Nghiên Cứu Lịch Sử

Tieu Than Khai

Chuyên chính vô sản (Dictatorship of the proletariat) là một khái niệm cốt lõi trong lý luận Marx-Lenin, dùng để chỉ hình thức nhà nước trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản. Theo quan điểm này, bất kỳ nhà nước nào cũng là công cụ của giai cấp này dùng để thống trị giai cấp khác. Trong chủ nghĩa tư bản, nhà nước là chuyên chính của giai cấp tư sản; còn trong thời kỳ quá độ, nhà nước phải chuyển thành chuyên chính vô sản – tức là thiết lập quyền lực của giai cấp công nhân – nhằm trấn áp sự kháng cự của giai cấp bóc lột đã bị lật đổ, xây dựng xã hội không còn người bóc lột người, và cải tạo nền kinh tế lẫn văn hóa theo hướng xã hội chủ nghĩa.

Khái niệm này không đơn thuần là cưỡng chế, mà được mô tả là sự kết hợp của hai yếu tố song hành: dân chủ với nhân dân và chuyên chính với kẻ thù. Đây được trình bày như lần đầu tiên trong lịch sử quyền lực thuộc về đa số thay vì thiểu số, trong khi bộ máy cưỡng chế vẫn được dùng để ngăn chặn các lực lượng muốn khôi phục trật tự cũ.

Cần phân biệt hai tầng trong lý luận này. Marx mô tả chuyên chính vô sản khá mơ hồ – ông không thiết kế cụ thể bộ máy quyền lực. Chính Lenin mới là người thể chế hóa khái niệm này thành mô hình đảng tiên phong cực kỳ tập trung, nơi Đảng lãnh đạo giai cấp công nhân, Bộ Chính trị lãnh đạo Đảng, và quyền lực được cấu trúc hóa thành bộ máy có thể vận hành trên thực tế. Cả hai đều nhấn mạnh chuyên chính vô sản chỉ là giai đoạn tất yếu và tạm thời – khi xã hội tiến lên chủ nghĩa cộng sản hoàn thiện, nhà nước sẽ dần tự tiêu vong vì không còn đối tượng để trấn áp.

Lỗ hổng trong lý thuyết

Lý luận nói rằng quyền lực thuộc về giai cấp công nhân. Trên thực tế, Đảng lãnh đạo giai cấp công nhân; Bộ Chính trị lãnh đạo Đảng; và người đứng đầu Bộ Chính trị lãnh đạo tất cả. Hệ thống có các cơ chế kiểm soát tồn tại trên danh nghĩa – Xô viết địa phương, công đoàn, nguyên tắc tập trung dân chủ – nhưng không cơ chế nào trong số đó có khả năng cưỡng chế ngược lại trung ương. Khi không có báo chí độc lập, đối lập hợp pháp, hay tòa án độc lập để phân xử lại quyết định của Đảng, các thiết chế kiểm soát chỉ là vỏ hình thức. Điểm yếu này không nằm rõ trong mô tả ban đầu của Marx, nhưng được thể chế hóa đầy đủ trong mô hình đảng tiên phong của Lenin – lý luận xây dựng cơ chế tập trung quyền lực rất mạnh để thực hiện cách mạng, nhưng không xây dựng cơ chế phân tán quyền lực tương đương để ngăn quyền lực đó trở thành lực lượng áp bức mới.

Lỗ hổng kiến trúc thứ hai nằm ở dòng chảy thông tin. Trong các chế độ này, báo cáo tích cực là điều kiện sống còn của cán bộ cấp dưới. Quan chức địa phương báo cáo thu hoạch kỷ lục dù lúa đã chết trên cánh đồng – vì nói thật đồng nghĩa với phản đối chính sách lãnh đạo. Các ủy ban địa phương vẫn nộp đủ định mức ngũ cốc dù dân đói, vì không nộp đủ đồng nghĩa với bao che kẻ chống phá cách mạng. Kết quả là bộ máy ra quyết định ở cấp cao nhất luôn nhận được bức tranh sai về hiện thực, và không có cơ chế độc lập nào để hiệu chỉnh. Thảm họa không dừng lại vì không ai dám nói rằng nó đang xảy ra. Nhà kinh tế học Nobel Amartya Sen đã khái quát hóa điều này thành một quy luật: trong lịch sử thế giới, chưa bao giờ có một nạn đói quy mô lớn do chính sách nhà nước gây ra xảy ra trong một quốc gia có nền dân chủ chức năng và báo chí tự do.

