thân câu chuyện đã trải qua quá trình truyền khẩu, viết lại và biến đổi. Nghiên cứu hiện đại về truyền thuyết này cho thấy những chi tiết về Man Nương và Tứ Pháp đã được hình thành qua nhiều lớp truyền thống khác nhau.
Nhưng điều đó không làm câu chuyện trở nên vô giá trị, ngược lại, nó cho chúng ta một loại thông tin khác, không theo lối “Chuyện này có thật từng chi tiết không?”, thông tin này theo kiểu “Tại sao người ta lại kể câu chuyện này?”
Đây là một câu hỏi rất quan trọng trong lịch sử tôn giáo.
Một cộng đồng kể lại câu chuyện của mình không chỉ để nhớ quá khứ, họ còn kể để nói rằng chúng tôi là ai, chúng tôi tin điều gì, và tôn giáo này đã trở thành của chúng tôi như thế nào.
𝑷𝒉𝒂̣̂𝒕 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒐̛̉ 𝑳𝒖𝒚 𝑳𝒂̂𝒖 đ𝒂̃ 𝒕𝒓𝒐̛̉ 𝒕𝒉𝒂̀𝒏𝒉 𝑷𝒉𝒂̣̂𝒕 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝑽𝒊𝒆̣̂𝒕 𝑵𝒂𝒎 𝒏𝒉𝒖̛ 𝒕𝒉𝒆̂́ 𝒏𝒂̀𝒐?
Nó không xảy ra trong một ngày. Không có một buổi sáng nào đó mà người dân Giao Châu thức dậy và quyết định từ hôm nay chúng ta theo Phật giáo. Lịch sử tôn giáo hiếm khi vận hành như vậy.
Một thương nhân mang theo một câu chuyện, một nhà sư dừng lại ở một đô thị, một người dân địa phương nghe, người khác tò mò. Rồi sau đó một ngôi chùa được dựng lên, nghi lễ cũ được giữ lại nhưng có một nghi lễ mới được thêm vào. Rồi vị thần cũ được gọi bằng một cái tên mới, một câu chuyện mới được kể bằng những hình ảnh quen thuộc.
Rồi vài thế hệ trôi qua. Không ai còn nhớ chính xác cái gì đến trước, cái gì đến sau. Đến lúc ấy, người ta không còn hỏi: “Đây là Phật giáo Ấn Độ hay tín ngưỡng bản địa?”, nó đã trở thành đời sống của chính họ.
Đây mới là điều đáng chú ý nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, không phải chuyện một tôn giáo từ đâu đến, mà nó đã biến thành cái gì khi đến đây.
𝑻𝒖̛̀ 𝑳𝒖𝒚 𝑳𝒂̂𝒖, 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒅𝒐̀𝒏𝒈 𝒔𝒐̂𝒏𝒈 𝒃𝒂̆́𝒕 đ𝒂̂̀𝒖 𝒄𝒉𝒂̉𝒚
Đến những thế kỷ sau, Phật giáo Việt Nam tiếp tục nhận thêm nhiều dòng ảnh hưởng từ Trung Hoa và những vùng khác. Các truyền thống thay đổi, các văn bản thay đổi, các ngôi chùa thay đổi. Các vị thiền sư xuất hiện.
Rồi đến thời Lý – Trần, Phật giáo trở thành một phần quan trọng của đời sống văn hóa và chính trị của nhà nước Đại Việt.
Nhưng trước những thiền sư nổi tiếng ấy rất lâu, đã có một vùng đất ở đồng bằng Bắc Bộ với đô thị cổ, với những người đi biển, với những nhà sư đến từ những vùng đất xa xôi. Ở đó đã có những người dân địa phương với những niềm tin có từ trước và những vị Bụt của mây, mưa, sấm, chớp.
Luy Lâu có thể không phải là nơi duy nhất Phật giáo bước vào vùng đất Việt Nam, nhưng nó là một trong những nơi sớm nhất mà chúng ta có thể nhìn thấy một cộng đồng Phật giáo đã phát triển đủ mạnh để trở thành một trung tâm khu vực.
