Nghiên Cứu Lịch Sử

Nguyễn Anh Tuấn

I. 𝐓𝐮̛̀ 𝐋𝐮𝐲 𝐋𝐚̂𝐮 đ𝐞̂́𝐧 𝐧𝐡𝐮̛̃𝐧𝐠 𝐯𝐢̣ 𝐁𝐮̣𝐭 𝐜𝐮̉𝐚 𝐦𝐚̂𝐲, 𝐦𝐮̛𝐚, 𝐬𝐚̂́𝐦, 𝐜𝐡𝐨̛́𝐩

Khi nói về Phật giáo Việt Nam, chúng ta thường bắt đầu ở một thời điểm khá muộn. Những ngôi chùa, những pho tượng, các vị thiền sư thời Lý – Trần, rồi Trúc Lâm Yên Tử. Từ đó nhìn ngược lại và tưởng rằng Phật giáo đã đi vào Việt Nam theo một con đường khá thẳng từ Trung Quốc xuống phương Nam.

Nhưng lịch sử thường không đi theo những đường thẳng đẹp đẽ như vậy.

Nếu quay trở lại những thế kỷ đầu Công nguyên, vùng đất Bắc Bộ nằm dưới sự cai trị của đế chế Hán, trong khu vực mà về sau được gọi là Giao Châu, ở đó có một đô thị tên là Luy Lâu (ngày nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh).

Ngày ấy, nó là một nơi rất khác, một trung tâm hành chính, một điểm giao thương, một nơi có những con đường nối với vùng phía nam Trung Hoa và các tuyến đường biển đi xuống Đông Nam Á. Và chính tại nơi này, một điều đáng chú ý đã xảy ra – Phật giáo xuất hiện rất sớm.

Luy Lâu được xem là một trong những trung tâm Phật giáo sớm nhất được biết đến ở vùng Bắc Bộ. Nhưng có phải Phật giáo lần đầu tiên đặt chân đến đây từ Luy Lâu hay không thì lịch sử chưa thể khẳng định chắc chắn.

Phật giáo đến vùng đất này bằng con đường nào, từ đâu, và vào thời điểm nào vẫn còn là câu hỏi có nhiều cách giải thích.

Có những giả thuyết cho rằng Phật giáo đã đến vùng Giao Châu từ những thế kỷ trước Công nguyên, theo các tuyến giao thương đường biển từ Ấn Độ và Đông Nam Á. Những giả thuyết khác đặt quá trình truyền bá vào khoảng thế kỷ I–II Công nguyên và nhấn mạnh những mối liên hệ với Trung Hoa.

Điều chắc chắn hơn là đến cuối thế kỷ II, Luy Lâu đã trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng. Các nhà sư từ Ấn Độ và những vùng khác của châu Á có mặt trên các tuyến đường dẫn tới Trung Hoa, và Luy Lâu dường như đã trở thành một điểm dừng quan trọng trên mạng lưới giao lưu ấy.

Điều đó làm thay đổi một hình dung khá quen thuộc – Phật giáo ở Việt Nam không nhất thiết bắt đầu bằng việc một đoàn người từ Trung Quốc mang một tôn giáo hoàn chỉnh xuống phía nam, có thể nó đã đến bằng nhiều con đường cùng một lúc: Người đi biển, thương nhân, các nhà sư lang thang giữa các trung tâm thương mại, và những cộng đồng địa phương tiếp nhận những gì họ mang theo.

Tôn giáo vốn thường đi như thế, nó hiếm khi đi theo hộ chiếu.

𝑳𝒖𝒚 𝑳𝒂̂𝒖 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 𝒑𝒉𝒂̉𝒊 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒏𝒐̛𝒊 𝒕𝒓𝒐̂́𝒏𝒈 𝒓𝒐̂̃𝒏𝒈

Một chuyện chúng ta rất dễ quên khi kể lịch sử truyền bá tôn giáo. Khi một tôn giáo đến một vùng đất mới, nó không bước vào một căn phòng trống. Chỗ nó đến đã có người, có làng xóm, ruộng lúa, có tổ tiên, những vị thần linh, những nỗi sợ, những nghi lễ. Chỗ nó đến có mưa và hạn, có bệnh tật, có sinh nở và cái chết. Và đặc biệt, ở vùng đồng bằng sông Hồng, có một đời sống nông nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào nước và thời tiết.

Một tôn giáo mới muốn sống được ở một nơi như thế không thể chỉ mang theo những khái niệm trừu tượng, nó phải đi vào đời sống.

Và đây chính là nơi câu chuyện Tứ Pháp trở nên đặc biệt thú vị.

Theo truyền thuyết Man Nương, một nhà sư Ấn Độ tên Khâu Đà La đến vùng Luy Lâu và truyền đạo. Man Nương, một người phụ nữ địa phương, gắn với câu chuyện về sự hình thành bốn vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện – những hình tượng liên quan đến mây, mưa, sấm và chớp.

Nếu đọc câu chuyện ấy như một bản biên niên sử, chúng ta sẽ gặp rất nhiều điều khó tin. Nhưng nếu đọc nó như lịch sử của một tôn giáo đang được bản địa hóa, nó trở nên thú vị hơn rất nhiều. Bởi vì ở đây, ta nhìn thấy một điều rất nhân văn: Một tôn giáo mới không chỉ thay thế những gì đã có, nó thường tìm cách nói bằng ngôn ngữ mà người địa phương có thể hiểu.

Và Phật giáo đã đi vào một thế giới của mây, mưa, sấm, chớp. Ở vùng đất trồng lúa ấy, những vị thần của tự nhiên cũng bước vào thế giới Phật giáo. Họ trở thành Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện. Từ đó, một vị có thể vừa là thần Mây, vừa là Phật Pháp Vân; vừa thuộc về tín ngưỡng dân gian, vừa thuộc về một ngôi chùa.

Một truyền thuyết khác cũng kể về sự xuất hiện của Phật giáo theo một con đường rất khác.

Chử Đồng Tử, nhân vật về sau trở thành một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng Việt Nam, được kể là đã theo một thương nhân đi bằng đường biển. Trong chuyến đi ấy, ông gặp một nhà sư tên là Phật Quang và ở lại học đạo.

Câu chuyện này được ghi lại trong Lĩnh Nam chích quái, nhưng văn bản mà chúng ta còn biết ngày nay được biên soạn và hiệu đính nhiều thế kỷ sau thời đại Hùng Vương mà truyền thuyết đặt Chử Đồng Tử vào.

Vì vậy, chúng ta không thể biết cuộc gặp giữa Chử Đồng Tử và nhà sư Phật Quang có thực sự xảy ra hay không. Và cũng không thể từ câu chuyện này khẳng định Chử Đồng Tử là người Việt đầu tiên theo Phật.

Nhưng truyền thuyết vẫn giữ lại chuỗi hình ảnh rất đáng chú ý: Biển – thương nhân – nhà sư – và một người địa phương gặp một tôn giáo đến từ nơi khác.

Có thể đó không phải là lịch sử theo nghĩa chặt chẽ. Nhưng nó cho chúng ta biết người Việt về sau đã hình dung sự xuất hiện của Phật giáo như thế nào.

𝑩𝒖̣𝒕 𝒕𝒓𝒖̛𝒐̛́𝒄 𝒌𝒉𝒊 𝒄𝒐́ 𝑷𝒉𝒂̣̂𝒕

Một chi tiết ngôn ngữ rất đẹp trong tiếng Việt là chữ “Bụt”.

Trong những câu chuyện dân gian, Bụt thường xuất hiện khi một người đang gặp khó khăn. Bụt không còn giống hoàn toàn hình ảnh vị Phật trong các bộ kinh. Bụt gần người dân hơn, bước vào những câu chuyện rất đời thường.

Về mặt từ nguyên, “Bụt” có quan hệ với từ Buddha, nhưng con đường mà từ này đi vào tiếng Việt và mối quan hệ chính xác giữa “Bụt” và “Phật” vẫn còn có những cách giải thích khác nhau.

Điều chắc chắn hơn là hai cách gọi ấy đã cùng tồn tại trong tiếng Việt, trong đó “Phật” dần trở thành cách gọi phổ biến trong ngôn ngữ Phật giáo và văn bản Hán – Việt, còn “Bụt” sống rất lâu trong ngôn ngữ dân gian và truyện kể.

Đó là một dấu vết nhỏ của một quá trình lớn hơn: Phật giáo không chỉ được dịch từ một ngôn ngữ sang một ngôn ngữ khác. Nó được dịch từ một thế giới sống sang một thế giới sống khác.

Và hai việc ấy không giống nhau.

𝑴𝒐̣̂𝒕 𝒄𝒂̂𝒖 𝒄𝒉𝒖𝒚𝒆̣̂𝒏 𝒄𝒐́ 𝒕𝒉𝒆̂̉ 𝒏𝒐́𝒊 𝒏𝒉𝒊𝒆̂̀𝒖 𝒉𝒐̛𝒏 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒏𝒊𝒆̂𝒏 đ𝒂̣𝒊

Chúng ta không nên coi truyền thuyết Man Nương là tài liệu lịch sử trực tiếp chứng minh những gì đã xảy ra ở Luy Lâu vào thế kỷ II.