Ba đặc tính cộng hưởng: các cơ chế kiểm soát chỉ tồn tại trên danh nghĩa, không có thông tin trung thực từ dưới lên, và không có quyền phản đối hợp pháp – tạo ra một chế độ không thể tự sửa sai trong khuôn khổ ý thức hệ ban đầu của nó. Khi thay đổi xảy ra – như Đổi mới hay cải cách kinh tế Trung Quốc – đó chính là bằng chứng cho luận điểm này: thay đổi chỉ có thể đến bằng cách phá vỡ các nguyên tắc cốt lõi của chính hệ thống đó.

Thực tiễn lịch sử

Ba trường hợp dưới đây không phải là toàn bộ phổ biến thể của chuyên chính vô sản, nhưng chúng chia sẻ cùng một cấu trúc quyền lực cốt lõi đã được phân tích. Điểm chung không phải là mức độ tàn bạo, mà là cơ chế: độc quyền quyền lực, không có kiểm soát chức năng ngược lại, và bóp méo thông tin có hệ thống. Các ước tính số liệu dưới đây dựa trên phương pháp kết hợp giữa dữ liệu nhân khẩu học và hồ sơ lưu trữ – dù có chênh lệch giữa các học giả tùy phương pháp thống kê, xu hướng tổng thể là nhất quán và không có tranh luận học thuật nghiêm túc nào phủ nhận rằng các thảm họa này đã xảy ra ở quy mô hàng triệu người.

Joseph Stalin – Liên Xô (1924–1953). Sự thực thi chuyên chính vô sản của Stalin gắn liền với khái niệm “Kẻ thù của nhân dân” và sự kiểm soát tuyệt đối của nhà nước. Trong Nạn đói Holodomor (1932–1933), nhà nước thu giữ toàn bộ ngũ cốc kể cả hạt giống của nông dân Ukraine và vùng Kuban để xuất khẩu lấy ngoại tệ phục vụ công nghiệp hóa. Luật “Năm bông lúa” quy định bất kỳ ai lấy dù chỉ một ít ngũ cốc từ ruộng nhà nước đều bị xử tử hoặc đi tù mười năm; việc di chuyển ra khỏi vùng đói bị cấm. Khoảng 3,5 đến 5 triệu người Ukraine chết đói; tổng cộng trên toàn Liên Xô khoảng 6 đến 7 triệu người.

Trong cuộc Đại thanh trừng (1937–1938), Stalin ký Lệnh số 00447 của NKVD, thiết lập định mức về số người cần bị bắt và xử bắn tại mỗi địa phương. Trong số nạn nhân có 3 trong 5 Nguyên soái được phong đầu tiên năm 1935 – Tukhachevsky, Yegorov, Blyukher – đều bị xử tử. Hồ sơ lưu trữ Liên Xô giải mật sau năm 1991 ghi nhận ít nhất 681.692 người bị xử bắn trực tiếp trong hai năm này. Hệ thống Gulag khiến thêm khoảng 1,5 đến 1,7 triệu người chết do kiệt sức và điều kiện khắc nghiệt. Tổng hợp từ các sử gia như Timothy Snyder và Stephen Kotkin, số người chết trực tiếp do thanh trừng và nạn đói ước tính nằm trong khoảng 6 đến 9 triệu người, không tính thương vong trong Thế chiến II.

