Đi tìm vóc dáng ngoại hình vua Quang Trung

Vua Quang Trung qua nét vẽ của họa sĩ Triều Thanh năm 1790 - Ảnh: wikipedia.org

Vua Quang Trung qua nét vẽ của họa sĩ Triều Thanh năm 1790 – Ảnh: wikipedia.org

Phan Duy Kha

Quang Trung Nguyễn Huệ là vị anh hùng lập nên những chiến công hiển hách trong lịch sử dân tộc: Đánh tan 5 vạn quân xâm lược Xiêm trong trận Rạch Gầm –Xoài Mút (1785); đánh đổ hai tập đoàn phong kiến Trịnh –Nguyễn chia cắt đất nước ta suốt hơn hai thế kỷ, đưa non sông quy về một mối (1785-1786); tiêu diệt 29 vạn quân xâm lược Mãn Thanh, giải phóng đất nước thoát khỏi nạn ngoại xâm (1789). Chỉ mấy năm ngắn ngủi, chiến công nối tiếp chiến công, đã đưa ông lên hàng thiên tài quân sự tầm cỡ thế giới. Hình ảnh của ông mãi mãi tượng trưng cho tinh thần bất khuất, ý chí quật cường của dân tộc ta. Việc tìm hiểu ngoại hình cũng như chân dung của ông góp phần làm thỏa mãn tấm lòng ngưỡng vọng của chúng ta đối với người anh hùng dân tộc.

 Hình ảnh Quang Trung qua ghi chép

Sử sách xưa ghi chép về ngoại hình của nhân vật lịch sử rất sơ sài. Theo Hoàng Lê nhất thống chí thì vẻ mặt của Quang Trung “rực rỡ, nghiêm nghị”: “Vua Lê sai các quan lần lượt đến yết kiến. Thấy thần sắc của Bắc Bình Vương rực rỡ, nghiêm nghị, ai cũng hãi hùng”. Rực rỡ, đó là hào quang rạng rỡ của người chiến thắng. Nghiêm nghị, đó là cái uy vũ của Quang Trung, khiến cho kẻ thù phải run sợ. Sử gia nhà Nguyễn mô tả: “Huệ tiếng nói như chuông, mắt lập lòe ánh điện, là người thông minh, giảo hoạt, giỏi chiến đấu, người người đều kinh sợ” (Đại Nam chính biên liệt truyện). Một sử gia khác mô tả: “Huệ ban đêm ngồi không có ánh đèn, ánh sáng từ mắt soi sáng cả chiếu, lúc lâm trận thì anh hùng lẫm liệt, cho nên mới bình định được phương Nam, tiến đến đâu thì không ai hơn được” (Tây Sơn thuật lược). Có lẽ tác giả của cuốn sách trên thấy Nguyễn Huệ ban đêm làm việc không cần đèn mà nói quá lên như thế chăng? Nhưng dù sao thì qua hai cách mô tả trên ta có thể thấy Nguyễn Huệ có đôi mắt rất sáng, đó là cặp mắt thông minh sắc sảo (mà sử gia nhà Nguyễn do ác cảm mà dùng từ “giảo hoạt”). Cặp mắt đó soi thấu tận tim gan người đối thoại , khiến cho kẻ dưới quyền thì không dám dối trá, còn kẻ thù thì run sợ.

Tác giả Minh đô sử lại cho chúng ta hình ảnh một Nguyễn Huệ rất đĩnh đạc với nhung phục chỉnh tề, dung mạo hùng vĩ, trong một cảnh tượng rất đẹp: “Văn Huệ tiến quân đến bến Tây Long, ngồi đĩnh đạc trên tấm ván cao đặt trong thuyền, dung mạo hùng vĩ, nhung phục chỉnh tề, các tướng sĩ  đứng vòng hai bên tả hữu. Trông thấy ai cũng nói: “Bắc Bình Vương là vị thần sống vậy. Rồi cùng nhau tấm tắc ngợi khen mãi không thôi” .Đấy là cảnh Nguyễn Huệ trong lần tiến quân ra bắc diệt Trịnh (1786). Còn đây là cảnh được tả lại trong trận tấn công tiêu diệt quân Thanh: “ Ông liền bỏ voi dùng ngựa. Theo lời đồn, ông đeo hai thanh kiếm, chạy ngang dọc, đã chém rơi đầu nhiều tướng tá và binh lính Trung Hoa, ông luôn miệng hô xung phong và lúc nào cũng có mặt ở tuyến đầu của trận chiến” ( Nhật ký của Hội truyền giáo Bắc Kỳ)

Chân dung Quang Trung.

