Nghiên Cứu Lịch Sử

Minh Nhut

Tư bản là gì?

Nói theo cách đời thường nhất: tiền nằm im trong lợn đất là “tiền chết”. Khi khoản tiền đó được đem ra để sinh thêm tiền – qua gửi tiết kiệm, mua cổ phiếu, hay mở tiệm thuê nhân công – nó trở thành tư bản.

Ba dạng phổ biến nhất mà người ta gặp hàng ngày: tiền sinh ra tiền (đầu tư tài chính), vật chất sinh ra tiền (mua xe chạy Grab, mua máy may mở tiệm), và dùng vốn cùng sức lao động của người khác để tạo lợi nhuận cho bản thân (mở quán, thuê nhân viên). Cái phân ranh giữa tư bản và tiêu sản nằm ở đây: tiền mua trà sữa là tiêu sản; tiền ném vào kinh doanh để nó tự lớn lên là tư bản.

Trong kinh tế học chính trị của Marx, tư bản không đơn thuần là tiền hay máy móc. Ông chia nó thành tư bản bất biến – tư liệu sản xuất, máy móc, nhà xưởng – và tư bản khả biến – khoản dùng để mua sức lao động, thứ duy nhất theo ông có thể đẻ ra giá trị thặng dư. Công thức vận động tổng quát: T → H → T’, trong đó phần chênh lệch giữa T’ và T bao gồm chi phí sản xuất được bù đắp và phần dôi ra – mà theo Marx, phần dôi ra đó chính là giá trị thặng dư do sức lao động của công nhân tạo ra, không phải do máy móc hay nguyên liệu.

Kinh tế học hiện đại mở rộng khái niệm này ra nhiều hơn, bao gồm tư bản thực (máy móc, hạ tầng), tư bản tài chính (cổ phiếu, trái phiếu), và tư bản nhân lực – kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm của người lao động.

Những điểm phi lý trong lý thuyết chống tư bản

Marx nhìn vào quá trình sinh lời của tư bản và đặt một câu hỏi đơn giản: phần tiền dôi ra đó từ đâu mà có? Câu trả lời của ông: cái máy may tự nó không làm ra áo, vải tự nó không thành cái quần – chỉ khi sức lao động của công nhân tác động vào, đống nguyên liệu và máy móc mới biến thành thứ có giá trị cao hơn. Vậy mà người công nhân chỉ nhận một đồng lương đủ để tái tạo sức lao động, còn phần chênh lệch thì chảy vào túi người chủ.

Từ đó ông đề xuất xóa bỏ quyền sở hữu tư nhân về tư bản: nhà xưởng, máy móc, đất đai không thuộc về cá nhân nào mà phải là của chung. Không còn ai dùng vốn để thuê người khác làm giàu cho mình, theo ông, thì sẽ không còn bóc lột.

Kinh tế học hiện đại chỉ ra một loạt lỗ hổng vận hành mà lý thuyết của Marx không có công cụ để xử lý.

Lỗ hổng nền tảng: Lý thuyết giá trị lao động. Marx đo giá trị bằng lao động xã hội cần thiết trung bình – tức thời gian lao động mà xã hội thừa nhận là cần thiết để tạo ra một hàng hóa có nhu cầu thực sự. Trường phái Biên tế phản bác từ góc độ khác hơn: giá trị không nằm ở phía người sản xuất mà nằm ở phía người tiêu dùng – cụ thể là mức độ tiện ích chủ quan mà người mua cảm nhận. Hai cách đo này dẫn đến hai kết luận hoàn toàn khác nhau về vai trò của quản lý, sáng tạo và thương hiệu trong việc tạo ra giá trị. Marx thừa nhận lao động phức tạp – như quản lý hay thiết kế – tạo ra giá trị cao hơn lao động giản đơn, nhưng ông cho rằng thứ giá trị đó vẫn xuất phát từ lao động, chỉ là lao động ở bậc cao hơn. Kinh tế học hiện đại bác bỏ toàn bộ khung phân tích này: một chiếc áo do robot may trong một phút có thể đắt hơn chiếc áo may tay cả ngày nếu nó mang thương hiệu và thiết kế mà thị trường muốn – điều mà lý thuyết giá trị lao động không có công cụ để giải thích.

Sai về cơ chế, không chỉ về giải pháp. Marx thừa nhận tư bản tạo ra tăng trưởng, nhưng cho rằng nhà tư bản chiếm phần lớn giá trị dôi ra dưới dạng giá trị thặng dư, còn công nhân chỉ nhận lương đủ tái tạo sức lao động. Vấn đề không phải ở quan sát về bất bình đẳng – mà ở cơ chế giải thích của ông: rằng toàn bộ phần dôi ra đó là kết quả của bóc lột có hệ thống, rằng mâu thuẫn giai cấp là động lực duy nhất của lịch sử, và rằng giải pháp tất yếu là xóa bỏ tư hữu. Mỗi bước trong chuỗi lập luận đó đều bị kinh tế học hiện đại bác bỏ bằng các cơ chế giải thích phức tạp hơn nhiều – từ vai trò của thể chế, công nghệ, đến chính sách thuế và phúc lợi.