Những văn bản ghi lại câu chuyện này xuất hiện muộn hơn rất nhiều và bản thân câu chuyện đã trải qua quá trình truyền khẩu, viết lại và biến đổi. Nghiên cứu hiện đại về truyền thuyết này cho thấy những chi tiết về Man Nương và Tứ Pháp đã được hình thành qua nhiều lớp truyền thống khác nhau.

Nhưng điều đó không làm câu chuyện trở nên vô giá trị, ngược lại, nó cho chúng ta một loại thông tin khác, không theo lối “Chuyện này có thật từng chi tiết không?”, thông tin này theo kiểu “Tại sao người ta lại kể câu chuyện này?”

Đây là một câu hỏi rất quan trọng trong lịch sử tôn giáo.

Một cộng đồng kể lại câu chuyện của mình không chỉ để nhớ quá khứ, họ còn kể để nói rằng chúng tôi là ai, chúng tôi tin điều gì, và tôn giáo này đã trở thành của chúng tôi như thế nào.

𝑷𝒉𝒂̣̂𝒕 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒐̛̉ 𝑳𝒖𝒚 𝑳𝒂̂𝒖 đ𝒂̃ 𝒕𝒓𝒐̛̉ 𝒕𝒉𝒂̀𝒏𝒉 𝑷𝒉𝒂̣̂𝒕 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝑽𝒊𝒆̣̂𝒕 𝑵𝒂𝒎 𝒏𝒉𝒖̛ 𝒕𝒉𝒆̂́ 𝒏𝒂̀𝒐?

Nó không xảy ra trong một ngày. Không có một buổi sáng nào đó mà người dân Giao Châu thức dậy và quyết định từ hôm nay chúng ta theo Phật giáo. Lịch sử tôn giáo hiếm khi vận hành như vậy.

Một thương nhân mang theo một câu chuyện, một nhà sư dừng lại ở một đô thị, một người dân địa phương nghe, người khác tò mò. Rồi sau đó một ngôi chùa được dựng lên, nghi lễ cũ được giữ lại nhưng có một nghi lễ mới được thêm vào. Rồi vị thần cũ được gọi bằng một cái tên mới, một câu chuyện mới được kể bằng những hình ảnh quen thuộc.

Rồi vài thế hệ trôi qua. Không ai còn nhớ chính xác cái gì đến trước, cái gì đến sau. Đến lúc ấy, người ta không còn hỏi: “Đây là Phật giáo Ấn Độ hay tín ngưỡng bản địa?”, nó đã trở thành đời sống của chính họ.

Đây mới là điều đáng chú ý nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, không phải chuyện một tôn giáo từ đâu đến, mà nó đã biến thành cái gì khi đến đây.

𝑻𝒖̛̀ 𝑳𝒖𝒚 𝑳𝒂̂𝒖, 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒅𝒐̀𝒏𝒈 𝒔𝒐̂𝒏𝒈 𝒃𝒂̆́𝒕 đ𝒂̂̀𝒖 𝒄𝒉𝒂̉𝒚

Đến những thế kỷ sau, Phật giáo Việt Nam tiếp tục nhận thêm nhiều dòng ảnh hưởng từ Trung Hoa và những vùng khác. Các truyền thống thay đổi, các văn bản thay đổi, các ngôi chùa thay đổi. Các vị thiền sư xuất hiện.

Rồi đến thời Lý – Trần, Phật giáo trở thành một phần quan trọng của đời sống văn hóa và chính trị của nhà nước Đại Việt.

Nhưng trước những thiền sư nổi tiếng ấy rất lâu, đã có một vùng đất ở đồng bằng Bắc Bộ với đô thị cổ, với những người đi biển, với những nhà sư đến từ những vùng đất xa xôi. Ở đó đã có những người dân địa phương với những niềm tin có từ trước và những vị Bụt của mây, mưa, sấm, chớp.

Luy Lâu có thể không phải là nơi duy nhất Phật giáo bước vào vùng đất Việt Nam, nhưng nó là một trong những nơi sớm nhất mà chúng ta có thể nhìn thấy một cộng đồng Phật giáo đã phát triển đủ mạnh để trở thành một trung tâm khu vực.

Từ đây chúng ta nên nhìn lại một điều, khi một tôn giáo đi từ nơi này sang nơi khác, người ta thường hỏi: “Nó có còn nguyên bản không?”. Nhưng lịch sử lại đặt một câu hỏi khác: “Nó đã sống như thế nào?”

Bởi một tôn giáo chỉ có thể tồn tại nếu có người sống với nó. Họ sẽ thay đổi nó, họ sẽ hiểu nó theo cách của họ, họ sẽ kể lại nó bằng ngôn ngữ của họ, họ sẽ đặt nó vào những ngôi làng, những gia đình, những mùa vụ, những cuộc hôn nhân, những đám tang và những nỗi sợ của chính mình.

Và đến một lúc nào đó, thứ từng được mang từ một nơi rất xa tới sẽ không còn cảm giác là của người khác nữa, nó đã trở thành của mình.

Đó cũng chính là lúc một tôn giáo thực sự bắt đầu bén rễ.

𝑁𝑔𝑢𝑜̂̀𝑛 𝑡ℎ𝑎𝑚 𝑘ℎ𝑎̉𝑜

• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam, “Vài nét về trung tâm Phật giáo Luy Lâu (Bắc Ninh)”. (Bảo Tàng Lịch Sử Quốc Gia Việt Nam)

• Liam C. Kelley, “What Lies Behind the Earliest Story of Buddhism in Ancient Vietnam?”, The Journal of Asian Studies, Cambridge University Press. (Cambridge)

• Nguyễn Tài Thư (chủ biên), The History of Buddhism in Vietnam, Institute of Philosophy, Vietnam Academy of Social Sciences. (Thư Viện Hoa Sen)

• Encyclopedia of Buddhism, “Buddhism in Vietnam”, phần Early Period. (Encyclopedia of Buddhism)

• Yale University Press, Richard Holloway, A Little History of Religion — tham khảo cách tiếp cận lịch sử tôn giáo: tôn trọng câu chuyện của truyền thống nhưng vẫn giữ khoảng cách lịch sử và sự tò mò. (Yale University Press)

 

II 𝐊𝐡𝐮̛𝐨̛𝐧𝐠 𝐓𝐚̆𝐧𝐠 𝐇𝐨̣̂𝐢

 

 

III. 𝐓ì-𝐧𝐢-đ𝐚-𝐥𝐮̛𝐮-𝐜𝐡i

𝐓𝐡𝐢𝐞̂̀𝐧 đ𝐞̂́𝐧 𝐆𝐢𝐚𝐨 𝐂𝐡𝐚̂u

Bài trước đã viết về Thường Chiếu – một người đứng ở nơi những dòng Thiền bắt đầu gặp nhau.
Nhưng nếu chỉ nhìn vào những pháp hệ và những đường truyền thừa, chúng ta vẫn chưa nhìn hết đời sống Phật giáo thời Lý.

Bên cạnh những thiền sư được nối với nhau bằng những dòng truyền pháp, còn có những con người xuất hiện trong một thế giới nơi Thiền, Đà-la-ni, trì chú, thần thông và tín ngưỡng bản địa cùng tồn tại trong đời sống tôn giáo.

Từ Đạo Hạnh, Minh Không và Không Lộ là ba trong số những nhân vật tiêu biểu nhất của thế giới ấy.

Nếu nhìn Phật giáo đời Lý bằng những sơ đồ truyền thừa, ta sẽ thấy những dòng Thiền, những vị tổ, những pháp hệ nối tiếp nhau. Nhưng bước ra khỏi những đường nối ấy một chút, một hình ảnh khác hiện ra.

Đó là những vị thiền sư biết trì chú, sử dụng Đà-la-ni, chữa bệnh, hàng phục tà thuật, làm những việc mà ngày nay chúng ta có thể gọi là “phép thuật”.

Gọi họ là “ba đạo sư phép thuật” tất nhiên chỉ là một cách nói hiện đại. Trong các văn bản Phật giáo, họ vẫn là những thiền sư và được đặt trong những pháp hệ khác nhau.

Nhưng nếu nhìn vào những câu chuyện còn được truyền lại, thật khó bỏ qua lớp màu sắc kỳ bí bao phủ quanh ba con người này.

𝐓𝐮̛̀ Đ𝐚̣𝐨 𝐇𝐚̣𝐧𝐡 – 𝐧𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 𝐭𝐮̛̀ Đ𝐚̀-𝐥𝐚-𝐧𝐢 đ𝐢 𝐯𝐚̀𝐨 𝐡𝐮𝐲𝐞̂̀𝐧 𝐭𝐡𝐨𝐚̣𝐢

Từ Đạo Hạnh là nhân vật nổi tiếng nhất trong ba người. Ông thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, sống vào cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII, gắn với vùng Sài Sơn, Quốc Oai, đặc biệt là chùa Thiên Phúc — tức Chùa Thầy ngày nay.

Nhưng trong Thiền uyển tập anh, Từ Đạo Hạnh hiện ra không chỉ như một thiền sư.

Ông tìm cách đi về phía Tây để tìm “linh dị thuật”, nhằm đối phó với Đại Điên.

Câu chuyện kể rằng ông đi đến Kim Xỉ, nhưng nhận thấy con đường phía trước quá nguy hiểm nên quay trở về. Sau đó ông ẩn cư ở Từ Sơn, chuyên tâm tu tập và hằng ngày trì Đại Bi Tâm Đà-la-ni.
Từ đây, hàng loạt câu chuyện kỳ dị bắt đầu xuất hiện.