Các họa sĩ nhà Thanh đã để lại bức họa về Quang Trung rất đẹp. Trong bức họa này, Quang Trung cưỡi trên mình ngựa, đầu đội mũ trụ, mình khoác nhung phục, trong tư thế của một võ tướng oai phong. Như chúng ta đã biết năm 1790, vua Càn Long nhà Thanh  tổ chức mừng thọ “ bát tuần vạn thọ” ( sinh nhật 80 tuổi), có yêu cầu đích thân quốc vương An Nam đến Yên Kinh triều kiến để tăng thêm phần trọng thể. Tất nhiên, Quang Trung không thể thỏa mãn đòi hỏi đó, bởi vì:

Một là, nước ta vừa trải qua một cuộc chiến tranh tàn khốc ở phía Bắc. Trong Nam , mấy lần Nguyễn Ánh lăm le trở lại đứng chân ở Gia Định. Người đứng đầu nhà nước có bao nhiêu công việc cần kíp phải giải quyết, làm sao có thì giờ để đi sang Trung Hoa, mà nhanh nhất cũng mất 7-8 tháng ( trong thực tế, đoàn của quốc vương giả xuất phát từ Phú Xuân ngày 29-3, đến Yên Kinh, khi trở về tới biên giới Việt Trung đã là 29-11, tức đúng 8 tháng).

Hai là, năm trước( 1789) Quang Trung vừa tiêu diệt hơn 20 vạn quân Thanh. Ai có thể lường trước được những mưu mô xảo quyệt, những hiểm họa bất ngờ từ phía vua nhà Thanh hay thân nhân của những tướng sỹ vừa chết trận một khi Quang Trung lưu lại lâu trên đất Trung Hoa? Chính vì vậy mà Quang Trung nhất quyết không đi; còn Càn Long thì đòi cho bằng được. Việc đó đặt các viên quan lại thừa hành vào tình thế rất nan giải. Để giải quyết bế tắc, Phúc Khang An, tổng đốc Lưỡng Quảng ( mới được thay Tôn Sỹ Nghị) bèn gợi ý với ta là cần phải có một Quang Trung giả.

Đây là một giải pháp tình thế, không kém phần mạo hiểm nhưng không còn cách nào khác. Bởi vì chỉ cần một sơ suất nhỏ làm công việc bị bại lộ thì sẽ ảnh hưởng khôn lường đến quan hệ bang giao giữa hai nước, đến tính mạng của cả đoàn sứ bộ của ta, cũng như ngay mạng sống của Phúc Khang An.Chính vì vậy mà đoàn sứ bộ  phải được chuẩn bị rất kỹ lưỡng, các thành viên trong đoàn sẽ phải là những tay đóng kịch giỏi.

Những vai kịch đó  không phải chỉ diễn mấy giờ trên sân khấu mà là cả mấy tháng trời trên đất Trung Hoa, mà vai kịch khó khăn nhất sẽ là Quang Trung giả, bởi vì tất cả mọi sự chú ý đều hướng vao ông. Ngoài việc đóng kịch giỏi thì ông còn phải là người thông minh, nhạy bén, ứng đối nhanh và nhất là phải có ngoại hình giống Quang Trung, không giống được 100% thì cũng phải đến 80-90% rồi hóa trang thêm. Bởi vì Quang Trung là một người nổi tiếng,sẽ có rất nhiều người biết ông. Đây lại là một sự kiện ngoại giao quan trọng nên rất nhiều người chú ý đến, trong đó có không ít sự tò mò, thóc mách (  không loại trừ có cả điệp viên dò la tình hình trong vai những người phục dịch).