Phớt lờ rủi ro và giá trị thời gian của tiền. Ông chủ quán phở không chỉ ngồi mát ăn bát vàng: nếu quán vắng, ông lỗ vốn còn nhân viên vẫn được trả lương. Marx coi 100 triệu lợi nhuận trên 1 tỷ đồng vốn là bóc lột, mà không tính đến hai thứ nền tảng của mọi quyết định đầu tư: rủi ro và thời gian. Về rủi ro – nếu kinh doanh thất bại, người chủ mất trắng, còn người công nhân không phải bù lỗ một đồng nào. Về thời gian – 1 tỷ hôm nay có giá trị hơn 1 tỷ của năm sau, bởi vì người chủ đã “nhịn tiêu dùng” ngay hôm nay để đổ vào sản xuất. Khoản bù đắp cho sự nhịn nhục và chấp nhận bất trắc đó – tức lãi suất hay lợi nhuận – là hoàn toàn có cơ sở kinh tế, không phải hành vi cướp đoạt. Marx nhìn nhận toàn bộ quá trình này bằng con mắt đạo đức hơn là phân tích kinh tế, và đó chính là chỗ lý thuyết của ông mất đi sức thuyết phục.

Bài toán thông tin. Mises và Hayek chứng minh rằng khi xóa bỏ thị trường và quyền sở hữu tư nhân, bạn xóa luôn hệ thống tín hiệu giá cả – cơ chế duy nhất giúp xã hội biết mình đang thiếu hay thừa thứ gì. Kết quả lịch sử của các nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung là sản xuất thừa những thứ không ai dùng và thiếu những thứ thiết yếu.

Triệt tiêu động lực. Nếu cái máy may là của chung, không ai chịu trách nhiệm bảo trì. Nếu làm nhiều cũng như làm ít, không ai muốn đầu tư hay cải tiến công nghệ. Schumpeter chỉ ra rằng tư bản sống nhờ “sáng tạo hủy diệt” – các nhà tư bản liên tục cạnh tranh bằng cách tạo ra công nghệ mới để đánh bại đối thủ, và chính quá trình đó kéo toàn xã hội đi lên. Điện thoại thông minh ra đời tiêu diệt máy ảnh phim, máy nghe nhạc, bản đồ giấy và hàng chục ngành công nghiệp cũ – nhưng đồng thời tạo ra những thứ rẻ hơn, tiện hơn cho hàng tỷ người, kể cả người nghèo. Điều Marx dự báo – tư bản sẽ liên tục bần cùng hóa giai cấp công nhân cho đến khi mâu thuẫn nổ tung – ngược lại hoàn toàn với những gì xảy ra ở các nước tư bản phát triển trong thế kỷ 20.

Tại sao một nhà nghiên cứu lại sai ở những điểm căn bản?

Vấn đề nằm ở chỗ ông xây dựng một lý thuyết về vận hành kinh tế mà không có bất kỳ kinh nghiệm điều hành nào.

Marx gần như không bao giờ có việc làm ổn định, sống nhờ trợ cấp của Engels là chủ yếu – người bạn thân chu cấp tiền mặt đều đặn suốt nhiều thập kỷ – và thỉnh thoảng nhờ các khoản thừa kế nhỏ từ người thân. Từng mất con vì thiếu thốn, luôn trong trạng thái bị nợ nần và hệ thống tài chính vây hãm, ông nhìn tư bản với sự thù ghét cá nhân sâu sắc. Điều này khiến góc nhìn của ông về giới chủ thiếu đi sự khách quan cần thiết.

Ông dành phần lớn cuộc đời trong thư viện Bảo tàng Anh, xây dựng lý thuyết từ vị trí của người quan sát bên ngoài. Điểm mù của ông không phải là thiếu dữ liệu, mà là thiếu kinh nghiệm điều hành – ông chưa bao giờ phải quyết định giá nguyên liệu, quản lý dòng tiền, hay gánh chịu hậu quả khi một quyết định kinh doanh sai. Ông tin rằng nếu công thức nói công nhân bị bóc lột thì họ sẽ đứng dậy khởi nghĩa – mà đánh giá thấp một thực tế: người ta không chỉ muốn công bằng, họ còn muốn tư hữu và sự ổn định hơn là một cuộc cách mạng đẫm máu.