Mao Trạch Đông – Trung Quốc (1949–1976). Ngay sau khi lên nắm quyền, Mao tiến hành các cuộc đấu tố địa chủ trên quy mô toàn quốc – chiến dịch bạo lực có hệ thống đầu tiên của chế độ, ước tính khiến từ 1 đến 2 triệu người thiệt mạng. Trong Đại nhảy vọt (1958–1962), Mao đặt mục tiêu vượt Anh về sản lượng thép trong 15 năm, nhưng sau đó tự rút ngắn còn 7 năm trong cơn hưng phấn chính trị. Nông dân bị bắt bỏ ruộng đi đúc thép thủ công bằng “lò cao dã chiến”, nhưng thép ra lò phần lớn là phế liệu. Chiến dịch diệt bốn loài gây hại – trong đó có chim sẻ – dẫn đến mất cân bằng sinh thái, nạn cào cào bùng phát phá hoại mùa màng. Sử gia Frank Dikötter dựa trên hồ sơ lưu trữ địa phương ước tính ít nhất 45 triệu người chết vì đói, bị đánh đập hoặc lao động quá sức – thảm họa nhân tạo lớn nhất lịch sử. Tiếp đó, Cách mạng Văn hóa (1966–1976) huy động Hồng vệ binh tấn công “Bốn cái cũ”, đấu tố công khai trí thức, giáo viên, nghệ sĩ. Thảm sát Quảng Tây (1967–1969) là một trong những vụ bạo lực địa phương lớn nhất với ước tính 100.000–150.000 người chết; tổng số thiệt mạng toàn quốc trong giai đoạn này ước tính từ 500.000 đến 2 triệu người.

Pol Pot – Campuchia (1975–1979). Khmer Đỏ thực hiện mô hình cực đoan nhất: xóa bỏ thành thị, tiền tệ và tôn giáo để xây dựng lại xã hội từ đầu trên “tờ giấy trắng”. Ngay khi chiếm Phnom Penh, hơn 2 triệu dân thành thị bị cưỡng bức về nông thôn trong vòng 24 giờ – người già, bệnh tật và trẻ em chết dọc đường. Dân cư bị chia thành “Dân cơ bản” (nông dân) và “Dân mới” (trí thức, thị dân), với khẩu hiệu: “Giữ mi cũng chẳng có lợi, bỏ mi cũng chẳng thiệt gì”. Tại nhà tù Tuol Sleng (S-21), một trường học bị biến thành trại tra tấn, trong số khoảng 18.000 tù nhân chỉ có khoảng 12 người sống sót. Theo Dự án Diệt chủng Campuchia của Đại học Yale, khoảng 1,7 đến 2 triệu người đã thiệt mạng – tương đương 25% dân số Campuchia thời bấy giờ, chỉ trong bốn năm.

Điểm chung của cả ba chế độ là tất cả đều gắn liền với việc đình chỉ các quyền tự do cá nhân cơ bản và sử dụng bạo lực nhà nước ở mức độ cao để thực hiện mục tiêu chính trị – bất kể lý thuyết ban đầu là gì. Các số liệu trên không bao gồm người chết trong chiến tranh, và được tổng hợp từ hồ sơ giải mật của cảnh sát chính trị, thống kê nhân khẩu học về sụt giảm dân số bất thường giữa các kỳ điều tra, và khảo sát thực địa các hố chôn tập thể.

Lý tưởng và Quyền lực: Hai mặt của một tờ giấy

Sử gia Stephen Kotkin, trong bộ tiểu sử đồ sộ về Stalin, lập luận rằng Stalin thực sự tin vào chủ nghĩa Marx, nhưng ông tin rằng chỉ mình ông mới đủ khả năng đưa Liên Xô đi đúng hướng. Điều đáng chú ý là trong cuộc Đại thanh trừng, đối tượng bị tiêu diệt hàng đầu không phải là giai cấp tư sản – vốn đã biến mất – mà là các đảng viên kỳ cựu có uy tín ngang hàng hoặc có khả năng thách thức vị thế của ông. Trường hợp Mao phức tạp hơn: sử gia Frank Dikötter chỉ ra rằng Cách mạng Văn hóa thực chất là một nước cờ chính trị sau thất bại của Đại nhảy vọt. Sau thảm họa đó, uy tín của Mao suy giảm, ông bị đẩy vào thế nghỉ hưu trên thực tế trong khi Lưu Thiếu Kỳ và Đặng Tiểu Bình nắm quyền điều hành kinh tế. Việc huy động Hồng vệ binh tấn công “tàn dư tư sản” thực chất nhằm lật đổ bộ máy chính quyền mà Mao không còn kiểm soát. Với Pol Pot, các cuộc thanh trừng nội bộ diễn ra liên tục ngay cả với những người trung thành nhất – khi quyền lực dựa trên một lý tưởng cực đoan và không tưởng, nhà lãnh đạo buộc phải thanh trừng mọi yếu tố thực tế có thể chứng minh lý tưởng đó đang thất bại.