Từ đây chúng ta nên nhìn lại một điều, khi một tôn giáo đi từ nơi này sang nơi khác, người ta thường hỏi: “Nó có còn nguyên bản không?”. Nhưng lịch sử lại đặt một câu hỏi khác: “Nó đã sống như thế nào?”
Bởi một tôn giáo chỉ có thể tồn tại nếu có người sống với nó. Họ sẽ thay đổi nó, họ sẽ hiểu nó theo cách của họ, họ sẽ kể lại nó bằng ngôn ngữ của họ, họ sẽ đặt nó vào những ngôi làng, những gia đình, những mùa vụ, những cuộc hôn nhân, những đám tang và những nỗi sợ của chính mình.
Và đến một lúc nào đó, thứ từng được mang từ một nơi rất xa tới sẽ không còn cảm giác là của người khác nữa, nó đã trở thành của mình.
Đó cũng chính là lúc một tôn giáo thực sự bắt đầu bén rễ.
𝑁𝑔𝑢𝑜̂̀𝑛 𝑡ℎ𝑎𝑚 𝑘ℎ𝑎̉𝑜
• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam, “Vài nét về trung tâm Phật giáo Luy Lâu (Bắc Ninh)”. (Bảo Tàng Lịch Sử Quốc Gia Việt Nam)
• Liam C. Kelley, “What Lies Behind the Earliest Story of Buddhism in Ancient Vietnam?”, The Journal of Asian Studies, Cambridge University Press. (Cambridge)
• Nguyễn Tài Thư (chủ biên), The History of Buddhism in Vietnam, Institute of Philosophy, Vietnam Academy of Social Sciences. (Thư Viện Hoa Sen)
• Encyclopedia of Buddhism, “Buddhism in Vietnam”, phần Early Period. (Encyclopedia of Buddhism)
• Yale University Press, Richard Holloway, A Little History of Religion — tham khảo cách tiếp cận lịch sử tôn giáo: tôn trọng câu chuyện của truyền thống nhưng vẫn giữ khoảng cách lịch sử và sự tò mò. (Yale University Press)
II 𝐊𝐡𝐮̛𝐨̛𝐧𝐠 𝐓𝐚̆𝐧𝐠 𝐇𝐨̣̂𝐢
Ảnh: Tượng Phật Pháp Vân — dấu ấn Phật giáo Luy Lâu (Giao Châu) thế kỷ II-III, nơi Khương Tăng Hội xuất gia và tiếp thu những mầm tạng Phật học đầu tiên trước khi ngược dòng lên phương Bắc.
𝐍𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 đ𝐢 𝐧𝐠𝐮̛𝐨̛̣𝐜 𝐝𝐨̀𝐧𝐠 𝐭𝐮̛̀ 𝐆𝐢𝐚𝐨 𝐂𝐡𝐚̂𝐮 – Phật giáo Việt Nam thời kỳ Luy Lâu
Ở bài trước, tôi viết về Luy Lâu – một đô thị cổ ở Giao Châu, nơi Phật giáo đã xuất hiện rất sớm và trở thành một phần của mạng lưới giao thương nối Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Hoa.
Tôi cũng viết rằng Phật giáo không nhất thiết đi vào vùng đất này theo một đường thẳng từ Trung Hoa xuống, có thể đã đi bằng nhiều con đường. Theo biển, theo những đoàn thương nhân, theo các nhà sư, theo những người đi tìm học.
Và rồi, vài thế hệ sau Luy Lâu, có một người từ Giao Châu đi về phương bắc. Câu chuyện của ông khiến cái bản đồ truyền bá Phật giáo mà chúng ta vẫn quen nhìn bỗng trở nên không còn đơn giản như trước.
Người ấy tên là Khương Tăng Hội – một người từ Giao Châu.
Khương Tăng Hội, tên tiếng Phạn được phiên âm trong các tài liệu Trung Hoa là Kang Senghui, thường được xem là một tăng sĩ sinh trưởng ở Giao Châu vào khoảng thế kỷ III.
Tiểu sử của ông chủ yếu được biết qua những nguồn như Xuất Tam Tạng Ký Tập hay Cao Tăng Truyện được ghi chép về sau. Vì thế, có những chi tiết chúng ta không thể chắc chắn hoàn toàn.