Thêm vào đó, Marx là người cực kỳ thông minh nhưng cũng rất độc đoán – thường cắt đứt quan hệ với người bất đồng quan điểm. Ông tin mình đã tìm ra “quy luật tất yếu” của lịch sử giống như Newton tìm ra quy luật vật lý. Khi đã tin vào chân lý tuyệt đối, người ta dễ quên mất rằng con người có khả năng thích nghi và sửa đổi hệ thống cực kỳ linh hoạt.

Và có lẽ điểm “ngây ngô” căn bản nhất: ông tin rằng nếu xóa bỏ giai cấp, con người sẽ làm việc hết mình vì cộng đồng mà không cần tư lợi. Nhân chủng học hiện đại gọi đây là sự “lãng mạn hóa” quá mức về bản chất con người – thứ mà mọi thực nghiệm lịch sử đã liên tục bác bỏ.

Vũ khí chính trị: Đa phần người làm cách mạng không đọc hết sách

Đây là nơi câu chuyện về Marx chuyển sang một chiều kích khác – và cũng là nơi lý giải tại sao một học thuyết kinh tế có thể trở thành nền tảng cho những cuộc cách mạng chính trị quy mô lớn đến vậy.

Một học thuyết kinh tế bình thường chỉ sống trong các tạp chí học thuật. Điều khiến Marx khác biệt là ông không chỉ phân tích – ông phán xét. Lý thuyết của ông không đơn thuần mô tả cách tư bản vận hành, mà kết luận rằng đó là một hệ thống về bản chất là bất công, rằng lịch sử tất yếu phải đi đến chỗ xóa bỏ nó, và rằng giai cấp công nhân là lực lượng được lịch sử chọn để thực hiện sứ mệnh đó. Khi một học thuyết kinh tế mang cấu trúc của một tôn giáo thế tục – có kẻ thù rõ ràng, có sứ mệnh thiêng liêng, có viễn cảnh cứu rỗi – nó sẽ huy động được thứ mà không một công thức kinh tế nào huy động được: lòng người.

Số người thực sự đọc hết và hiểu thấu Das Kapital (Tư Bản Luận) – vốn đồ sộ, khô khan và đầy công thức – trong các phong trào cách mạng là rất ít. Đối với đa số đảng viên và quần chúng, họ không cần hiểu “lý thuyết giá trị thặng dư” để làm cách mạng. Cái họ cần là một giải pháp cho thực tại trước mắt.

Lenin và các nhà lãnh đạo cộng sản đã “đơn giản hóa” Marx thành những khẩu hiệu đánh trúng tâm lý: “Người cày có ruộng”, “Lấy của người giàu chia cho người nghèo”, “Tất cả chính quyền về tay nhân dân”. Đây là việc chuyển hóa một học thuyết kinh tế khó hiểu thành cuộc đấu tranh đạo đức giữa “thiện” và “ác”. Tính đúng sai về mặt khoa học bị lép vế trước tính hiệu quả trong việc huy động lực lượng chính trị.

Khi đã giành được chính quyền và bắt đầu vận hành nền kinh tế, lúc đó các sai lầm căn bản của Marx mới bộc lộ. Thiếu động lực sản xuất, thiếu tín hiệu giá cả, khan hiếm hàng hóa – đây là những vấn đề mà lý thuyết không có công cụ để giải quyết. Nhưng thừa nhận điều đó đồng nghĩa với tự sát chính trị.

Khi lý thuyết đã trở thành nền tảng cho quyền lực của một Đảng, nó không còn là khoa học có thể phản biện nữa – nó trở thành hệ tư tưởng. Phản biện Marx công khai trong các quốc gia này đồng nghĩa với xét lại, với đe dọa tính chính danh của chính quyền. Nếu thừa nhận “Marx sai hoàn toàn về kinh tế”, họ cũng đồng thời tự phủ nhận lý do tồn tại và quyền lãnh đạo của mình. Vì vậy dù thực tế kinh tế có bết bát, họ vẫn phải duy trì hình ảnh rằng lý thuyết đó là “đúng đắn” hoặc “chưa được hiểu đúng”. Từ đó sinh ra một vòng lặp cố định: các học giả chính thống tập trung “giải thích và áp dụng” hơn là “phản biện và tìm lỗi sai”. Sự phản biện thực chất chủ yếu đến từ bên ngoài, hoặc từ nội bộ khi thực tế kinh tế buộc phải thay đổi.