Điều quan trọng hơn là mô tả cơ chế vận hành, thay vì đọc ý nghĩ lãnh đạo: lý tưởng tạo ra một khung hợp thức hóa, trong đó bạo lực được tái định nghĩa thành nghĩa vụ chính trị. Cơ chế này vận hành qua ba tầng. Thứ nhất, khi bạo lực được đặt trong khung “xây dựng thiên đường cho con em”, nó không còn là tội ác mà là sự hy sinh cần thiết – người thực hiện không cần phải tự coi mình là ác nhân. Thứ hai, khung hợp thức hóa cho phép hàng triệu người như Hồng vệ binh hay nhân viên NKVD tự nguyện thực hiện tội ác vì tin rằng mình đang làm đúng. Thứ ba, khi thất bại xảy ra, khung tư tưởng cung cấp sẵn lời giải thích: “kẻ phá hoại”, “gián điệp”, “tư tưởng tư sản” – không bao giờ là sai lầm của hệ thống, luôn là lỗi của kẻ thù, và điều đó tạo ra lý do cho một vòng thanh trừng mới.

Hannah Arendt, trong “Nguồn gốc của chủ nghĩa tổng trị”, chỉ ra rằng trong các chế độ này, sự thật không quan trọng bằng sự nhất quán của hệ tư tưởng. Kẻ cầm quyền không cần phải nói thật – điều họ cần là tạo ra một thực tại trong đó mọi tuyên bố của quyền lực đều không thể bị bác bỏ bằng bằng chứng thực tế.

Nguồn gốc các nhà lãnh đạo: Lò luyện của lịch sử

Nghiên cứu sử học và tâm lý học chính trị – tiêu biểu là các tác phẩm của Robert Service, Ian Kershaw và Jerrold Post – chỉ ra rằng những nhà lãnh đạo này không sinh ra với “ác tính” cố hữu. Chính môi trường bạo lực, sự đứt gãy xã hội và những biến cố cá nhân đã nhào nặn nên tính cách của họ.

Bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời Lenin là việc anh trai ông, Aleksandr Ulyanov, bị chính quyền Sa hoàng treo cổ năm 1887 vì âm mưu ám sát. Sự kiện này tạo ra sự căm thù sâu sắc đối với trật tự cũ, nhưng cũng dạy Lenin rằng bạo lực tự phát là vô ích. Sử gia Victor Sebestyen chỉ ra rằng Lenin đã biến nỗi đau cá nhân thành một cỗ máy chính trị: môi trường hoạt động bí mật ở hải ngoại rèn cho ông khả năng “thanh lọc” những người không cùng ý chí, hình thành quan niệm về một đảng viên phải là “chiến sĩ chuyên nghiệp”.

Stalin lớn lên với người cha nghiện rượu thường xuyên đánh đập con, rồi theo học tại một chủng viện tôn giáo khắc nghiệt – nơi dạy ông cách che giấu cảm xúc và sự phục tùng giả tạo. Simon Sebag Montefiore trong Young Stalin chứng minh rằng môi trường chính trị ngầm ở Kavkaz – nơi sự phản bội đồng nghĩa với cái chết – đã hình thành bản năng sinh tồn và khả năng thao túng nhân sự. Giai đoạn làm cách mạng bí mật với cướp ngân hàng và tổ chức ám sát rèn luyện ông trở thành một “bố già” tội phạm: lầm lì, tàn nhẫn và cực kỳ đa nghi.

Mao sống trong thời kỳ Trung Quốc bị các cường quốc xâu xé, có mối quan hệ căng thẳng với người cha độc đoán, tạo nên bản tính phản kháng quyền lực áp đặt. Ông nhìn thấy sức mạnh bùng nổ của nông dân trong các cuộc nổi dậy địa phương và hình thành niềm tin rằng quy luật xã hội có thể thay đổi bằng bạo lực và hỗn loạn. Sử gia Philip Short chỉ ra rằng sự cô lập tại các vùng căn cứ địa như Diên An đã giúp Mao rèn luyện khả năng tẩy não và chỉnh đốn phong cách, biến những nông dân thất học thành một đạo quân phục tùng tuyệt đối bằng tư tưởng.