Thế nhưng, sứ đoàn của ta đã hoàn thành xuất sắc chuyến đi, vở kịch được đóng khéo đến mức cả triều đình nhà Thanh và Càn Long không mảy may nghi ngờ. Trước khi đoàn ta ra về, Càn Long đã cho mời họa sỹ đến để vẽ chân dung cho Quang Trung. Bức vẽ đó được lưu giử trong kho tàng cổ họa Trung Hoa, sau đó được in trong sách Mãn Châu cổ họa, các sách báo của ta đã in lại từ sách này. Đây là chân dung Quang Trung giả, nhưng như chúng tôi đã phân tích ở trên, ít nhất thì cũng có đến 80-90% giống Quang Trung thật. Nó là một bức họa quý giúp chúng ta hình dung được diện mạo của Quang Trung.

Tượng Quang Trung

Tượng Quang Trung tại chùa Bộc, Đống Đa, Hà Nội.

Tượng Quang Trung tại chùa Bộc, Đống Đa, Hà Nội.

Pho tượng này được thờ trong chùa Bộc( Đống Đa, Hà Nội) mà chúng tôi đã có dịp mô tả . Chùa Bộc nằm cách gò Đống Đa khoảng 300m. Mùa đông năm Mậu Thân ( 1788), khi quân Thanh sang xâm lược nước ta, chua Bộc nằm trong phạm vi đóng quân của tướng giặc Sầm Nghi Đống. Khi  Đô đốc Long đem quân tiêu diệt cứ điểm này, chùa bị cháy trụi vì trận  “ Rồng lửa” của quân ta. Sau khi giải phóng Thăng Long, Quang Trung đã cho xây dựng lại chua Bộc. Ở đây còn lại nhiều di tích của triều đại Tây Sơn như tấm bia đá tạc năm Quang Trung thứ tư ( 1792) và quả chuông đồng đúc thời Cảnh Thịnh (1797). Nhân dân khu vực Khương Thượng nói chung và các vị sư sãi nói riêng chịu ơn của Quang Trung và triều đại Tây Sơn. Năm 1802, khi triều đại này sụp đổ, một số quân tướng Tây Sơn để tránh sự trả thù của triều Nguyễn đã vào gửi thân tại chùa này và được các vị sư sãi chùa Bộc che chở. Trong số đó có ông Nguyễn Kiên, trước là chỉ huy một đội tượng binh của Tây Sơn (Sau đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789, chùa Bộc là địa điểm tập kết tượng binh của Tây Sơn, hiện nay ở đây còn di tích hồ Tắm Tượng. Có thể Nguyễn Kiên đã quen biết các vị sư sãi chùa Bộc trong thời gian này). Nguyễn Kiên vào ẩn trong chùa, tu hành, sau này trở thành vị sư trụ trì chùa. Năm 1846, vào thời vua Thiệu Trị, khi sự trả thù của nhà Nguyễn không còn gắt gao như trước, ông đã cho tạc bức tượng Quang Trung (dưới dạng tượng Đức Ông ) để thờ. Nguyễn Kiên là tướng của Tây Sơn, vì vậy hình ảnh Quang Trung trong tâm khảm ông không bao giờ phai mờ. Các nghệ nhân đã tạc pho tượng Quang Trung theo ký ức mà Nguyễn Kiên đã mô tả. Hai bên Quang Trung con hai pho tượng hai vị đại thần , một văn quan và một võ tướng (nhiều người cho rằng đó là tượng Ngô Thì Nhậm và Ngô Văn Sở), tuy nhiên hai pho tượng này được tạc sơ sài, không có cá tính. Tất cả sự chú ý, công phu, tài khéo léo của nghệ nhân đều tập trung khắc họa nhân vật chủ chốt là Quang Trung. Vì vậy ta có thể coi pho tượng này như là hình ảnh của Quang Trung. Tuy nhiên, để tránh sự soi mói của vua quan nhà Nguyễn, các nghệ nhân xưa đã không thể tạc hoàn toàn chính xác như hình ảnh thật của Quang Trung mà phải khôn khéo che mắt kẻ thù. Sự che mắt đó thể hiện ở đôi tai và bộ râu của pho tượng được tạc theo khuôn mẫu ước lệ, truyền thống. Nếu chúng ta bỏ qua những chi tiết ước lệ này thì giữa chân dung vua Quang Trung do họa sĩ nhà Thanh vẽ và pho tượng Quang Trung ở chùa Bộc sẽ có sự tương đồng.