Thêm vào đó, mô hình Marx đòi hỏi nhà nước kiểm soát mọi nguồn lực. Điều này không chỉ tạo ra quyền lực tập trung về mặt lý thuyết – nó tạo ra một tầng lớp người cụ thể đang sống nhờ cấu trúc đó: các quan chức phân phối hàng hóa, giám đốc xí nghiệp quốc doanh, cán bộ quản lý tư liệu sản xuất, những người nắm quyền cấp phép và phân bổ ngân sách. Trong hệ thống kế hoạch hóa tập trung, quyền lực kinh tế và quyền lực chính trị hợp nhất làm một – người có chức vụ trong Đảng đồng thời là người quyết định ai được sản xuất cái gì, ở đâu, với giá bao nhiêu. Đây là đặc quyền không tồn tại trong nền kinh tế thị trường, nơi thị trường thay thế con người trong vai trò phân bổ nguồn lực. Chính vì vậy, việc buông bỏ kiểm soát kinh tế không chỉ là thay đổi chính sách – nó là tước đoạt quyền lực thực sự của một tầng lớp cụ thể, và tầng lớp đó có đủ vị trí để chống lại sự thay đổi từ bên trong.

Khi khủng hoảng tích tụ đến mức không chịu nổi, lịch sử đi theo ba ngả.

Ngả thứ nhất – thuần hóa tư bản (phương Tây): Đây là phản ứng sớm nhất và triệt để nhất về mặt thực dụng. Thay vì cướp cái máy may của ông chủ như Marx đề xuất, các xã hội phương Tây dùng luật pháp để buộc ông chủ trả lương tối thiểu cao hơn, đóng bảo hiểm cho nhân viên, giới hạn giờ làm việc, và nộp thuế để tái phân phối. Cái “động cơ” tư bản vẫn còn đó để kéo xã hội tiến về phía trước, nhưng được lắp thêm hệ thống phanh. Bài toán bất công mà Marx đặt ra được giải bằng cách kiểm soát tư bản, không phải xóa bỏ nó.

Ngả thứ hai – sụp đổ (Liên Xô và Đông Âu): Khi khủng hoảng kinh tế đi kèm khủng hoảng niềm tin, bộ máy không còn đủ nguồn lực duy trì và không kịp cải cách, hệ thống tan rã. Tính chính danh dựa trên lý thuyết Marx sụp đổ theo.

Ngả thứ ba – cải cách lai ghép (Việt Nam và Trung Quốc): Đây là sự điều chỉnh khôn ngoan hơn về mặt chính trị. Vẫn giữ nguyên “vỏ” ý thức hệ để duy trì chính danh, nhưng thay hoàn toàn “ruột” bằng các quy luật kinh tế thị trường. Họ sáng tạo ra những khái niệm làm cầu nối: “Kinh tế thị trường định hướng XHCN” ở Việt Nam, “Chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc” ở Bắc Kinh. Đặng Tiểu Bình tóm gọn tinh thần thực dụng này bằng một câu: “Mèo trắng hay mèo đen không quan trọng, miễn là bắt được chuột.” Khi kinh tế phát triển và đời sống khá lên, người dân ít thắc mắc về sự mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tế.

Ở Việt Nam, sau khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, điểm tựa lý luận lớn nhất mất đi. Việc đưa Tư tưởng Hồ Chí Minh lên ngang hàng với Marx-Lenin là một bước đi chiến lược: dân tộc hóa một học thuyết ngoại lai, tạo ra tấm khiên bảo vệ mà ít ai có thể đả kích – biểu tượng dân tộc không thể tranh cãi, và Đảng cầm quyền là người thừa kế duy nhất của biểu tượng đó.

Triều Tiên là một trường hợp riêng biệt, không thuộc ngả cải cách lai ghép. Thay vì mở cửa kinh tế, họ chọn con đường ngược lại: phát triển học thuyết Juche – tư tưởng tự lực, tự cường mang tính tôn giáo cá nhân – để gần như cắt đứt hoàn toàn với Marx về mặt lý luận, đồng thời duy trì kinh tế kế hoạch hóa tập trung và đóng cửa với bên ngoài. Đây là biến thể về tư tưởng chứ không phải cải cách kinh tế – và kết quả của nó là một nền kinh tế kiệt quệ được giữ nguyên bằng kiểm soát chính trị tuyệt đối.

Kết quả chung của quá trình này là một mô hình lai: chính trị tập quyền của cộng sản kết hợp với kinh tế thị trường của tư bản. Về kinh tế, họ chấp nhận thua và đi theo những quy luật mà Marx từng muốn xóa bỏ. Về chính trị, họ thắng vì giữ được cấu trúc quyền lực tập trung.

Hầu hết các nước XHCN còn tồn tại đến nay đều phải chuyển sang kinh tế thị trường – một sự thừa nhận ngầm rằng các quy luật tư bản mà Marx muốn xóa bỏ thực chất là những quy luật vận hành khách quan của xã hội, không phụ thuộc vào ý muốn của bất kỳ học thuyết nào