Khác với ba người trên, Pol Pot xuất thân khá giả và được sang Pháp du học nhưng thất bại về học vấn, không lấy được bằng. Sự mặc cảm trước nền văn minh phương Tây kết hợp với lòng tự tôn dân tộc cực đoan đã tạo ra tư duy lệch lạc: mọi vết tích của văn minh đô thị đều là nguồn gốc của sự tha hóa. Sử gia David Chandler nhận xét rằng Pol Pot có vẻ ngoài nhẹ nhàng và lịch thiệp, nhưng ẩn chứa ý chí tiêu diệt mọi sự khác biệt. Hoàn cảnh chiến tranh rừng núi giúp ông xây dựng một bộ máy ẩn danh – Angkar – nơi cái chết được quyết định bởi những người không có gương mặt.

Các nhà tâm lý học chính trị gọi đây là sự kết hợp của “Bộ ba đen tối” (Dark Triad): ái kỷ – tin mình là đấng cứu thế; xảo quyệt – coi mọi thủ đoạn là hợp lệ để giữ quyền; vô cảm – không cảm thấy tội lỗi khi hy sinh hàng triệu sinh mạng cho mục tiêu cá nhân. Nhưng có một nghịch lý đáng chú ý: chính bộ kỹ năng giúp họ chiến thắng trong các cuộc đấu đá nội bộ – sự lạnh lùng, đa nghi, thao túng – lại là những đặc tính khiến quốc gia lâm vào thảm họa khi phải quản lý thực tế kinh tế vốn cần sự tự do và quy luật khách quan.

Các nghiên cứu xã hội học chính trị chỉ ra một quy luật: thời đại hỗn loạn sẽ lọc ra những kẻ tàn nhẫn nhất. Trong các cuộc nội chiến hoặc cách mạng bạo lực, những người có đạo đức và lòng trắc ẩn thường bị loại bỏ sớm – những người như Stalin hay Pol Pot sống sót vì họ sẵn sàng bước qua mọi giới hạn mà người bình thường không dám. Khi trật tự cũ sụp đổ, dân chúng rơi vào hoang mang và đó là điều kiện lý tưởng để những cá nhân có ý chí sắt đá và hệ tư tưởng đơn giản, cực đoan đứng ra làm “đấng cứu thế”. Cả bốn người đều gặp được một công cụ quyền lực mới là đảng kiểu quân đội – bộ lọc biến các cá nhân có khuynh hướng độc tài thành lãnh đạo tối cao thông qua cơ chế tập trung dân chủ, nhưng thực chất là tập trung quyền lực.

Không phải chỉ tính cách tạo nên lịch sử, mà là một tính cách đặc định gặp được một hoàn cảnh hỗn loạn tương ứng. Nếu sống trong thời bình, Stalin có thể chỉ là một quản lý kho nghiêm khắc, còn Pol Pot có lẽ là một giáo viên trung học mờ nhạt. Chính sự sụp đổ của các thiết chế xã hội đã tạo ra “sân khấu” cho những phẩm chất bạo lực nhất của họ phát tiết.

Tại sao cùng tội ác, khác số phận?

Việc một nhà độc tài được sùng bái hay bị nguyền rủa phụ thuộc rất lớn vào kết cục của chế độ mà họ để lại – một nhận định mà Hannah Arendt và Richard Overy đều chia sẻ.

Pol Pot là người duy nhất trong nhóm này bị lật đổ bằng quân sự khi đang ở đỉnh cao của sự tàn bạo (năm 1979). Khi quân đội Việt Nam và lực lượng Mặt trận Đoàn kết cứu nước Campuchia tiến vào Phnom Penh, họ tìm thấy bằng chứng “nóng”: nhà tù Tuol Sleng với hồ sơ tra tấn còn nguyên vẹn và các hố chôn tập thể chưa kịp xóa dấu vết. Việc chế độ sụp đổ hoàn toàn cho phép thế giới tiến hành điều tra và lập tòa án đặc biệt (ECCC). Ngược lại, Stalin và Mao qua đời khi vẫn đang nắm quyền, bộ máy của họ có thời gian để hồ sơ hóa hoặc tiêu hủy các bằng chứng bất lợi.