Người ta kể rằng cha ông là một thương nhân đến từ Khương Cư (Sogdiana, vùng Trung Á ngày nay), di cư sang Giao Châu kinh doanh. Ông mồ côi cha mẹ từ nhỏ, rồi xuất gia và học Phật ngay tại vùng đất Giao Châu.
Những chi tiết ấy có thể đã được thêm thắt qua quá trình truyền tụng, nhưng có một điều quan trọng hơn câu chuyện riêng của ông đó là Giao Châu vào thế kỷ III đã nằm trong một thế giới Phật giáo đủ rộng để một người sinh trưởng ở đó có thể tiếp cận kinh điển, tăng đoàn và những truyền thống Phật giáo đến từ nhiều hướng khác nhau.
Nó không còn là câu chuyện về một tôn giáo vừa mới đặt chân tới một vùng đất xa lạ. Phật giáo đã bắt đầu có đời sống của riêng nó ở đây, và Khương Tăng Hội là một trong những dấu vết sớm nhất mà chúng ta có thể nhìn thấy.
𝑻𝒖̛̀ 𝑮𝒊𝒂𝒐 𝑪𝒉𝒂̂𝒖 đ𝒊 𝒍𝒆̂𝒏 𝑲𝒊𝒆̂́𝒏 𝑵𝒈𝒉𝒊𝒆̣̂𝒑
Khoảng giữa thế kỷ III, Khương Tăng Hội đi lên phía bắc.
Đích đến của ông là Kiến Nghiệp, kinh đô của Đông Ngô, vùng nay thuộc Nam Kinh. Đây là một thế giới rất khác với Giao Châu.
Kiến Nghiệp là một trung tâm chính trị lớn của miền nam Trung Hoa. Phật giáo ở đó cũng đang phát triển, nhưng chưa phải thứ tôn giáo đã có vị trí vững chắc như nhiều thế kỷ sau.
Khương Tăng Hội đến đó và theo truyền thống tư liệu Trung Hoa, ông bắt đầu truyền bá Phật giáo, dựng chùa Kiến Sơ – ngôi chùa đầu tiên của vùng Giang Nam – cùng tháp Phật, rồi dịch thuật và chú giải các bộ kinh quan trọng như Lục Độ Tập Kinh hay An Ban Thủ Ý Kinh. Ông trở thành một nhân vật nền tảng trong lịch sử Phật giáo Trung Hoa.
Điều này đáng chú ý không phải vì chúng ta cần biến ông thành một “người Việt Nam đầu tiên”. Khái niệm ấy thuộc về một thời đại rất khác, mà bởi vì nó cho thấy Giao Châu không chỉ là nơi tiếp nhận Phật giáo từ bên ngoài, ít nhất trong một số trường hợp, những người trưởng thành trong không gian Giao Châu đã trở thành những người tiếp tục đưa Phật giáo đi nơi khác. Dòng chảy không chỉ có một chiều.
𝑪𝒉𝒖𝒏𝒈 𝒒𝒖𝒂𝒏𝒉 𝒐̂𝒏𝒈 𝒍𝒂̀ 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒕𝒉𝒆̂́ 𝒈𝒊𝒐̛́𝒊 đ𝒂𝒏𝒈 𝒅𝒊 𝒄𝒉𝒖𝒚𝒆̂̉𝒏
Khương Tăng Hội sống vào một thời kỳ rất đặc biệt đó là thời Tam Quốc. Ở phía bắc là Ngụy, phía nam là Ngô, phía tây là Thục. Đế chế Hán đã tan rã, nhưng những con đường giao thương và những dòng tư tưởng không vì thế mà dừng lại.
Ở Lạc Dương, Trường An, Kiến Nghiệp, các nhà sư và học giả tiếp tục dịch kinh. Từ Trung Á, từ Ấn Độ, từ những vùng đất phía nam, những bản kinh và những con người tiếp tục đi vào thế giới chữ Hán.
Và ở phía nam của thế giới ấy là Giao Châu, một vùng đất nằm dưới quyền cai trị của các chính quyền Trung Hoa, nhưng lại hướng mặt ra biển.
