Dấu ấn Làng Đông Trang

hoalu0001

Cố đô Hoa Lư

Hoàng Đình Hiền

Sự hình thành làng :

   Lần xâm lược thứ nhất của quân Nguyên Mông năm 1258, tuy giặc đã bị đánh tơi bời phải tháo chạy nhưng thế giặc còn mạnh và luôn nuôi dã tâm bành trướng, nhằm thôn tính các lãnh thổ ở phía nam trong đó có nước Việt ta. Sau cuộc kháng chiến vua tôi nhà Trần cho xây dựng nhiều căn cứ quân sự ở nhiều nơi trọng yếu nhằm chuẩn bị trước cho chiến tranh.

   Tại Ninh Bình, hành cung Vũ Lâm được xây dựng thành căn cứ quân sự chiến lược làm “kinh đô kháng chiến”. Và quả thật hậu căn cứ địa Hành cung Vũ Lâm đã đóng một vai trò quan trọng góp phần làm nên chiến thắng cuộc xâm lược của quân Nguyên Mông lần thứ 2 chói lọi trong lịch sử giai đoạn vua tôi nhà Trần, theo kế sách “thanh dã” (tức vườn không nhà trống) do Tiết chế Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn tổng chỉ huy.

   Tại phía đông của hành cung Vũ Lâm nhà Trần cử Tiến sĩ Đào Dương Bật tướng công làm người đứng đầu, lập chốt chạm tiền tiêu cảnh giới và đánh chặn giặc từ của biển Thần Phù đánh lên, nơi đây chính là làng Đông Trang ngày nay; xưa kia làng còn gọi tên tên Át Lỗ ( Át là ngăn chặn, Lỗ là giặc; Mộc triện (con dấu bằng gỗ của Lý trưởng) khắc tên làng như vậy, khoảng từ năm 1900 chính quyền phát con dấu đồng (đồng triện) cho tất cả các làng thay cho mộc triện, tên làng trên đồng triện là Đông Trang xã, xóa bỏ Át Lỗ xã).

   Tiến sĩ Đào Dương Bật là vị Sư tổ khai sáng Yên Ninh Tự, ông cũng là Thủy tổ họ Đào làng Đông Trang – Ninh An ngày nay. Đào đại tộc là một trong các dòng họ lớn của làng, đến ngày nay cũng đã hơn bảy thế kỷ qua.

     Di tích văn hóa lịch sử của làng :

  • Yên Ninh Tự hay còn gọi là chùa Đông Trang :

   Chùa được xây dựng làm chạm tiền tiêu cảnh giới giặc do Tiến sĩ Đào Dương Bật tướng công sáng lập xây dựng. Chạm sẽ cảnh giới và đánh chặn giặc từ cửa biển Thần Phù vào, bảo vệ toàn khu vực Vũ Lâm – Thiện Dưỡng –Ô Lâm nơi triều đình “nhà Trần về tránh quốc nạn”. Cửa biển Thần Phù vốn là nơi “Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm” cũng lẽ bởi vậy mà ngài Tiến sĩ tướng công – người đứng đầu được giao xây chốt đánh chặn giặc tại đây sau này đã xuất gia. Ngài đã hoàn thành sự nghiệp trong vai trò một vị tướng lĩnh triều đại kháng chiến, trong tư thế nhà tu hành đương thời mang tư tưởng phật giáo gắn bó cùng đức vua lúc bấy giờ, là vị vua xuất gia ở động Vũ Lâm mà sau này được suy tôn là Danh nhân – Phật hoàng Trần Nhân Tông.

   Do bối cảnh lịch sử : Thời Nhà Trần, người đứng đầu nhà nước thường nhường ngôi vua cho con và lên làm Thái thượng hoàng, vừa lo việc nước vừa tu hành ở các nơi bên ngoài kinh thành, có lẽ cũng vì vậy mà thông tin về vị Tiến sĩ Thiền sư Tướng công Đào Dương Bật trong chính sử (hay quốc sử) không tìm thấy ghi chép nào, mà do trong dân gian (tư liệu dã sử, tộc phả) lưu giữ được đến nay.    

   Ngày nay chùa Yên Ninh khang trang hơn và có nhiều hoạt động từ thiện như nuôi dạy, cưu mang các em mồ côi, chất độc da cam, phụ giúp việc học hành cho các trẻ có gia cảnh khó khăn ở địa phương. Tổ chức các em học nghề, học văn hóa, nhiều em trưởng thành từ đây. Ngoài ra còn tổ chức các hoạt động ý nghĩa như giảng dạy học tiếng anh miễn phí cho các em học sinh trong vùng mà thày cô chính là các sinh viên trường Đại học trong nước và nước ngoài về, rất sinh động và gây thiện cảm gắn bó giữa các em học sinh, sinh viên với cảnh chùa. Các em khuyết tật làm được các sản phẩm thủ công mỹ nghệ cắt vẽ từ giấy, tre thành hoa hoặc theo các chủ đề tái hiện lịch sử của đất nước rất đáng quý.