Ông có khả năng làm những điều vượt khỏi sức người bình thường, hàng phục những thế lực mà người đương thời tin là tà ma, rồi cuối cùng đối đầu với Đại Điên.

Trong truyền thuyết về ông còn có một chi tiết đặc biệt: trước khi mất, Từ Đạo Hạnh để lại lời tiên đoán về một lần tái sinh làm vua. Và về sau câu chuyện ấy được nối với sự ra đời của Lý Thần Tông. Lịch sử và truyền thuyết ở đây bắt đầu đan vào nhau.

Điều đáng chú ý không phải là chúng ta phải tin hay không tin những phép thuật ấy.

Điều đáng chú ý là Đà-la-ni nằm ngay bên trong hành trạng của một vị thiền sư.

Từ Đạo Hạnh không phải một pháp sư đứng bên ngoài Phật giáo. Ông là một thiền sư của dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, nhưng đời sống tu hành của ông đồng thời chứa đựng những thực hành mà ngày nay chúng ta thường gọi là trì chú, Đà-la-ni hay thần thông.

Và chính từ đây, Từ Đạo Hạnh bước ra khỏi lịch sử của một dòng Thiền để đi vào huyền thoại của người Việt.

𝐌𝐢𝐧𝐡 𝐊𝐡𝐨̂𝐧𝐠 – 𝐧𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 𝐜𝐡𝐮̛̃𝐚 𝐛𝐞̣̂𝐧𝐡 𝐜𝐡𝐨 𝐕𝐮𝐚

Nếu Từ Đạo Hạnh là người đi từ Đà-la-ni vào huyền thoại, thì Minh Không lại nổi tiếng nhất bởi một câu chuyện chữa bệnh cho vua.

Nguyễn Minh Không, tên là Nguyễn Chí Thành, theo Thiền uyển tập anh từng theo hầu Từ Đạo Hạnh suốt 17 năm. Trước khi mất, Từ Đạo Hạnh được kể là đã nói với Minh Không rằng mình sẽ tái sinh làm vua, nhưng sẽ mắc một căn bệnh mà chỉ Minh Không có thể chữa được.

Khoảng hai mươi năm sau, Lý Thần Tông mắc bệnh nặng. Năm 1136, Minh Không được triệu vào triều. Ông chữa khỏi bệnh cho vua và được phong làm Quốc sư. Sự kiện chữa bệnh và việc phong Quốc sư cũng được Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận; riêng câu chuyện về lời tiên đoán của Từ Đạo Hạnh được chính sử chú là chuyện “tục truyền”.

Nhưng phần hấp dẫn nhất của câu chuyện lại nằm ở truyền thuyết. Có chuyện kể rằng Lý Thần Tông hóa thành hổ. Có chuyện kể Minh Không sai người đóng đinh vua xuống đất. Có chuyện lại kể ông cho nấu một vạc nước sôi rồi đưa vua vào chữa bệnh. Những chi tiết ấy rõ ràng đã vượt xa phạm vi của một bản ghi chép y thuật thông thường, nhưng chúng cho chúng ta thấy một điều khác: Trong trí nhớ của người Việt, một vị thiền sư có thể đồng thời là người chữa bệnh, người có năng lực siêu nhiên và người được nhà vua tìm đến khi y thuật thông thường không còn hiệu quả.

Minh Không vì thế không chỉ tồn tại trong lịch sử Phật giáo. Ông bước vào lịch sử văn hóa dân gian như một vị Thánh.

Về sau, hình tượng Đức Thánh Nguyễn gắn với rất nhiều đình, đền, chùa và truyền thuyết ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Một con người lịch sử, qua nhiều thế kỷ, đã trở thành một nhân vật nằm ở ranh giới giữa thiền sư — quốc sư — thánh nhân.

𝐊𝐡𝐨̂𝐧𝐠 𝐋𝐨̣̂ – 𝐦𝐨̣̂𝐭 𝐜𝐚̂𝐮 𝐜𝐡𝐮𝐲𝐞̣̂𝐧 𝐤𝐡𝐚́𝐜

Nếu Từ Đạo Hạnh và Minh Không thuộc câu chuyện của dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, thì Không Lộ lại đứng ở một dòng khác. Không Lộ thuộc dòng Vô Ngôn Thông.

Theo Thiền uyển tập anh, Không Lộ và Giác Hải từng cùng nhau đi ra ngoài, đến Hà Trạch và học đạo với Lôi Hà Trạch. Sau này Giác Hải được kể là người kế thừa pháp của Không Lộ.

Nhưng cũng giống Từ Đạo Hạnh, Không Lộ không hiện ra đơn thuần như một thiền sư trong sơ đồ truyền thừa. Ông có khả năng trì Đà-la-ni, làm những việc phi thường, đi trên mặt nước, hàng phục những thế lực siêu nhiên và thực hiện những điều mà người đời sau đọc lên gần như một câu chuyện pháp thuật.

Một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất kể rằng Không Lộ sang đất Tống, lấy được một lượng lớn đồng trong kho của nhà Tống rồi đem về nước chỉ bằng một chiếc túi nhỏ.

Từ đó, về sau ông còn được dân gian gắn với nghề đúc đồng, trở thành một nhân vật trong những truyền thuyết về nguồn gốc nghề nghiệp này.

Ở đây, lịch sử và huyền thoại lại tiếp tục chồng lên nhau. Không Lộ là một thiền sư của dòng Vô Ngôn Thông. Nhưng trong ký ức dân gian, ông còn là một người có thần thông, một người có khả năng chế ngự những lực lượng siêu nhiên, và cuối cùng trở thành một nhân vật gắn với cả một nghề thủ công.

Đó là một con đường rất khác với Từ Đạo Hạnh. Nhưng lại dẫn đến cùng một nơi: từ thiền sư trở thành nhân vật huyền thoại.

𝐁𝐚 𝐧𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 – 𝐛𝐚 𝐝𝐨̀𝐧𝐠 𝐜𝐡𝐚̉𝐲

Không nên ghép Từ Đạo Hạnh, Minh Không và Không Lộ thành một nhóm ba “pháp sư” cùng học một thứ phép thuật.

Từ Đạo Hạnh thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi.

Minh Không được Thiền uyển tập anh đặt trong quan hệ thầy — trò với Từ Đạo Hạnh.

Còn Không Lộ thuộc dòng Vô Ngôn Thông.

Ngay cả câu chuyện phổ biến rằng Từ Đạo Hạnh, Không Lộ và Giác Hải cùng nhau đi sang Ấn Độ để học phép thuật cũng cần thận trọng.

Trong Thiền uyển tập anh, hành trạng của Từ Đạo Hạnh kể ông đi về phía Kim Xỉ một mình rồi quay trở lại. Trong khi đó, Không Lộ và Giác Hải mới là hai người được kể là cùng đi và học đạo với Lôi Hà Trạch.

Nói cách khác, câu chuyện về “ba vị pháp sư cùng đi học phép” có vẻ là một lớp truyền thuyết hình thành về sau, chứ không phải điều mà văn bản cổ cho phép chúng ta khẳng định một cách đơn giản. Và chính sự khác nhau ấy lại làm câu chuyện thú vị hơn, bởi cái giống nhau giữa họ không nằm ở pháp hệ, nó nằm ở một tầng khác của đời sống Phật giáo thời Lý.

𝐏𝐡𝐚̣̂𝐭 𝐠𝐢𝐚́𝐨 đ𝐨̛̀𝐢 𝐋𝐲́ 𝐜𝐨́ 𝐭𝐡𝐮̛̣𝐜 𝐬𝐮̛̣ 𝐜𝐡𝐢̉ 𝐥𝐚̀ 𝐓𝐡𝐢𝐞̂̀𝐧?

Nếu chỉ nhìn vào những dòng truyền thừa, chúng ta dễ hình dung Phật giáo đời Lý như một lịch sử của các thiền phái:

Tì-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường, những vị tổ, những người kế thừa, những ngôi chùa và những dòng truyền pháp.

Nhưng rồi chúng ta gặp Từ Đạo Hạnh – một người trì Đại Bi Đà-la-ni, chúng ta gặp Minh Không – một người chữa bệnh cho vua, chúng ta gặp Không Lộ – một người được kể là có thần thông, có thể làm những việc vượt khỏi khả năng con người.

Trong những câu chuyện ấy còn xuất hiện đủ thứ: Đà-la-ni, trì chú, luyện pháp, chữa bệnh, hàng phục tà thuật, thần thông, nghi lễ và những yếu tố tín ngưỡng dân gian.

Hành trạng của họ cho thấy đời sống tôn giáo thời ấy chứa đựng nhiều thực hành mà ngày nay chúng ta thường xếp vào những phạm trù riêng biệt:

Thiền — Đà-la-ni — trì chú — thần thông — nghi lễ — tín ngưỡng dân gian.

Ngày nay chúng ta có xu hướng chia chúng thành từng ngăn. Nhưng người sống trong thế giới ấy có lẽ không nhất thiết trải nghiệm tôn giáo theo những ngăn phân loại của chúng ta.