Nếu nhìn bản đồ ngày nay, chúng ta dễ nghĩ khoảng cách giữa những nơi ấy rất lớn. Nhưng những người sống trong mạng lưới thương mại cổ không nhìn thế giới bằng bản đồ quốc gia, họ nhìn bằng những con đường: Đường biển, đường sông, đường bộ, những bến cảng, những đô thị, những nơi có thể nghỉ lại, những nơi có người biết nói ngôn ngữ của mình. Phật giáo đi theo chính những con đường ấy.
𝑲𝒉𝒊 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒏𝒈𝒖̛𝒐̛̀𝒊 𝒅𝒊 𝒕𝒖̛̀ 𝑮𝒊𝒂𝒐 𝑪𝒉𝒂̂𝒖
Có một điều tôi thấy thú vị ở Khương Tăng Hội, ông khiến câu hỏi “Phật giáo từ đâu đến Việt Nam?” trở nên hơi thiếu, bởi nếu hỏi mãi về nguồn gốc, chúng ta sẽ luôn muốn tìm một điểm bắt đầu: Ấn Độ, rồi Đông Nam Á, rồi Giao Châu, rồi Trung Hoa. Hoặc Trung Hoa, rồi Giao Châu.
Nhưng con người không sống trên một sơ đồ mũi tên. Một người sinh ra ở một nơi học từ nhiều người, đi sang một nơi khác rồi truyền lại thứ mình đã học cho những người khác nữa.
Đến đời sau, chúng ta nhìn lại và muốn chia tất cả thành những quốc gia, những tông phái, những trung tâm, những nguồn gốc, trong khi người đang sống ở thế kỷ III có lẽ chỉ đơn giản biết rằng có một bản kinh, có một vị thầy, có một con đường, và có một nơi khác mà mình muốn đến.
𝑪𝒉𝒖́𝒏𝒈 𝒕𝒂 𝒃𝒊𝒆̂́𝒕 𝒈𝒊̀ 𝒗𝒆̂̀ 𝒐̂𝒏𝒈?
Đây là chỗ cần cẩn thận. Khương Tăng Hội là một nhân vật có thật trong truyền thống lịch sử Phật giáo Trung Hoa, nhưng những gì chúng ta biết về ông không phải một hồ sơ tiểu sử hiện đại. Các nguồn được biên soạn về sau chứa cả những yếu tố mang màu sắc hagiography, tức kiểu tiểu sử tôn giáo, trong đó một nhân vật được kể lại như một người đặc biệt, có những dấu hiệu linh thiêng hoặc những câu chuyện kỳ lạ.
Vì vậy, không nên lấy mọi chi tiết trong tiểu sử của ông làm sự kiện lịch sử chắc chắn, nhưng cũng không vì thế mà vứt bỏ toàn bộ câu chuyện, bởi đôi khi điều lịch sử giữ lại không phải là toàn bộ sự thật của một con người, nó chỉ giữ lại dấu chân của người ấy. Và dấu chân vẫn cho ta biết rằng đã từng có một người đi qua.
𝑻𝒖̛̀ 𝑳𝒖𝒚 𝑳𝒂̂𝒖 đ𝒆̂́𝒏 𝑲𝒉𝒖̛𝒐̛𝒏𝒈 𝑻𝒂̆𝒏𝒈 𝑯𝒐̣̂𝒊
Nếu Luy Lâu cho chúng ta thấy một Phật giáo đang đến thì Khương Tăng Hội cho chúng ta thấy một Phật giáo đã bắt đầu đi tiếp.
Đó là hai hình ảnh rất khác nhau một bên là một vùng đất tiếp nhận, một bên là một con người rời khỏi vùng đất ấy, và giữa hai hình ảnh đó có một khoảng thời gian mà chúng ta không biết hết. Đây là điều làm lịch sử cổ đại trở nên hấp dẫn – chúng ta có những khoảng trống.
Có những thế kỷ mà tư liệu rất thưa, không có đủ tài liệu để kể một câu chuyện liền mạch. Và thay vì lấp những khoảng trống ấy bằng trí tưởng tượng, đôi khi tốt hơn là cứ để chúng ở đó. Một khoảng trống cũng là một sự thật.