  • Nhà thờ họ Đào Đông Trang :

   Chùa Yên Ninh và nhà thờ họ Đào làng Đông Trang có mối liên quan gắn bó tưởng nhớ công đức của vị Tiến sĩ Thiền sư Thụy Hảo tiên sinh Đào Dương Bật tướng công. Ông là thủy tổ dòng họ Đào ở Đông Trang và một số nơi khác mà hậu duệ của ông có rất nhiều người tiếng tăm như các ông: Tiến sĩ Đào Toàn Bân, Trạng nguyên Đào Sư Tích, Huệ quốc công Đào Sĩ Từ, Định quận công Đào Sĩ Định, Cống quận công Đào Sĩ Kỳ, Cẩm quận công Đào Sĩ Lễ, Hùng nhuệ hầu Đào Sĩ Bị, Tuấn mỹ hầu Đào Sĩ Hựu (hoặc Hộ : ông chính là nhân vật được nhắc đến trong truyền thuyết Ninh An, người dẹp dư đảng tụ cướp ở đò Lo (nay là Cầu Yên) Ngài có nhiều công trạng lại có biệt danh là “Đá lăn” vì được cùng Thanh Đô vương Trịnh Tráng uống rượu rồi lăn ra sân mà ngủ, chúa cười đùa gọi vui là khác nào Đá lăn từ đó mọi người quen gọi ông như vậy). Vinh lộc hầu Đào Sĩ Dụ là con trưởng  của ngài Tuấn mỹ hầu, thứ là Khâm Lương hầu, Trình Dũng hầu, và Hoan Khánh hầu. Làm nên huân nghiệp gia tộc, danh giá tự hào động viên con cháu các thế hệ của dòng họ cùng nhân dân, làng xã.

   Nhà thờ họ Đào thôn Đông Trang từ năm 1994 được nhà nước công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia, hiện thờ 9 vị họ Đào, trong đó có 2 vị làm quan đời Trần là Tướng công Đào Dương Bật và Trạng nguyên Đào Sư Tích, 7 vị là quan đời Hậu Lê. Đến nay dòng họ còn lưu giữ được áo vàng là kỷ vật vua ban rất có giá trị.

1.png

Đình làng Đông Trang tạo nét tương đồng giữa Hành cung Vũ Lâm với thành Thăng Long Hà Nội : 

   Theo sắc phong đình Đông trang thờ Thành hoàng làng gồm: Bạch Mã thiên thần, Đống Bụt đại vương, Đống Âm đại vương, Bột Đạo đại vương, Đầu Lũng đại vương và Hậu Ân tôn thần.

   Thần Bạch Mã thuộc Tứ trấn của thành Thăng Long – Hà Nội, là vị thần trấn ở phía đông, trong đền thờ thần Long Đỗ vốn là thần hoàng thành Đại La (các nhà sử học còn gọi thần chính là người Hà nội đầu tiên co tên là Tô Lịch); Tích chuyện khi vua Lý Công Uẩn dời đô Hoa Lư lên thành Đại La đã cho đắp lại thành này, sau đổi lấy tên là Thăng Long,  nhưng do tường đắp nhiều lần vẫn bị sụt nên vua kính cẩn cầu khấn đền thần Long Đỗ khi đó có Ngựa trắng xuất hiện từ đền đi ra một vòng, cứ theo vết chân ngựa vua cho xây thành được vững chắc, từ đó tạc ngựa trắng đặt vào đền (nay là đền Bạch Mã – Hà Nội).

   Thế vì sao đình Đông Trang đây lại thờ thần Bạch Mã ? liên tưởng sự việc có lẽ cũng giống như khi vua Lý Công Uẩn dời cố đô Hoa Lư mang theo các gốc tích Hoa Lư đặt tên cho các công trình xây dựng ở nơi ở mới Thăng Long, thì khi vua tôi nhà Trần trong kháng chiến Nguyên Mông lần 2 (đã thực hiện kế sách vườn không nhà trống bỏ trống Thăng Long về Thiên trường (Nam Định) và Hành cung Vũ Lâm (Ninh Bình) làm căn cứ địa kháng chiến giữ nền độc lập. Tiến sĩ Đào Dương Bật cũng chính là người đứng đầu và có công chiêu dân lập ấp tạo làng Đông Trang, từ việc có làng rồi mới có đình, đền để thờ thành hoàng làng. Dựa trên các căn cứ ấy để đặt giả thuyết suy luận lai lịch vị thần hoàng Bạch Mã là do Tiến sĩ Đào Dương Bật đã đem gốc tích Thăng Long về lại Hoa Lư.