Một vị thiền sư có thể thiền, có thể tụng Đà-la-ni, chữa bệnh, làm lễ…và sau khi mất, có thể trở thành một vị Thánh. Không nhất thiết chỉ được chọn một trong những vai trò ấy.

𝑽𝒂̀ đ𝒊𝒆̂̀𝒖 𝒕𝒉𝒖́ 𝒗𝒊̣ 𝒏𝒉𝒂̂́𝒕

Có lẽ chính ở đây chúng ta nhìn thấy một đặc điểm quan trọng của quá trình Việt hóa Phật giáo, không chỉ tồn tại bằng những bộ kinh, không chỉ tồn tại bằng những dòng truyền thừa, nó còn đi vào đời sống bằng những con người.
Từ Đạo Hạnh trở thành Từ Đạo Hạnh Đại Thánh.
Minh Không trở thành Đức Thánh Nguyễn.

Không Lộ được gắn với những truyền thuyết về nghề đúc đồng, với làng quê, đình chùa và ký ức dân gian.

hững con người lịch sử ấy, qua nhiều thế kỷ, được kể lại, thêu dệt, thần thánh hóa và đưa vào đời sống cộng đồng.

Một phần nằm trong sử sách, một phần nằm trong các văn bản Phật giáo, một phần nằm trong truyền thuyết, và một phần sống tiếp trong tín ngưỡng dân gian.

Có lẽ vì thế, lịch sử Phật giáo Việt Nam không thể chỉ là lịch sử của các pháp hệ, nó còn là lịch sử của cách một cộng đồng nhớ về những con người đã từng sống trong thế giới Phật giáo ấy.

Từ Đạo Hạnh, Minh Không, Không Lộ — ba cái tên, những con đường khác nhau nhưng cùng đứng ở một vùng rất đặc biệt của lịch sử: nơi Thiền gặp thần chú, nơi Phật giáo gặp tín ngưỡng bản địa, và nơi một vị thiền sư có thể, sau nhiều thế kỷ, trở thành một vị Thánh.

𝐏/s

Những câu chuyện ấy cũng khép lại một lớp rất đặc biệt của Phật giáo thời Lý.

Những vị thiền sư ấy rồi cũng trở thành những nhân vật của ký ức – một phần được ghi trong sử sách, một phần sống tiếp trong truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian.

Những dòng Thiền tiếp tục tồn tại.

Nhưng lịch sử đã bước sang một thời đại khác. Năm 1225, nhà Trần thay nhà Lý. Và cùng với một triều đại mới là một thế hệ mới của Phật giáo Việt Nam.

Lần này, câu chuyện sẽ không bắt đầu từ một vị thiền sư. Nó bắt đầu từ một người đang ngồi trên ngai vàng — nhưng lại muốn rời bỏ nó.

Tên ông là Trần Thái Tông, và nơi ông tìm đến là Yên Tử.

Tài liệu tham khảo
* Thiền Uyển Tập Anh – bản dịch và nghiên cứu của Lê Mạnh Thát: nguồn chính về hành trạng Từ Đạo Hạnh, Minh Không, Không Lộ và Giác Hải.
* Đại Việt sử ký toàn thư – đối chiếu sự kiện Minh Không chữa bệnh cho Lý Thần Tông năm 1136 và được phong Quốc sư.
* “Hành trạng về Thiền sư Từ Đạo Hạnh qua Thiền Uyển Tập Anh” – Tạp chí Nghiên cứu Phật học: tham khảo về Từ Đạo Hạnh, Đại Bi Đà-la-ni và phân biệt hành trạng của Từ Đạo Hạnh với Không Lộ – Giác Hải.
* Các nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh của Lê Mạnh Thát và một số tài liệu nghiên cứu Phật giáo Việt Nam thời Lý: dùng để đối chiếu các lớp tư liệu lịch sử và truyền thuyết.
Ghi chú: Các chi tiết mang màu sắc thần thông, huyền thoại và sự thần thánh hóa nhân vật được trình bày như truyền thuyết/lớp ký ức dân gian, không mặc nhiên coi là sự kiện lịch sử.

 

𝐓𝐫𝐚̂̀𝐧 𝐓𝐡𝐚́𝐢 𝐓𝐨̂𝐧𝐠 — 𝐌𝐨̣̂𝐭 đ𝐞̂̂𝐦 𝐥𝐞̂𝐧 𝐘𝐞̂𝐧 𝐓𝐮̛̉ 𝐯𝐚̀ 𝐜𝐮𝐨̣̂𝐜 đ𝐨̛̀𝐢 𝐭𝐮 𝐠𝐢𝐮̛̃𝐚 𝐭𝐫𝐢𝐞̂̀𝐮 đ𝐢̀𝐧𝐡

Năm 1225, nhà Lý chấm dứt sau hơn hai thế kỷ, nhà Trần bước lên sân khấu lịch sử.

Người ngồi trên ngai vàng khi ấy là một cậu bé chín tuổi – Trần Thái Tông. Đằng sau ngai vàng là Trần Thủ Độ – người nắm phần lớn quyền lực của triều đình.

Lịch sử nhà Trần bắt đầu không phải bằng một cuộc cách mạng tư tưởng, nó bắt đầu bằng một cuộc chuyển giao quyền lực nghiệt ngã. Và Trần Thái Tông lớn lên trong hoàn cảnh ấy.

Đ𝐚𝐧𝐠 đ𝐞̂𝐦 𝐭𝐫𝐨̂́𝐧 𝐥𝐞̂𝐧 𝐧𝐮́𝐢

Năm 1237, Trần Thủ Độ ép Trần Thái Tông phế Chiêu Thánh Hoàng hậu (Lý Chiêu Hoàng) để lập Thuận Thiên công chúa – chị của Chiêu Hoàng, khi đó đang có thai với Trần Liễu – làm hoàng hậu. Câu chuyện ấy được Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại với nhiều chi tiết xót xa về sự uốn nắn và sắp đặt của Trần Thủ Độ.

Trần Thái Tông không chịu nổi. Trong đêm, ông bỏ kinh thành, một mình trốn đi về phía núi Yên Tử.

Yên Tử khi ấy không còn là một nơi xa lạ với Phật giáo. Từ thời Lý, nơi đây đã có những dấu vết của đời sống Thiền.

Người mà Trần Thái Tông tìm đến là Quốc sư Trúc Lâm (Đạo Viên). Theo bài tựa trong Khóa hư lục, vị Quốc sư khuyên ông trở về, để lại một câu nói nổi tiếng: “Phàm làm đấng quân chủ thì phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình, lấy tâm thiên hạ làm tâm của mình.”

Nói cách khác: Nếu đã làm vua, không thể chỉ sống cho sự giải thoát của riêng mình; ông phải trở về với đời sống.

𝐓𝐮 𝐠𝐢𝐮̛̃𝐚 𝐪𝐮𝐲𝐞̂̀𝐧 𝐥𝐮̛̣𝐜

Trần Thái Tông trở về. Nhưng ông không bỏ Thiền. Ngược lại, từ đây ông bắt đầu một đời sống vừa làm vua vừa học đạo: nghiên cứu kinh điển, tham vấn các thiền sư, thực hành tọa thiền, niệm Phật, sám hối và viết sách.

Tác phẩm quan trọng nhất còn lại của ông là Khóa hư lục. Đây không chỉ là một cuốn sách nói về Thiền, nó chứa những bài luận về thân phận con người, về sinh tử, phát tâm Bồ-đề, tọa thiền, niệm Phật, giới – định – tuệ và các nghi thức thực hành.

Một vị vua đang sống giữa đỉnh cao quyền lực lại viết rất nhiều về việc nhìn thẳng vào chính cái tôi đang bị quyền lực và vô thường vây hãm.

Đây mới là điều đáng chú ý, Trần Thái Tông không chọn một trong hai – làm vua hoặc làm người tu. Ông tìm cách sống cả hai. Không phải dễ dàng, nhưng chính sự căng thẳng ấy tạo nên một hướng tư tưởng rất đặc biệt của Phật giáo Đại Việt: Thiền không bắt đầu bằng việc rời bỏ cuộc đời. Có thể tu ngay trong lòng đời sống, có thể làm vua mà vẫn phải nhìn vào tâm mình, có thể nắm quyền lực mà vẫn đối diện với vô thường, và có thể đứng giữa triều đình mà câu hỏi căn bản vẫn là: Ta là ai?

𝐒𝐨̂́𝐧𝐠 đ𝐮̛𝐨̛̣𝐜 𝐯𝐨̛́𝐢 đ𝐢𝐞̂̀𝐮 đ𝐚̃ 𝐭𝐡𝐚̂́𝐲

Đến đây, một câu trong tư tưởng Trần Thái Tông trở nên rất đắt giá: “Ngộ rồi mới là vào cửa, hành được mới hay thoát tục”.

Ngộ không phải là một danh hiệu, không phụ thuộc vào việc mặc áo gì, ở trên núi hay dưới núi, nó chính là sống với điều đang thấy.