𝑷/s
Có một thời tôi rất thích những câu chuyện có đường đi rõ ràng. Một thứ xuất hiện ở A, sau đó truyền sang B, đến C, và cuối cùng hình thành D. Nó làm cho lịch sử rất dễ hiểu và cũng rất dễ tin, nhưng càng đọc tôi càng thấy lịch sử của các tôn giáo giống lịch sử của nước hơn. Nước không quan tâm đến biên giới, nó chảy theo địa hình, gặp đá thì vòng qua, gặp đất thấp thì lan ra, gặp một con sông khác thì nhập vào, và đến lúc nào đó, không còn biết giọt nước này ban đầu đến từ đâu nữa.
Phật giáo cũng vậy, một ý tưởng đi từ Ấn Độ, một bản kinh đi qua Trung Á, một nhà sư xuống phương Nam, một thương nhân lên phương Bắc, một người sinh ra ở Giao Châu học được điều gì đó rồi đi đến Kiến Nghiệp.
Sau vài trăm năm, người ta gọi những dòng chảy ấy bằng những cái tên khác nhau: Phật giáo Ấn Độ – Phật giáo Trung Hoa – Phật giáo Việt Nam… rồi Thiền – Tịnh độ – Đại thừa – Tiểu thừa….
Nhưng những con người đã sống trong những dòng chảy ấy có lẽ không nhìn thấy những cái tên rõ ràng như chúng ta, họ chỉ đang sống, đang tin, đang nghi ngờ, đang học, đang truyền lại, đang đi.
Có lẽ Khương Tăng Hội đáng nhớ không phải vì ông giúp chúng ta xác định một cái nhãn cho Phật giáo Việt Nam mà bởi ông nhắc ta rằng trước khi có những đường biên, đã có những con đường.
Và trước khi có những “Phật giáo Việt Nam”, “Phật giáo Trung Hoa”, đã có những người đi từ nơi này sang nơi khác, mang theo một điều họ tin là quan trọng, rồi những người ở nơi mới lại biến đổi nó như tất cả những gì con người chạm vào. Có lẽ đó mới là cách một tôn giáo thực sự tồn tại.
Không phải bằng cách giữ nguyên nó, mà bằng cách để nó tiếp tục sống. Mỗi lần một người mang nó đi xa hơn, nó lại trở thành một thứ hơi khác đi.
Khương Tăng Hội đã đi từ Giao Châu lên phía bắc, còn Phật giáo, từ đó, vẫn tiếp tục đi.
Chúng ta sẽ gặp lại câu chuyện tiếp theo ở Giao Châu vào năm 580, khi một vị tăng từ phía tây đến đây và câu chuyện bắt đầu mang một cái tên mới: Thiền.
III. 𝐓ì-𝐧𝐢-đ𝐚-𝐥𝐮̛𝐮-𝐜𝐡i
Ảnh: chùa Dâu – Bắc Ninh
𝐓𝐡𝐢𝐞̂̀𝐧 đ𝐞̂́𝐧 𝐆𝐢𝐚𝐨 𝐂𝐡𝐚̂u
Lịch sử Phật giáo Việt Nam
Bài trước đã viết về Khương Tăng Hội – một người sinh trưởng ở Giao Châu rồi đi lên phía bắc, đến Kiến Nghiệp và trở thành một nhân vật trong lịch sử Phật giáo Trung Hoa.
Nhưng câu chuyện chưa dừng ở đó. Nếu Khương Tăng Hội cho chúng ta thấy những con người có thể đi qua các trung tâm Phật giáo của châu Á như thế nào thì vài thế kỷ sau một vị tăng khác lại đi theo chiều ngược lại – ông từ phương bắc xuống Giao Châu – đó là Tì-ni-đa-lưu-chi – vào khoảng năm 580.
Và với lịch sử Phật giáo Việt Nam, đây thường được xem là một cột mốc rất quan trọng bởi từ đây, câu chuyện bắt đầu được gọi bằng một cái tên mà về sau trở thành một trong những truyền thống Thiền đầu tiên trên đất Việt: Tì-ni-đa-lưu-chi thiền phái.
Nhưng như mọi câu chuyện lịch sử, cái tên ấy chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất. Phần thú vị hơn nằm ở phía sau.