   Với việc tôn thờ Thần Bạch Mã là Thành hoàng làng làm hiện ra nét tương đồng nữa giữa Hành cung Vũ Lâm với Thăng Long Tứ trấn bởi cả hai nơi này có hai vị Thần trấn ải giống nhau là thần Bạch Mã và thần Cao Sơn mà đều do có sự kiện lịch sử để rồi nơi này lấy của nơi kia.

   Cao Sơn là người con của Lạc Long Quân và Âu Cơ, ông theo mẹ ở núi, được phong chức Lạc tướng Vũ Lâm, cai quản vùng núi Vũ Lâm –  Ninh Bình, vị thần này có công phù trợ quân Lê Tương Dực diệt được vua ác mệnh danh là Uy Mục quỷ vương, Lê Tương Dực sau lên ngôi, nhân dân làng Kim Liên xây Đền và rước thần Cao Sơn về thờ, từ đó Thần Cao Sơn thuộc Thăng Long Tứ trấn, vị thần trấn phía nam kinh thành

2.png

Khúc sông nối liền với dòng sông Vân đoạn từ cầu Yên xuôi xuống mà bên này là đất Đông Trang – Ninh An (thái ấp của Đào Dương Bật) thì bên kia là Thiện Trạo – Ninh Sơn, dải đất từ xã Ninh Phong đến Ninh Phúc, cửa Thần Đầu bắc Yên Khánh ngày nay vốn trước đã là một căn cứ thủy quân lớn nhất của nhà Đinh, tiền Lê, thuộc ngoại ô Cung điện Hoa Lư. Đình Đông Trang nằm ngay cạnh con đê. Lại theo con sông ngược trở lên phía tây là bến Bộ Đầu, vào Hạ Trạo, Tuân Cáo, Hành Cung, lên thung núi Thiện Dưỡng hoặc rẽ tới am Thái Vi, luồn vào động Hoa Lư đều tiện. Sông cổ là đường thủy quan trọng phía nam kinh đô Hoa Lư và Hành cung Vũ Lâm.

   Một điều khá thú vị nữa khi tới đình Đông Trang hình dung lại tích vua Lý Công Uẩn khấn cầu ở đền thờ thần Long Đỗ có Ngựa trắng đi ra một vòng để vua theo vết chân được xây thành vững chắc. Thì từ đình Đông Trang nếu vòng theo con đê hiện tại sẽ kết nối các điểm di tích của xã Ninh An lại thành cụm và cùng trên một cung tròn ôm lấy đất xã. Đê dẫn chúng ta đi tới đền Đông Thịnh, sang đền Đông Hội… Liên Hoa tự, đền Khai quốc đình Xuân Sơn, Nhà thờ giáo sứ Hoàng Mai, vòng sang Nghĩa trang anh hùng liệt sĩ, chùa Đông Trang, về Nhà thờ Di tích họ Đào, kết thúc tại đìểm xuất phát ở đình cũng có chiều dài tương đương đê bao thành mà vua xây, gợi lại tích chuyện thần Bạch Mã xưa.

   Mong muốn tìm hiểu về cội nguồn nói chung. Đối với các bậc tiền nhân đều là những người có công “hộ quốc tý dân” mà được các triều đình sắc phong, nhà nước công nhận và nhân dân thờ cúng đó là lí lẽ nguồn cội, hiểu rõ lai lịch cả các vị thần và các nhân vật lịch sử đất này để tỏ bày hiếu kính của người đời sau, qua đây để thấy được bối cảnh lịch sử và đời sống cha ông chúng ta đã trải qua… Giá trị mỗi mảnh đất là ở tính lịch sử, càng dài càng cho chúng ta có cái nhìn bao quát soi mình để phát huy, càng có nhiều sự liên đới gắn kết với nhiều tên tuổi là một cách để học tập ôn lại lịch sử tốt nhất.

   Làng Đông Trang nói riêng và xã Ninh An – Hoa Lư nói chung là một mảnh đất giàu lịch sử, sinh ra và lớn lên ở đây nên mang tình cảm đặc biệt, với mong muốn tìm hiểu và tôi luôn tìm kiếm các tư liệu lịch sử, trên đây là một số nét cơ bản gắn với phạm vi hẹp về địa giới và tên riêng của làng, tuy nhiên để hình thành một sự kiện phải bao gồm rất nhiều yếu tố và bối cảnh đi kèm, vì vậy rất mong quý độc giả cùng trao đổi sưu tầm với mục đích khơi dạy lòng tự hào dân tộc, giáo dục truyền thống lịch sử, tiền đề cho sự phát triển bền vững trên mỗi mảnh đất Tổ quốc Việt Nam, trong ấy có quê hương Đông Trang – Ninh An.


 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s