𝘕𝑢̛𝑜̛́𝘤 𝘤𝘩𝑎̉𝘺 𝘹𝘶𝑜̂𝘪 𝘯𝘰𝘯 đ𝐚̂𝘶 𝘤𝑜́ 𝑦́,
𝘔𝐚̂𝘺 𝘵𝘶𝑜̂𝘯 𝘲𝘶𝘢 𝘯𝑢́𝘪 𝘷𝑜̂́𝘯 𝘬𝘩𝑜̂𝘯𝘨 𝘵𝐚̂𝘮.
(𝘛𝘳𝑖́𝘤𝘩 𝘒𝘩𝑜́𝘢 𝘏𝑢̛ 𝘓𝑢̣𝘤, 𝘣𝑎̉𝘯 𝘥𝑖̣𝘤𝘩 𝘛𝘩𝑖́𝘤𝘩 𝘛𝘩𝘢𝘯𝘩 𝘒𝘪𝑒̂̉𝘮)

Trước đó, đời sống Thiền ở Đại Việt đã chịu ảnh hưởng của nhiều dòng truyền thừa từ bên ngoài, trong đó nổi bật là Tì-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường.

Đến Trần Thái Tông, những dòng tư tưởng ấy bắt đầu được tiêu hóa trong một hoàn cảnh Đại Việt cụ thể: một vị vua Việt Nam, một triều đại Việt Nam, một đời sống chính trị rất Việt Nam. Và ở đó xuất hiện một câu hỏi rất riêng: Làm thế nào để sống giữa đời mà không bị chính cuộc đời nuốt mất?

P/s

Tôi thích câu chuyện này. Không phải vì nó đẹp, thực ra, nếu đọc kỹ, nó chẳng đẹp chút nào. Một cuộc hôn nhân bị cưỡng ép, một người phụ nữ bị thay thế, một triều đại được chuyển giao bằng những tính toán quyền lực, một ông vua trẻ bỏ chạy lên núi rồi cuối cùng lại quay về…

Nếu chỉ nhìn bằng con mắt huyền thoại, ta sẽ biến tất cả thành câu chuyện về một vị vua giác ngộ. Nhưng nếu bỏ lớp huyền thoại xuống một bên, tôi thấy một con người đang kẹt giữa hai phía: một bên là trách nhiệm, một bên là tự do; một bên là quyền lực, một bên là mong muốn thoát khỏi quyền lực; một bên là đời sống, một bên là sự giải thoát.

Ông đã không giải quyết nó bằng cách chọn một bên. Ông quay lại giữa chính mớ hỗn độn ấy. Đó mới là điều đáng nói.

Bởi “đi tu” rất dễ trở thành một ý tưởng rời khỏi tất cả, không còn trách nhiệm, không còn quan hệ, không còn những thứ khiến mình khó chịu. Nhưng sự tỉnh thức có xuất hiện khi cố tình loại bỏ hay lập hàng rào ngăn chặn những thứ làm mình khó chịu không?

Cuối cùng, Trần Thái Tông không tìm sự giải thoát bằng cách ở lại trên núi. Ông quay về, vẫn làm vua, vẫn sống giữa những mâu thuẫn của đời sống, và từ đó viết về tâm.

Có lẽ vì vậy mà câu chuyện của ông vẫn còn đáng đọc sau gần tám thế kỷ.

Nếu Trần Thái Tông là một trong những người đặt nền cho tư tưởng Phật giáo đời Trần, thì thế hệ sau sẽ đưa câu chuyện ấy đi xa hơn. Một người không còn chỉ là vua, cũng không còn chỉ là thiền sinh; một người vừa là hoàng đế, vừa là người tu, rồi cuối cùng bước ra khỏi ngai vàng sau những cuộc chiến lớn nhất của Đại Việt: Trần Nhân Tông.

Nhưng trước khi đến ông, còn một nhân vật rất quan trọng mà không thể bỏ qua – một người không làm vua, không lập một thiền phái, nhưng có ảnh hưởng trực tiếp đến cả Trần Thái Tông lẫn Trần Nhân Tông: Tuệ Trung Thượng Sĩ.

Tài liệu tham khảo:
1. Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, quyển V, Kỷ nhà Trần (các ghi chép về Trần Thái Tông, cuộc phế lập năm 1237 và việc trốn lên Yên Tử).
2. Trần Thái Tông, Khóa hư lục (bản dịch và nghiên cứu của Đào Duy Anh / Nguyễn Đăng Thục / Thiều Chửu, bản dịch Thích Thanh Kiểm)
3. Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tập I, chương về Trần Thái Tông và sự hình thành tư tưởng Phật giáo đời Trần.
4. Thích Thanh Từ, Thiền sư Việt Nam, phần về Trần Thái Tông và Quốc sư Đạo Viên.
5. Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam, University of Hawai‘i Press, 1997.
6. Lê Mạnh Thát, Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập III.

 

𝐓𝐮𝐞̣̂ 𝐓𝐫𝐮𝐧𝐠 𝐓𝐡𝐮̛𝐨̛̣𝐧𝐠 𝐒𝐢̃ – 𝐭𝐮̛̣ 𝐝𝐨 𝐠𝐢𝐮̛̃𝐚 đ𝐨̛̀𝐢

Nếu Trần Thái Tông từng bỏ kinh thành để tìm đường giải thoát rồi cuối cùng phải quay về, thì câu chuyện của Tuệ Trung Thượng Sĩ lại khác.

Ông không bỏ đi. Ông ở lại, giữa một triều đại đang dựng nước, giữa những cuộc chiến với quân Nguyên, giữa quyền lực, binh đao, gia tộc và những ràng buộc của một vương triều. Và ở ngay giữa tất cả những thứ ấy, ông học cách nhìn vào chính mình.

Tuệ Trung Thượng Sĩ tên thật là Trần Tung, sinh năm 1230, mất năm 1291, con trưởng của An Sinh Vương Trần Liễu, anh ruột của Trần Quốc Tuấn và Nguyên Thánh Thiên Cảm Hoàng thái hậu.

Sinh ra trong một gia đình mà lịch sử gần như đã đặt sẵn cho mỗi người một vai. Trần Quốc Tuấn trở thành Hưng Đạo Đại Vương. Người em gái trở thành hoàng hậu. Còn Trần Tung trở thành Hưng Ninh Vương, một vương hầu của nhà Trần.

Ông là người trong hoàng tộc, là một võ tướng từng được giao trấn giữ vùng Hồng Lộ, có công trong những cuộc kháng chiến chống Nguyên và về sau được giữ chức Tiết độ sứ vùng Thái Bình. Trong cuộc kháng chiến năm 1285 và 1288, ông đều trực tiếp tham gia cầm quân.

Nói cách khác, Tuệ Trung không phải một người đứng ngoài lịch sử. Ông đã ở rất sâu trong lịch sử.
Có những người tìm thấy đạo bằng cách rời khỏi cuộc đời. Tuệ Trung thì không. Ông đi qua cuộc đời trước: đi qua quyền lực, qua chiến tranh, đi qua những mối quan hệ gia đình mà chỉ cần nhìn vào đó thôi cũng đủ thấy con người bị buộc chặt vào nhau như thế nào. Và rồi, ông quay vào bên trong.

Có lẽ vì vậy mà Tuệ Trung rất khác với hình ảnh quen thuộc của một người tu. Ông không xuất gia, không khoác áo tu, không sống tách khỏi xã hội. Ông vẫn là một cư sĩ, vẫn sống giữa những người đời.
Nhưng Trần Nhân Tông, người sau này trở thành vị vua gắn với sự hình thành Thiền phái Trúc Lâm, lại tìm đến ông để học.

Trước khi quay về gánh vác cả một vương triều, Thái tử Trần Khâm (sau này là vua Trần Nhân Tông) tìm đến Tuệ Trung Thượng Sĩ để hỏi về chỗ cốt yếu của Thiền.

Nhưng thứ ông nhận được từ người bác của mình không phải là một bài giảng dài. Tuệ Trung chỉ đưa ông trở về đúng nơi mà người học đạo cuối cùng phải tự mình đối diện:

“Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc.”
Quay về nhìn lại chính mình, chớ tìm kiếm ở đâu khác.

Sau những năm tháng chiến tranh, Tuệ Trung lui về Dưỡng Chân Trang.

Cuộc đời của một vương hầu, một người từng cầm quân, từ đó có thêm một khoảng lặng.

Nhưng khoảng lặng ấy không hẳn là yên. Bởi khi không còn chiến trường bên ngoài, người ta vẫn còn một thứ rất khó đối diện: chính mình.
Không còn thành trì để giữ, không còn kẻ địch trước mặt. Những thứ ấy có thể nhìn thấy. Còn những gì diễn ra trong tâm thì khó hơn nhiều.
Đọc Tuệ Trung, tôi có cảm giác ông không cố trở thành một “người tu”. Ông chỉ nhìn cho rõ – nhìn tâm đang muốn trở thành một cái gì đó: thành Phật, thành người tốt, được người khác công nhận, thoát khỏi cuộc đời. Nhưng ngay cả cái muốn ấy cũng cần phải được nhìn thấy. Bởi đôi khi người ta rời khỏi một căn nhà nhưng vẫn mang căn nhà ấy trong đầu. Rời khỏi quyền lực nhưng vẫn muốn được tôn kính. Rời khỏi danh phận nhưng lại tạo ra một danh phận khác cho mình.

Tuệ Trung dường như không cần làm như vậy. Ông sống giữa đời và nhìn vào chính đời mình.
Điều tôi thích ở Tuệ Trung là ông không phải một con người đã thoát khỏi những nghịch lý của cuộc sống. Ông sống giữa cuộc đời: là vương hầu, là tướng lĩnh, là người trong hoàng tộc, là một cư sĩ, và cũng là người thầy mà Trần Nhân Tông tìm đến để học đạo.