𝑴𝒐̣̂𝒕 𝒗𝒊̣ 𝒕𝒉𝒊𝒆̂̀𝒏 𝒔𝒖̛ 𝒕𝒖̛̀ 𝑨̂́𝒏 Đ𝒐̣̂?
Tì-ni-đa-lưu-chi, tiếng Phạn thường được phục nguyên là Vinītaruci, được các nguồn Phật giáo Việt Nam về sau kể là một vị tăng người Ấn Độ. Ông đi đến Trung Hoa, tại đó ông gặp Tăng Xán, người được truyền thống Thiền Trung Hoa xem là vị Tổ thứ ba.
Sau một thời gian học đạo, Tì-ni-đa-lưu-chi rời Trung Hoa và đi về phương Nam. Và ông đến Giao Châu.
Theo Thiền uyển tập anh, ông đến chùa Pháp Vân vào khoảng năm 580, từ đó hình thành dòng truyền thừa mà sử sách Việt Nam gọi là Tì-ni-đa-lưu-chi.
Một cái tên Ấn Độ, một vị thầy Trung Hoa một vùng đất Giao Châu, chỉ ba yếu tố ấy thôi cũng đủ cho ta thấy thế giới Phật giáo lúc đó không nằm trong những chiếc hộp quốc gia.
Ấn Độ – Trung Hoa – Giao Châu. Ba nơi ấy nằm trên cùng một câu chuyện.
𝑻ì-ni-đ𝒂-𝒍𝒖̛𝒖-𝒄𝒉𝒊 𝒄𝒐́ 𝒕𝒉𝒖̛̣𝒄 𝒔𝒖̛̣ 𝒈𝒂̣̆𝒑 𝑻𝒂̆𝒏𝒈 𝑿𝒂́𝒏?
Đây là chỗ câu chuyện cần chậm lại, bởi nếu kể theo truyền thống thì mọi thứ rất đẹp: Bồ-đề-đạt-ma truyền pháp cho Huệ Khả, Huệ Khả truyền cho Tăng Xán, Tăng Xán truyền cho Tì-ni-đa-lưu-chi. Tì-ni-đa-lưu-chi mang dòng truyền thừa ấy xuống Giao Châu rồi từ đó Thiền Việt Nam bắt đầu.
Một đường dây hoàn hảo.
Nhưng lịch sử không phải lúc nào cũng hoàn hảo đến vậy. Các tài liệu về những vị tổ Thiền đời đầu được biên soạn khá muộn so với thời kỳ mà họ được cho là đã sống. Và chính việc dựng nên một dòng truyền thừa liên tục từ Bồ-đề-đạt-ma đến các thế hệ sau là một phần của quá trình hình thành truyền thống Thiền.
Vì vậy, ta không nên đọc câu chuyện ấy như đọc một hồ sơ hộ tịch. Không thể nói chắc từng chi tiết đã xảy ra đúng như thế, nhưng cũng không cần vì vậy mà phủ nhận toàn bộ.
Điều đáng chú ý là đến thời điểm ấy, các truyền thống Thiền đã đủ mạnh để những câu chuyện về truyền thừa trở thành một cách quan trọng nhằm xác định mình thuộc về dòng nào, và Giao Châu đã được đặt vào trong câu chuyện ấy.
𝑪𝒖̀𝒏𝒈 𝒍𝒖́𝒄 đ𝒐́ 𝒐̛̉ 𝑻𝒓𝒖𝒏𝒈 𝑯𝒐𝒂
Khoảng thế kỷ VI, Trung Hoa đang ở thời Nam Bắc triều, đây là một thời kỳ chính trị chia cắt nhưng Phật giáo lại phát triển mạnh, nhiều trung tâm Phật giáo xuất hiện. Các bản kinh được dịch, các học giả tranh luận, các phương pháp tu tập khác nhau phát triển. Và trong thế giới ấy, một truyền thống mới đang dần trở nên nổi bật: Thiền.
Nhưng Thiền lúc ấy chưa phải hình ảnh mà chúng ta quen thuộc khi nghe đến “Thiền Trung Hoa” sau này, chưa có những câu chuyện công án nổi tiếng, chưa có hình ảnh các thiền sư hét, đánh, hoặc trả lời những câu hỏi kỳ quặc bằng những câu trả lời còn kỳ quặc hơn. Chưa có Lâm Tế, chưa có Tào Động theo hình thức về sau.