Tìm lại vóc dáng ngoại hình cũng như chân dung vua Quang Trung là thể hiện lòng ngưỡng mộ của chúng ta đối với vị Hoàng đế anh hùng. Mặt khác, việc đó sẽ giúp ích cho các nhà điêu khắc, các nhà điện ảnh, sân khấu thể hiện hình tượng Quang Trung trong các tác phẩm của mình được chân thực hơn, chính xác hơn  .  / .

Nguồn bài đăng

10 thoughts on “Đi tìm vóc dáng ngoại hình vua Quang Trung

  1. Con số 29 vạn hay 20 vạn đều là con số tự sướng của người viết sử ta. Theo tôi nghĩ, với 2 bên lực lượng không cân sức thì quân của QT không thể đánh nổi con số đó. Phải có một con số nào đó nhỏ hơn nhiều so với 20 vạn.

    Thích

    • 29 vạn là tính cả phu phen đi đắp đường,dọn lối,phục dịch..còn 20 vạn thì chắc đét nhé..quân của vua quang trung sau khi hội binh ở Thanh hóa cũng đã xấp xỉ 10 vạn..ko chênh lệch quá đâu.cần xem lại tài liệu đi.quân thanh thua vì chủ quan lo ăn tết.khinh địch và bất ngờ ko nghĩ quân Tây sơn đi nhanh như thế

      Thích

  2. Bạn cố gắng đọc lại các nguồn sử sẽ hiểu đc con sô 29 vạn quân Thanh nhé , ở đây là tính cả các phu đi kèm theo . còn quân lính đánh nhau thì ít hơn . Như vậy 29 vạn quân cũng có thể coi là đúng nhé .

    Thích

    • Mr.Minh, nếu không có Nguyễn Ánh thì cũng không có cái tên Việt Nam như bây giờ, cũng chả có cái đất nước kéo dài ra tới hình chữ S và cũng chẳng có trên bản đồ như ngày nay. Nhận định đưa ra phải nhìn cả 2 phía, đừng chỉ nghĩ một chiều như vậy, dù Nguyễn Ánh có cõng rắn cắn gà nhà nhưng không bán nước như Lê Chiêu Thống, xét về khía cạnh lịch sử cũng có thể xem Nguyễn Ánh là người có công rất lớn với đất nước chứ chẳng phải vừa.

      Thích

      • đừng gop công lao của chúa nguyễn vào công của GL nhé, NA vì quyền lợi cá nhân mà đem cây vàng lá bạc cống nạp cho xiêm, không phải bán nước thì gọi là gì, mà bạn Mr.Minh đã đụng gì tới NA đâu mà bạn lại phản ứng dữ dội lên thé

        Thích

  3. Mình là yêu thích lịch sử , đặc biệt là sử Nước ta . Biết đến diễn đàn mình cảm ơn vô cùng diễn đàn đã cho 1 sân chơi bổ ích cho những người cùng đam mê . Đúng là giữa 2 vị vua Quang Trung và Gia Long thì mình có cảm tình về vua Quang Trung hơn hihi . Đọc lại những trang sử thì vua Quang Trung quả là thiên hạ vô địch , văn võ song toàn , hành quân chớp nhoáng, đánh đâu thắng đó , ở đâu có vị tướng tài ba Nguyễn Huệ là quân địch khiếp sợ. Thế nên mình yêu quý vị tướng này vô cùng hihi . Đúng như bạn Misuta có nói đến công lao của vua Gia Long mở mang bờ cõi . Mình chỉ bày tỏ là tiếc cho vua Quang Trung thôi . Rất mong được giao lưu và hiểu hơn về các nhân vật lịch sử !

    Thích

  4. Quang Trung la mot thien tai chinh tri, quan su ..dan Viet ai cung kinh men ngai..Chi co thang ngu Nguyen gia Kieng moi viet bai boi nho ngai..Tien su thang cho chet nguyen gia Kieng, mot thang deo thanh gia ngu xuan, cuong tin, mat day

    Thích

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s