Một người, không phải hai.

Không có Tuệ Trung “võ tướng” và một Tuệ Trung “thiền giả” đứng cạnh nhau. Chỉ có một Trần Tung.

Một người đã từng cầm quân, từng ở trong quyền lực, từng đi qua chiến tranh, rồi quay lại nhìn vào chính tâm mình. Có lẽ chính ở đó mà người ta bắt đầu hiểu thế nào là tự do.

Và chính ở đây, câu chuyện của Tuệ Trung nối trở lại với Trần Thái Tông.Trần Thái Tông từng muốn bỏ ngai vàng để đi tìm sự giải thoát, nhưng rồi được gọi trở về.

Ông trở về làm vua, sống giữa quyền lực, chiến tranh, gia đình và những mâu thuẫn của đời sống, rồi tu ngay trong đời sống ấy.

Tuệ Trung thì không cần rời ngai vàng, bởi ông vốn không ngồi trên ngai vàng. Ông ở giữa cuộc đời, không xuất gia, và tìm con đường của mình ngay ở đó.

Hai con đường khác nhau, nhưng cùng đặt ra một câu hỏi:

Nếu không thể chạy khỏi cuộc đời, thì liệu có thể tỉnh thức ngay trong cuộc đời hay không?

Câu hỏi ấy sẽ còn đi tiếp. Bởi người học đạo với Tuệ Trung chính là Trần Nhân Tông.

Và Trần Nhân Tông sẽ đứng ở một điểm khác – một vị vua đã trải qua chiến tranh, một vị vua đã nếm đủ quyền lực, một người từng phải đối diện với trách nhiệm đối với đất nước và với chính mình.
Rồi đến một ngày, ông thực sự rời ngai vàng.

Ông lên Yên Tử.

Những câu chuyện ấy không bắt đầu từ con số không. Phía sau Trần Nhân Tông đã có nhiều thế kỷ Phật giáo ở Đại Việt. Có những dòng Thiền đã truyền vào và phát triển trên đất Việt.
Có Trần Thái Tông, người từng muốn rời bỏ ngai vàng rồi quay về tu giữa đời.

Có Tuệ Trung, người không xuất gia nhưng lại sống một đời tu ngay giữa những công việc của thế gian.

Và rồi Trần Nhân Tông bước vào câu chuyện ấy. Từ Yên Tử, một dòng Thiền mang dấu ấn rất rõ của Đại Việt dần hiện ra: Trúc Lâm Yên Tử.

P/s

Tôi xin để ngỏ câu chuyện của Tuệ Trung Thượng Sĩ ở đây bằng câu trả lời của ông cho người em gái, Nguyên Thánh Thiên Cảm Hoàng thái hậu, khi bà hỏi về chuyện ăn chay:

“Phật là Phật, anh là anh. Anh không cần làm Phật, Phật cũng không cần làm anh. Em không nghe chư Đức xưa nói: ‘Văn-thù là Văn-thù, Giải thoát là Giải thoát’ đó sao?”

Tôi đã viết riêng về câu chuyện này trong một bài khác. Câu trả lời không đơn thuần là ăn chay hay ăn mặn. Nó giống như cách ông nhìn vào cuộc sống.

Phật là Phật. Anh là anh. Đừng cố biến cái này thành cái kia.

Và có lẽ, đối với ông, tự do bắt đầu từ khi không còn phải cố trở thành một người khác.

Tài liệu tham khảo:

1. Trần Nhân Tông, Thượng Sĩ hành trạng, trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục.
2. Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tập I.
3. Thích Thanh Từ, Thiền sư Việt Nam.
4. Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thien Uyen Tap Anh, University of Hawai‘i Press, 1997.
5. Nguyễn Minh Tường, “Tuệ Trung Thượng sĩ – nhà Thiền học xuất sắc thời Trần, thế kỷ XIII”, Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam, số 6/2021.

 

𝐓𝐫𝐚̂̀𝐧 𝐍𝐡𝐚̂𝐧 𝐓𝐨̂𝐧𝐠 – 𝐯𝐮𝐚 𝐭𝐫𝐨̛̉ 𝐯𝐞̂̀ 𝐧𝐮́𝐢

Nếu Trần Thái Tông từng bỏ kinh thành để tìm đường giải thoát rồi cuối cùng quay về, Tuệ Trung Thượng Sĩ chọn ở giữa cuộc đời, thì Trần Nhân Tông đi qua cả hai.

Ông làm vua, sống giữa quyền lực, đi qua chiến tranh, gánh trên vai vận mệnh của một đất nước. Rồi đến một ngày, khi đã trao lại ngai vàng cho con, ông rời khỏi triều đình và lên núi.

Và câu chuyện ấy lại không bắt đầu từ Yên Tử.

𝐌𝐨̣̂𝐭 𝐯𝐢̣ 𝐯𝐮𝐚 𝐭𝐫𝐨𝐧𝐠 𝐜𝐮̛𝐨̛𝐧𝐠 𝐯𝐢̣ 𝐜𝐮̉𝐚 𝐥𝐢̣𝐜𝐡 𝐬𝐮̛̉

Trần Nhân Tông tên thật là Trần Khâm, sinh năm 1258, là con trưởng của Trần Thánh Tông.
Năm 1278, ông lên ngôi khi mới hai mươi tuổi. Đó không phải một thời điểm dễ dàng để làm vua. Phía trước ông là một đất nước vừa trải qua những biến động lớn của thế kỷ XIII. Nhà Trần phải đối diện với sức ép ngày càng lớn từ nhà Nguyên.

Năm 1285, chiến tranh xảy ra. Trần Nhân Tông cùng vua cha Trần Thánh Tông và triều đình trực tiếp đối diện với cuộc xâm lược của quân Nguyên. Có lúc phải rút lui, có lúc phải chạy khỏi kinh thành, có lúc vận nước đứng trước những thời khắc tưởng như rất mong manh. Nhưng cuối cùng Đại Việt giữ được độc lập.

Ba năm sau, năm 1288, chiến tranh lại đến. Lần này, Trần Nhân Tông tiếp tục ở giữa cuộc chiến. Trận Bạch Đằng kết thúc cuộc xâm lược của quân Nguyên, và đất nước bước vào một khoảng thời gian tương đối yên ổn.

Nếu chỉ nhìn vào những năm ấy, rất khó hình dung người sau này sẽ trở thành một thiền sư sống trên núi Yên Tử.Ông đã từng là một vị vua giữa chiến tranh, đã từng phải quyết định những chuyện mà một người sống một đời bình thường có thể không bao giờ phải quyết định. Chính vì vậy, việc ông rời ngai vàng về sau có một ý nghĩa khác.

𝐓𝐮̛̀ 𝐧𝐠𝐚𝐢 𝐯𝐚̀𝐧𝐠 đ𝐞̂́𝐧 𝐕𝐮̃ 𝐋𝐚̂𝐦

Năm 1293, Trần Nhân Tông nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông và trở thành Thái thượng hoàng.
Nhưng ông chưa lập tức lên Yên Tử.

Đây là một khoảng thời gian tôi rất thích khi đọc về Trần Nhân Tông, bởi nó làm cho câu chuyện bớt đi tính huyền thoại.

Sau khi nhường ngôi, ông vẫn còn những việc phải làm. Năm 1294, ông còn tham gia việc chinh phạt Ai Lao. Sau đó ông về Vũ Lâm, nơi ông bắt đầu đời sống xuất gia. Các tư liệu hiện còn có những cách ghi khác nhau về thời điểm chính xác của việc xuất gia, nhưng Đại Việt sử ký toàn thư ghi việc Thượng hoàng đến Vũ Lâm vào năm 1294 và quyết định xuất gia ở đó.

Nghĩa là ông không phải vừa rời ngai vàng đã lập tức biến mất khỏi đời sống. Ông rời ngai vàng trước rồi mới dần rời khỏi đời sống của một người làm vua.

𝐌𝐨̣̂𝐭 𝐜𝐨𝐧 đ𝐮̛𝐨̛̀𝐧𝐠 𝐤𝐡𝐨̂𝐧𝐠 𝐭𝐡𝐚̆̉𝐧𝐠

Đến năm 1299, Trần Nhân Tông lên Yên Tử, chính thức bước vào đời sống tu hành trên núi, lấy hiệu Hương Vân Đại Đầu Đà, về sau được biết đến với danh hiệu Trúc Lâm Đại Sĩ. Từ đây, Yên Tử trở thành trung tâm quan trọng của con đường tu học và hoằng pháp của ông.

Đáng chú ý là ông không lên núi để cắt đứt với tất cả những gì đã sống. Những gì ông từng trải qua vẫn đi cùng ông. Chiến tranh, quyền lực, gia đình, những mất mát, những quyết định chính trị và cả những điều ông đã học từ Tuệ Trung Thượng Sĩ.

Khi còn là Thái tử Trần Khâm, ông từng tìm đến người bác của mình để học đạo. Tuệ Trung đưa ông trở lại với chính mình: “Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc.”

Có lẽ đến lúc lên Yên Tử, câu nói ấy mới thực sự có một đời sống khác, bởi trước đây, ông là người phải nhìn vào chính mình trong tư cách một thái tử, rồi một vị vua.