Tại Trung Quốc, Đảng Cộng sản vẫn cầm quyền. Mao không chỉ là một lãnh đạo mà là “người sáng lập” – việc phủ nhận hoàn toàn Mao sẽ dẫn đến phủ nhận tính chính danh của chính quyền hiện tại. Do đó, công thức “7 phần công, 3 phần tội” được áp dụng để khu trú sai lầm của Mao vào giai đoạn Cách mạng Văn hóa thay vì phủ định toàn bộ sự nghiệp. Tương tự, chiến dịch “Giải thiêng Stalin” của Khrushchev không xóa bỏ hệ thống Xô Viết; Stalin vẫn được một bộ phận người Nga sùng bái như anh hùng chiến thắng Đức Quốc xã, vì chế độ tồn tại thêm gần 40 năm để củng cố niềm tự hào đó.

Dù con số tuyệt đối của Pol Pot thấp hơn nhiều so với Mao, nhưng về mật độ và phương thức, nó gây sốc hơn gấp bội. Pol Pot giết chết 25% dân số nước mình chỉ trong bốn năm, nghĩa là hầu như mọi gia đình Campuchia đều có người chết. Con số của Mao hay Stalin dù lớn nhưng trải dài trên lãnh thổ khổng lồ và dân số cực đông, khiến “xác suất” va chạm trực tiếp với cái chết ở một số vùng thấp hơn về tương đối. Ngoài ra, Khmer Đỏ sử dụng bạo lực sơ khai – cuốc, xẻng, gậy – và giết cả trẻ em lẫn trí thức một cách công khai. Hình ảnh “Cánh đồng chết” và những tháp đầu lâu trở thành biểu tượng thị giác cho sự man rợ mà thế giới không thể làm ngơ.

Mao và Stalin là lãnh đạo của các siêu cường có vũ khí hạt nhân và bộ máy tuyên truyền quốc tế mạnh – ngay cả các trí thức phương Tây thời đó cũng từng sùng bái họ vì chỉ nhìn thấy những bức tranh cổ động đẹp đẽ. Pol Pot là lãnh đạo của một quốc gia nhỏ, bị thế giới cô lập, không có bộ máy tuyên truyền đủ mạnh để tô hồng tội ác sau khi sụp đổ.

Người thắng viết nên lịch sử, nhưng người giữ được chế độ sẽ viết lại cả ký ức. Pol Pot thất bại trong việc giữ chế độ nên tội ác của ông ta trở thành bài học lịch sử phơi bày trước ánh sáng. Mao và Stalin có được sự bảo vệ từ các định chế chính trị mà họ để lại, khiến tội ác của họ bị che mờ bởi những khái niệm như “sai lầm thời đại” hay “sự hy sinh cần thiết cho dân tộc”. Sự sùng bái cá nhân thực chất là một công cụ chính trị để duy trì sự ổn định của hệ thống hiện tại, hơn là một sự tri ân thực chất đối với người đã khuất.

Liệu có con đường nào khác không?

Một luận điểm biện hộ thường gặp cho chuyên chính vô sản là: nếu không có cách mạng bạo lực, sự bóc lột sẽ kéo dài vô tận và các dân tộc thuộc địa không thể tự giải phóng. Các nghiên cứu về lịch sử kinh tế và xã hội học – từ Max Weber, Karl Polanyi đến Daron Acemoglu, James Robinson và Amartya Sen – đã đưa ra những phản biện dựa trên dữ liệu thực tế.

Lý luận Marx coi chủ nghĩa tư bản là một thực thể đứng yên, sẽ bóc lột đến tận xương tủy nếu không bị lật đổ. Nhưng bản chất của tư bản là phải thích nghi để tồn tại – điều đó đòi hỏi người tiêu dùng có tiền và người lao động có kỹ năng. Năm 1914, Henry Ford tăng gấp đôi lương tối thiểu lên 5 đô la/ngày và giảm ca làm từ 9 xuống 8 giờ – không vì lòng tốt, mà vì tỷ lệ công nhân bỏ việc ở nhà máy Highland Park lên tới hơn 370% mỗi năm, khiến chi phí tuyển dụng và đào tạo liên tục đội lên. Điều này diễn ra trước cả khi Cách mạng Tháng Mười Nga thành công, cho thấy tư bản có thể tự điều chỉnh dưới áp lực thị trường và phong trào lao động mà không cần chờ đến cách mạng bạo lực.