Và trong thế giới ấy, một truyền thống Phật giáo mà người Trung Hoa gọi là 禪 – Chan, người Việt gọi là Thiền – đang dần hình thành.
Nhưng những người đang sống trong thời ấy có lẽ chỉ biết mình đang tìm một cách khác để thực hành Phật giáo.
𝑻𝒉𝒊𝒆̂̀𝒏 𝒍𝒂̀ 𝒈𝒊̀?
Đây là câu hỏi tưởng dễ mà không dễ.
“Thiền” là cách đọc Hán-Việt của 禪, bắt nguồn từ dhyāna trong tiếng Sanskrit, thường liên quan đến thiền định, sự tập trung và trạng thái tâm.
Nhưng Thiền mà về sau chúng ta gọi là Chan hay Zen không đơn giản chỉ là “ngồi thiền”.
Nó là cả một truyền thống, một cách đọc kinh, một cách tu tập, một quan niệm về thầy và trò, một cách nhìn về sự giác ngộ. Rồi theo thời gian nó trở thành một nền văn hóa rất lớn.
Nhưng ở Giao Châu thế kỷ VI, chúng ta chưa cần vội gọi nó bằng tất cả những ý nghĩa mà Thiền về sau mang theo, có lẽ chỉ cần nói là một dòng thực hành Phật giáo mới đang tìm được chỗ đứng. Và nó gặp một vùng đất đã có Phật giáo từ nhiều thế kỷ trước.
Tì-ni-đa-lưu-chi không đến một vùng đất chưa biết Phật giáo. Ông đến sau Luy Lâu, sau những câu chuyện về Man Nương, sau Tứ Pháp, sau những thế hệ tăng sĩ đã đi qua Giao Châu, sau Khương Tăng Hội. Điều đó rất quan trọng bởi đôi khi chúng ta kể lịch sử tôn giáo như những lần “du nhập”. Phật giáo du nhập, Thiền du nhập, Tịnh độ du nhập.
Nhưng thực tế thường phức tạp hơn. Một tôn giáo đã có mặt rồi thì những dòng mới đến sẽ không bước vào một khoảng trống, chúng gặp những thứ đã có sẵn và phải tìm một chỗ đứng bên cạnh chúng. Hoặc hòa vào chúng, hoặc thay đổi chúng, hoặc chính mình cũng bị thay đổi.
𝑪𝒉𝒖̀𝒂 𝑷𝒉𝒂́𝒑 𝑽𝒂̂𝒏
Theo truyền thống, Tì-ni-đa-lưu-chi đến chùa Pháp Vân. Chùa Pháp Vân thuộc vùng Luy Lâu cổ, đây không phải một chi tiết ngẫu nhiên.
Nếu câu chuyện truyền thống phản ánh đúng một phần lịch sử, thì nó cho thấy một điều rất đẹp: Dòng Thiền mới không xuất hiện ở một nơi hoàn toàn mới, nó đến đúng vùng đất mà từ nhiều thế kỷ trước đã là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng của Giao Châu, như thể một lớp mới được đặt lên một lớp cũ nơi Phật giáo đã bén rễ, rồi một cách thực hành khác đến, cây bắt đầu mọc thêm một nhánh.
𝑷𝒉𝒂̣̂𝒕 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 𝒑𝒉𝒂̉𝒊 𝒕𝒖̛ 𝒕𝒖̛𝒐̛̉𝒏𝒈 đ𝒐́𝒏𝒈
Chúng ta thường nói về “Phật giáo” như thể đó là một vật thể, một thứ có hình dạng cố định được đóng gói ở Ấn Độ, mang sang Trung Hoa rồi đưa xuống Giao Châu.
Nhưng không có thứ gì như vậy.
Có những bản kinh, có những câu chuyện, những vị thầy và những phương pháp tu tập. Có những người tin và cũng có những người không tin. Có những người thực hành rất nghiêm túc và cũng có những người chỉ giữ nghi lễ. Có những người lấy một vị thần cũ đặt vào một ngôi chùa mới. Và có người đọc kinh mà không hiểu hết, rồi có những người hiểu nhưng lại theo cách khác.