Bây giờ, ông phải nhìn vào chính mình khi không còn ngai vàng. Hai hoàn cảnh khác nhau. Nhưng người nhìn vẫn là một.

𝐂𝐮̛ 𝐭𝐫𝐚̂̀𝐧 𝐥𝐚̣𝐜 đ𝐚̣𝐨

Và rồi từ Yên Tử xuất hiện một trong những câu nói nổi tiếng nhất của Trần Nhân Tông:

“Cư trần lạc đạo thả tùy duyên.
Đối cảnh vô tâm mạc vấn Thiền.”

Tôi thích chữ “cư trần” ở đây. Bởi nó làm câu chuyện của Trần Nhân Tông không biến thành câu chuyện về một người bỏ cuộc đời để tìm một thế giới khác.

Sau khi lên núi, tư tưởng của ông vẫn quay trở lại với đời – Đói thì ăn. Mệt thì ngủ.

“Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch.”
Trong nhà có của báu, đừng tìm kiếm đâu xa.

Đây cũng là nơi câu chuyện của Trần Nhân Tông gặp lại Tuệ Trung.

Tuệ Trung nói: quay lại nhìn chính mình. Trần Nhân Tông nói: của báu ở ngay trong nhà, đừng tìm kiếm đâu xa.

𝐍𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 𝐥𝐞̂𝐧 𝐧𝐮́𝐢 𝐧𝐡𝐮̛𝐧𝐠 𝐤𝐡𝐨̂𝐧𝐠 𝐫𝐨̛̀𝐢 𝐤𝐡𝐨̉𝐢 đ𝐨̛̀𝐢

Sau khi lên núi, ông không sống quay lưng hoàn toàn với thế gian. Ông vẫn đi, vẫn gặp người, vẫn giảng đạo. Vẫn tham gia vào những công việc liên quan đến đất nước.

Năm 1301, ông sang Chiêm Thành trong một chuyến đi kéo dài nhiều tháng. Đây không đơn giản là chuyến du ngoạn của một người tu hành; ông vẫn xuất hiện trong vai trò Thái thượng hoàng và tham gia vào những vấn đề ngoại giao của Đại Việt. Chính trong chuyến đi ấy, ông gặp Chế Mân và sau này có lời hứa gả công chúa Huyền Trân.

Một người đã lên núi nhưng tâm vẫn còn ở giữa đời.

Có thể vì vậy mà Trúc Lâm không phải một câu chuyện chỉ dành cho những người muốn rời bỏ thế gian. Nó bắt đầu từ một người đã sống rất sâu trong thế gian.

𝐓𝐫𝐮́𝐜 𝐋𝐚̂𝐦

Từ Yên Tử, Trần Nhân Tông dần hình thành một con đường Thiền mang dấu ấn rất rõ của Đại Việt.

Ông kế thừa những dòng Thiền đã có từ trước, tiếp nhận những gì đã được các thế hệ trước đặt nền, trong đó có cả ảnh hưởng của Trần Thái Tông và Tuệ Trung Thượng Sĩ, rồi đưa chúng vào một hoàn cảnh mới.

Một vị vua đã từng cầm quyền. Một người đã từng cầm quân. Một người đã từng là thái tử học đạo với Tuệ Trung. Và cuối cùng là một người xuất gia. Những thứ ấy hoà với nhau và trở thành một phần của con người Trần Nhân Tông.

Đến năm 1308, trước khi qua đời tại Ngọa Vân, ông trao truyền vị trí kế tục cho Pháp Loa. Pháp Loa trở thành Đệ nhị Tổ, tiếp tục phát triển dòng Thiền Trúc Lâm. Huyền Quang về sau trở thành Đệ tam Tổ. Một dòng Thiền từ đó có hình hài rõ hơn.

𝐊𝐡𝐢 𝐯𝐮𝐚 𝐭𝐫𝐨̛̉ 𝐯𝐞̂̀ 𝐧𝐮́𝐢

Với tôi, điều khiến câu chuyện của Trần Nhân Tông cuốn hút không nằm ở chỗ ông là một vị vua rồi trở thành một thiền sư. Cuốn hút ở chỗ ông đã sống cả hai đời sống ấy.

Ông không sinh ra trên núi, ông sinh ra trong hoàng tộc, ông không lớn lên trong một ngôi chùa, ông lớn lên giữa triều đình; không tránh khỏi chiến tranh, ông đi qua chiến tranh, ông không tránh khỏi quyền lực, ông từng ngồi trên ngai vàng.

Một ngày, ông bước xuống.

Rời bỏ một thứ khi mình chưa từng có nó không khó. Những thứ đã có, đã sống với nó, đã chịu trách nhiệm với nó, đặt xuống không hề dễ.

Nhưng ngay cả lúc đặt xuống, ông cũng không phủ nhận những năm tháng đã sống.

Chúng vẫn ở đó – những cuộc chiến, những người ông từng gặp. Tuệ Trung vẫn ở đó, những câu hỏi về chính mình vẫn ở đó.

Có lẽ đó mới là ý nghĩa của “trở về núi”, không phải chạy khỏi cuộc đời này. Và sau khi đi một vòng, rồi cũng quay về nhìn lại chính mình.

Đến đây, câu chuyện của ba người khép lại thành một vòng tròn.

Trần Thái Tông từng bỏ kinh thành lên núi, rồi quay về.

Tuệ Trung không bỏ đời, sống và tu ngay giữa đời.

Trần Nhân Tông làm vua, đi qua chiến tranh, trao lại ngai vàng, rồi cuối cùng lên Yên Tử.

Ba con đường khác nhau. Nhưng cả ba đều quay về câu hỏi: Nếu không thể chạy khỏi chính mình, thì đi đâu cũng vẫn là mình.

Câu hỏi của những người xưa đôi khi cũng chính là câu hỏi của chúng ta bây giờ: “tôi đang là ai, ngay trong nơi mình đang đứng?”

P/s

Tôi đã đi cùng ba người từ Trần Thái Tông đến Tuệ Trung rồi đến Trần Nhân Tông.

Câu chuyện không còn chỉ là lịch sử Phật giáo đời Trần nữa, nó lại giống như một dòng chảy của tâm thức.

Có thể cái họ tìm kiếm không nằm ở kinh thành hay trên núi. Nó nằm ở chính dòng vận hành của cái tâm đang muốn đi, muốn ở, muốn thoát, muốn trở thành một cái gì đó.

Tôi không biết lịch sử có cho chúng ta một câu trả lời hay không.

Có thể nó chỉ đưa cho ta những con người đã từng sống, từng lựa chọn, từng mắc kẹt, từng buông xuống.

Còn tôi thì đọc họ, rồi quay lại nhìn mình.

Vậy là đủ.

*****

Tài liệu tham khảo:

1. Đại Việt sử ký toàn thư, các phần ghi chép về Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông và các cuộc kháng chiến chống Nguyên.
2. Trần Nhân Tông, Cư trần lạc đạo phú và các tác phẩm còn lại.
3. Lê Mạnh Thát, Trần Nhân Tông – Con người và tác phẩm.
4. Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tập I.
5. Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thien Uyen Tap Anh, University of Hawai‘i Press, 1997.
6. Nguyễn Minh Tường, các nghiên cứu về Phật giáo và Thiền phái Trúc Lâm thời Trần.

 

𝐏𝐡𝐚́𝐩 𝐋𝐨𝐚 – 𝐓𝐫𝐮́𝐜 𝐋𝐚̂𝐦 𝐭𝐡𝐚̀𝐧𝐡 𝐆𝐢𝐚́𝐨 𝐡𝐨̣̂𝐢

 

Nếu Trần Thái Tông là một vị vua tìm Thiền ngay giữa quyền lực, nếu Tuệ Trung Thượng Sĩ là một vương hầu không xuất gia nhưng sống đời tu giữa thế gian, thì Pháp Loa lại đưa câu chuyện sang một hướng khác.

Ông không phải vua, không phải cư sĩ giữa đời, cũng không phải người sáng lập Trúc Lâm.

Nhưng nếu Trần Nhân Tông là người mở ra Trúc Lâm, thì Pháp Loa là người biến dòng Thiền ấy thành một tổ chức có hình hài rõ ràng hơn. Và ông bắt đầu công việc ấy khi còn rất trẻ.

𝐌𝐨̣̂𝐭 𝐧𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 𝐭𝐫𝐞̉ 𝐯𝐚̀ 𝐦𝐨̣̂𝐭 𝐯𝐢̣ 𝐭𝐨̂̉

Pháp Loa tên thật là Đồng Kiên Cương, sinh năm 1284 ở vùng Nam Sách.

Năm 1304, khi Trần Nhân Tông đang đi hoằng hóa ở vùng Nam Sách, Kiên Cương tìm đến xin xuất gia, khi ấy ông mới hai mươi mốt tuổi.

Theo truyền thống ghi lại trong các tư liệu về cuộc đời ông, Trần Nhân Tông nhận thấy ở người thanh niên này một tư chất đặc biệt và đặt pháp danh là Thiện Lai. Sau đó ông theo học, thọ giới và nhanh chóng trở thành một trong những đệ tử quan trọng của Điều Ngự.

Chỉ vài năm sau, mọi chuyện diễn ra rất nhanh.