Hệ thống bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và hưu trí đầu tiên trên thế giới không được thiết lập bởi một chính quyền cộng sản, mà bởi Otto von Bismarck – Thủ tướng bảo thủ của Đức – vào những năm 1880, với mục đích xoa dịu sự bất mãn của công nhân và chứng minh rằng nhà nước có thể chăm lo cho họ tốt hơn là các cuộc cách mạng bạo lực. Các nước Bắc Âu hiện nay có mức độ công bằng xã hội và phúc lợi cao nhất thế giới mà không trải qua chuyên chính vô sản, bằng cách kết hợp kinh tế thị trường với hệ thống thuế tái phân phối.

Luận điểm cho rằng nếu không có cách mạng, nông dân mãi là nô lệ cho địa chủ bỏ qua một thực tế: Đài Loan và Nhật Bản sau năm 1945 đã thực hiện chính sách “người cày có ruộng” bằng cách nhà nước mua lại đất của địa chủ và bán lại cho nông dân trả góp dài hạn. Kết quả là nông dân có ruộng, địa chủ có vốn để chuyển sang đầu tư công nghiệp, và cả hai xã hội trở nên công bằng và giàu có mà không có một giọt máu nào phải đổ trong các cuộc đấu tố giai cấp.

Quá trình phi thực dân hóa là một xu thế toàn cầu sau Thế chiến II – rất nhiều quốc gia đã giành độc lập và phát triển theo con đường dân chủ mà không cần đến sự thanh trừng nội bộ khủng khiếp. Botswana, một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới khi thoát khỏi thực dân Anh, đã duy trì dân chủ đa đảng và quản lý tài nguyên khoáng sản một cách tương đối minh bạch. Kết quả là Botswana trở thành một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới trong nhiều thập kỷ – dù những thập niên gần đây nước này đối mặt với bất bình đẳng thu nhập và tham nhũng gia tăng, quỹ đạo phát triển tổng thể vẫn là minh chứng rằng thoát nghèo hậu thực dân không đòi hỏi phải có thanh trừng giai cấp.

Sử gia Timothy Snyder trong cuốn Bloodlands chỉ ra rằng các cuộc thanh trừng đã tiêu diệt chính những tầng lớp tinh hoa nhất của dân tộc: Stalin xử bắn gần như toàn bộ các sĩ quan giỏi nhất của Hồng quân trước khi Đức Quốc xã tấn công, khiến Liên Xô suýt sụp đổ và mất thêm hàng triệu binh lính ở giai đoạn đầu chiến tranh. Mao tiêu diệt hàng triệu trí thức trong Cách mạng Văn hóa, khiến Trung Quốc tụt hậu về khoa học kỹ thuật hàng chục năm. Daron Acemoglu và James Robinson trong Tại sao các quốc gia thất bại bổ sung: sự tăng trưởng dưới thời Stalin hay Mao là sự tăng trưởng dựa trên vắt kiệt nguồn lực, tạo ra nền kinh tế méo mó và thiếu sức sống về lâu dài. Trường hợp đối trọng rõ nhất là Hàn Quốc: sau năm 1953, GDP bình quân của Hàn Quốc thậm chí còn thấp hơn Triều Tiên – quốc gia theo mô hình chuyên chính. Đến thập niên 1990, Hàn Quốc đã trở thành nền kinh tế lớn thứ 11 thế giới trong khi Triều Tiên chìm vào nạn đói.

Không có bằng chứng lịch sử nào cho thấy các cuộc thanh trừng quy mô lớn là điều kiện cần cho sự phát triển. Ngược lại, chúng thường phá hủy chính các nguồn lực – nhân lực tinh hoa, vốn xã hội, động lực sáng tạo – mà bất kỳ quá trình phát triển bền vững nào cũng cần đến. Các trường hợp trên không tương đồng về điều kiện ban đầu với các nước từng trải qua chuyên chính vô sản, nhưng đó chính là điểm mấu chốt: chỉ cần một trường hợp đối trọng tồn tại là đủ để bác bỏ luận điểm rằng chuyên chính vô sản là điều kiện tất yếu để thoát nghèo và giành độc lập.

Chính những quốc gia từng theo mô hình chuyên chính vô sản cuối cùng cũng phải quay lại áp dụng các yếu tố của kinh tế thị trường để cứu vãn nền kinh tế và cải thiện đời sống nhân dân – đây không phải là sự thừa nhận thất bại của từng cá nhân lãnh đạo, mà là bằng chứng về giới hạn cấu trúc của chính hệ thống.