Đó mới là đời sống của một tôn giáo.
𝙏𝒖̛̀ 𝙏𝒊̀-𝙣𝙞-đ𝙖-𝙡𝒖̛𝙪-𝙘𝙝𝙞 đ𝒆̂́𝙣 𝙏𝙝𝙞𝒆̂̀𝙣
Sau Tì-ni-đa-lưu-chi, dòng truyền thừa này tiếp tục qua nhiều thế hệ. Các thiền sư xuất hiện, các chùa trở thành nơi truyền dạy. Thiền dần trở thành một phần của lịch sử Phật giáo Việt Nam nhưng phải mất nhiều thế kỷ nữa để Phật giáo Việt Nam đi đến thời kỳ mà chúng ta quen thuộc nhất: thời Lý – Trần – Yên Tử – Trúc Lâm – Trần Nhân Tông.
Đó là lúc Phật giáo không chỉ tồn tại trong các cộng đồng tu hành mà còn trở thành một phần quan trọng của đời sống xã hội và nhà nước Đại Việt.
Nhưng nếu chỉ nhìn từ Lý – Trần, chúng ta sẽ bỏ mất một lịch sử rất dài – lịch sử của những người đã đến trước, những người không có tượng lớn, không có lễ hội, không chuyện kể hàng ngày.
Tì-ni-đa-lưu-chi là một trong những cái tên đứng ở khoảng cách rất xa ấy.
𝑷/s
Tôi từng nghĩ Thiền là một thứ rất cao. Nó nằm trên núi, trong chùa, trong những vị tăng bí ẩn, trong những cuốn sách khó đọc, trong những câu nói mà người bình thường nghe xong chẳng hiểu gì.
Sau này đọc lại lịch sử, tôi thấy nó có một khởi đầu khác, đơn giản từ đời sống: Một người rời một nơi, đi qua một nơi khác rồi xuống một vùng đất phía Nam, ở đó đã có người, có chùa và những câu chuyện về Bụt; đã có những vị thần của mưa và cũng có những người đang sống, đang chết như mọi người ở mọi thời. Thiền đến và phải sống trong thế giới ấy.
Đó là điều tôi thích nhất khi nhìn lại lịch sử tôn giáo. Bởi vì nó không phải câu chuyện một giáo lý có đúng hay không, mà nó dõi theo một cách hiểu, một truyền thống khi bước ra khỏi sách vở sẽ làm gì – nó gặp một con người, rồi người khác, một gia đình, ngôi làng, nền văn hóa, gặp nỗi sợ, cái chết, những mùa mưa. Và rồi chính nó cũng bị thay đổi.
Có thể Tì-ni-đa-lưu-chi không mang Thiền nguyên vẹn từ Ấn Độ xuống Giao Châu cũng như Khương Tăng Hội không mang một thứ Phật giáo nguyên bản từ Giao Châu lên Trung Hoa. Không ai mang được một thứ gì nguyên vẹn đi qua lịch sử.
Thứ được truyền đi luôn là thứ đã được một con người tiếp nhận, hiểu theo cách của mình, rồi trao lại cho một con người khác.
Và vì thế, mỗi lần nó được truyền đi, nó vừa còn là nó, vừa không còn hoàn toàn là nó nữa. Đó không phải là sự suy thoái của một truyền thống mà chính là cách một truyền thống sống tiếp.
Từ Luy Lâu đến Khương Tăng Hội, đến Tì-ni-đa-lưu-chi, rồi vài thế kỷ sau nữa, một dòng Thiền khác sẽ từ Trung Hoa xuống Đại Việt.
Tài liệu tham khảo:
– Ngô Đức Thọ (dịch, chú giải), Thiền uyển tập anh, NXB Văn Học.
– Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thiền Uyển Tập Anh, University of Hawai‘i Press, 1997.
– Keith Weller Taylor, The Birth of Vietnam, University of California Press, 1983.
– Jason Neelis, Early Buddhist Transmission and Trade Networks, Brill, 2010.
– Encyclopedia of Buddhism, các mục “Vinītaruci”, “Chan”, “Buddhism in Vietnam”.