Năm 1308, khi Trần Nhân Tông qua đời, Pháp Loa được truyền thừa, trở thành vị tổ thứ hai của Trúc Lâm. Lúc đó ông mới hai mươi bốn tuổi.

Một người xuất gia mới được vài năm, ở tuổi mà ngày nay có lẽ nhiều người còn đang loay hoay tìm xem mình muốn làm gì với cuộc đời, đã đứng vào vị trí kế tục một vị vua vừa xuất gia và một truyền thống Thiền vừa mới được định hình.

Đây không còn chỉ là câu chuyện tu hành của một cá nhân, nó bắt đầu trở thành câu chuyện về một cộng đồng.

𝐓𝐮̛̀ 𝐦𝐨̣̂𝐭 𝐝𝐨̀𝐧𝐠 𝐓𝐡𝐢𝐞̂̀𝐧 𝐭𝐡𝐚̀𝐧𝐡 𝐦𝐨̣̂𝐭 𝐡𝐞̣̂ 𝐭𝐡𝐨̂́𝐧𝐠

Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất khi nhìn vào Pháp Loa.

Trần Nhân Tông để lại một truyền thống. Pháp Loa tổ chức nó.

Năm 1313, Pháp Loa được triều đình giao đến chùa Vĩnh Nghiêm ở Lạng Giang. Tại đây, ông định chức cho tăng sĩ, lập sổ bộ tăng tịch và tổ chức lại hệ thống sinh hoạt của tăng đoàn. Các nguồn nghiên cứu về Pháp Loa xem đây là một bước quan trọng trong quá trình tổ chức Giáo hội Trúc Lâm.

Vĩnh Nghiêm từ đó trở thành một trong những trung tâm quan trọng của Trúc Lâm: Có người xuất gia, có người truyền giới, có người giữ chức vụ trong tăng đoàn, có những ngôi chùa được đặt trong một mạng lưới quản lý, có danh sách tăng sĩ, có những kỳ giới đàn được tổ chức định kỳ.

Phật giáo lúc này bắt đầu có một thứ mà những câu chuyện về Thường Chiếu, Trần Thái Tông hay Tuệ Trung chưa cho ta thấy rõ như vậy: cơ cấu – tổ chức.

Pháp Loa không chỉ giảng Thiền, ông phải lo cả những việc rất đời thường của một cộng đồng tôn giáo: người nào ở đâu, chùa nào thuộc hệ thống nào, ai được thọ giới, ai đảm nhiệm việc gì, làm thế nào để một truyền thống có thể tồn tại sau khi người sáng lập đã mất.

Theo các tư liệu truyền thống, đến cuối thời Pháp Loa, số người được ông độ xuất gia lên tới hàng nghìn, cùng với một mạng lưới tự viện rộng lớn. Những con số cụ thể trong các nguồn đời sau có mức độ khác nhau, nhưng quy mô hoạt động của Trúc Lâm dưới thời Pháp Loa là điều được nhiều tài liệu ghi nhận.

𝐍𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 𝐥𝐚̀𝐦 𝐜𝐡𝐨 𝐏𝐡𝐚̣̂𝐭 𝐠𝐢𝐚́𝐨 𝐜𝐨́ 𝐭𝐡𝐞̂̉ 𝐭𝐨̂̀𝐧 𝐭𝐚̣𝐢

Pháp Loa còn tham gia việc khắc in kinh điển, giảng kinh, đào tạo tăng sĩ và xây dựng, mở mang nhiều cơ sở Phật giáo.

Năm 1311, ông phụng chiếu tiếp tục việc khắc bản Đại tạng kinh. Đến những năm sau đó, hoạt động giảng kinh, xây dựng tự viện và đào tạo tăng tài tiếp tục được mở rộng.

Những địa danh như Vĩnh Nghiêm, Quỳnh Lâm, Thanh Mai, Côn Sơn… dần trở thành những cái tên quan trọng khi nhìn vào không gian Phật giáo Trúc Lâm thời Trần.

Năm 1329, Pháp Loa mở mang cảnh chùa Thanh Mai và Côn Sơn. Chỉ một năm sau, ông qua đời tại Quỳnh Lâm (1330), thi hài được đưa về Thanh Mai an táng; tháp Viên Thông về sau trở thành nơi gắn với ký ức về vị tổ thứ hai của Trúc Lâm. Tấm bia Thanh Mai dựng năm 1362 cũng ghi lại khá nhiều thông tin về cuộc đời và hành trạng của ông.

Một đời người chỉ có bốn mươi sáu năm, trong khoảng thời gian ấy Pháp Loa đã làm một việc rất khác với Trần Thái Tông và Tuệ Trung. Ông xây dựng khả năng tồn tại của một truyền thống sau khi những người đầu tiên của nó qua đời.

𝐓𝐮̛̀ 𝐜𝐨𝐧 𝐧𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 đ𝐞̂́𝐧 𝐜𝐨̣̂𝐧𝐠 đ𝐨̂̀𝐧𝐠

Trần Thái Tông viết về tâm.

Tuệ Trung nói về sự tự do của con người ngay giữa đời sống.

Trần Nhân Tông đưa Thiền lên Yên Tử và trở thành biểu tượng lớn nhất của Trúc Lâm. Pháp Loa đã làm một việc tưởng như ít “thiền” hơn tất cả: ông tổ chức, định chức, mở giới đàn, xây chùa, khắc kinh, đào tạo, truyền pháp, tìm người kế tục.

Chính những việc ấy khiến Trúc Lâm không chỉ tồn tại như ký ức về một vị vua đi tu. Từ Pháp Loa nó đã trở thành một cộng đồng có người, có chùa, có kinh sách, có giới luật, có cơ cấu và có sự truyền nối.

Phật giáo, đến đây, lại quay về với một chuyện rất đời: muốn tồn tại thì phải có người làm việc.

𝐍𝐡𝐮̛̃𝐧𝐠 𝐭𝐡𝐮̛́ 𝐫𝐚̂́𝐭 𝐜𝐮̣ 𝐭𝐡𝐞̂̉

Đọc về Pháp Loa, tôi thấy một điều hơi khác với những nhân vật trước.

Với Trần Thái Tông, tôi dễ bị cuốn vào câu hỏi về sự giải thoát. Với Tuệ Trung, câu hỏi về tự do. Với Trần Nhân Tông, câu chuyện một vị vua rời ngai vàng để lên núi. Đến Pháp Loa, tất cả được kéo xuống mặt đất.

Muốn có một dòng Thiền thì phải có chùa. Muốn có chùa thì phải có người. Muốn có người thì phải có người truyền giới, dạy học, quản lý. Muốn kinh sách tồn tại thì phải có người sao chép, khắc in. Muốn một truyền thống đi tiếp thì phải có người kế thừa.

Những điều bình thường ấy làm cho một truyền thống có thể sống lâu hơn một đời người.

Pháp Loa không để lại cho chúng ta một hình ảnh lãng mạn như một vị vua bỏ ngai vàng hay một vương hầu sống tự do giữa thế gian, ông để lại cho đời sau những thứ cụ thể hơn: chùa, người, sách, giới đàn và một hệ thống truyền thừa.

𝐕𝐚̀ 𝐫𝐨̂̀𝐢 𝐜𝐨́ 𝐦𝐨̣̂𝐭 𝐧𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 𝐤𝐡𝐚́𝐜

Năm 1308, Pháp Loa nhận truyền thừa từ Trần Nhân Tông. Năm 1317, ông trao lại tâm kệ và những vật truyền thừa cho Huyền Quang.

Đến năm 1330, Pháp Loa qua đời, Huyền Quang là người tiếp tục câu chuyện. Câu chuyện ấy đưa dòng Trúc Lâm đến một khoảng lặng tiếp theo.

⸻

Tài liệu tham khảo
1. Tam tổ thực lục, các phần về Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang.
2. Thượng sĩ hành trạng, trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục.
3. Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tập I, chương XIII – Thiền sư Pháp Loa.
4. Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thiền Uyển Tập Anh, University of Hawai‘i Press, 1997.
5. Lê Mạnh Thát, Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập III.
6. Vũ Văn Chung, “Vị trí tư tưởng Thiền học của Pháp Loa (1284–1330) trong Phật giáo Trúc Lâm thời Trần”, Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQGHN.
7. Bia Thanh Mai Viên Thông tháp bi (1362), tư liệu quan trọng về hành trạng Pháp Loa.

𝐇𝐮𝐲𝐞̂̀𝐧 𝐐𝐮𝐚𝐧𝐠 — 𝐓𝐮̛̀ 𝐓𝐫𝐚̣𝐧𝐠 𝐧𝐠𝐮𝐲𝐞̂𝐧 đ𝐞̂́𝐧 𝐜𝐮̛̉𝐚 𝐓𝐡𝐢𝐞̂̀𝐧

Tài liệu tham khảo
1. Đại Việt sử ký toàn thư, các phần ghi chép về thời Lý – Trần và Lê sơ.
2. Tam Tổ thực lục, phần về Trúc Lâm Tam Tổ.
3. Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tập I.
4. Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam: A Study and Translation of the Thiền Uyển Tập Anh, University of Hawai‘i Press, 1997.
5. Thích Thanh Từ, các công trình nghiên cứu và giảng giải về Thiền phái Trúc Lâm.
6. Các nghiên cứu về Thiền sư Chân Nguyên và sự phục hưng Trúc Lâm thế kỷ XVII–XVIII.