Nghiên Cứu Lịch Sử

Dinh Thang

Tuyên truyền không nhất thiết dựa hoàn toàn vào sai sự thật. Trong nhiều trường hợp, nó dựa trên việc chọn lọc sự thật và đặt nó vào một khung diễn giải đơn giản hóa – loại bỏ ngữ cảnh, triệt tiêu ngoại lệ, và áp đặt một nhân quả duy nhất lên một hiện tượng vốn đa tầng. Đây là lý do tuyên truyền khó bác bỏ hơn lời nói dối thông thường: nó không hoàn toàn sai, chỉ bị cắt cụt. Hiện tượng này trong tâm lý học nhận thức và khoa học chính trị thường được gọi là “Sự đơn giản hóa quá mức có tính toán” (Calculated Oversimplification – thuật ngữ phổ biến trong nghiên cứu chiến tranh thông tin). Mục tiêu không phải là tìm kiếm sự thật khách quan mà là định hướng khung nhận thức của số đông.

Nền tảng tâm lý học của kỹ thuật này xuất phát từ một thực tế đơn giản: con người có xu hướng tin vào những gì dễ hiểu hơn là những gì phức tạp. Khi một thông tin dễ tiếp nhận, não bộ trải nghiệm một trạng thái gọi là “Cognitive Ease” – sự thoải mái nhận thức – thường đi kèm với cảm giác tin tưởng và an toàn. Mọi hệ thống chính trị đều sử dụng đơn giản hóa ở một mức độ nào đó, từ tranh cử dân chủ đến truyền thông đại chúng. Nhưng các chế độ độc tài phụ thuộc vào nó như công cụ cốt lõi, vì họ không thể cho phép cạnh tranh diễn giải tồn tại. Bằng cách biến các vấn đề đa diện – như địa chính trị hay kinh tế vĩ mô – thành những câu chuyện “Trắng – Đen”, “Tốt – Xấu”, thông tin đi thẳng vào hệ thống tư duy nhanh (Hệ thống 1) mà không bị hệ thống tư duy logic (Hệ thống 2) ngăn chặn.

Thế giới hiện đại vốn hỗn loạn và khó dự đoán, và sự phức tạp thường gây ra lo âu. Tuyên truyền khai thác điều này bằng cách cung cấp một loại “sự rõ ràng giả tạo” (False Clarity): thay vì giải thích rằng lạm phát là hệ quả của chuỗi cung ứng toàn cầu và chính sách tiền tệ phức tạp, họ chỉ nói rằng đó là do phương Tây âm mưu phá hoại. Cách giải thích này không đòi hỏi người nghe phải có kiến thức chuyên môn, giúp họ cảm thấy mình đã hiểu vấn đề – và từ đó tạo ra sự gắn kết lòng trung thành.

Nguyên tắc tối giản trong tuyên truyền không phải là khám phá mới. Joseph Goebbels đã đúc kết nó từ đầu thế kỷ XX: Tuyên truyền phải giới hạn ở một vài điểm và lặp lại chúng cho đến khi thành viên cuối cùng của công chúng hiểu được ý nghĩa của nó.

Càng đơn giản và được lặp lại trong môi trường thông tin đồng nhất, càng khó bị phản bác ở cấp độ đại chúng. Khi một lời nói dối đủ đơn giản – chẳng hạn: “Phương Tây muốn chiếm tài nguyên của chúng ta” – việc phản bác nó đòi hỏi một bài giảng lịch sử và kinh tế kéo dài. Trong môi trường truyền thông đại chúng với thời gian chú ý ngắn, người phải giải thích dài dòng thường là người thua cuộc trong mắt công chúng phổ thông.

Cơ chế này càng trở nên hiệu quả hơn khi kết hợp với kỹ thuật xây dựng kẻ thù chung. Thay vì nói về định chế, người tuyên truyền tập trung công kích một cá nhân hoặc một nhóm “tinh hoa” ẩn danh. Thay vì phân tích GDP hay chỉ số tự do, họ dùng các từ ngữ cảm xúc mạnh như “suy đồi”, “hỗn loạn”, “độc tài trá hình”. Thông tin đa chiều bị thay thế bằng biểu tượng, số liệu bị thay thế bằng tính từ. Kết quả là một chiến lược mà các nhà nghiên cứu gọi là “vũ khí hóa sự thiếu hiểu biết”: người tuyên truyền tạo ra một bức tường ngăn chặn mọi nỗ lực đối thoại logic về sau, vì người nghe đã mặc định rằng sự thật vốn đơn giản như thế.

Tại sao “nói dối thô sơ” hiệu quả hơn “lèo lái tinh vi”?

Phần I cho thấy não bộ con người có cấu trúc thiên về tiếp nhận thông tin đơn giản – đó là điều kiện cần. Nhưng câu hỏi còn lại là: tại sao người tuyên truyền lại chủ động chọn cách làm thô sơ thay vì tinh vi, dù họ hoàn toàn có khả năng xây dựng những lập luận phức tạp hơn? Đây là góc nhìn từ phía người phát – và câu trả lời nằm ở một kỹ thuật mà các nhà nghiên cứu gọi là “Tạo dựng huyền thoại” (Myth-making). Myth-making không đơn thuần là nói dối. Đó là quá trình chủ động xây dựng một câu chuyện gốc (master narrative) đủ đơn giản để lan truyền, đủ cảm xúc để ghi nhớ, và đủ cứng để kháng lại mọi phản bác logic. Khi huyền thoại đã được cài vào văn hóa đại chúng – qua lặp lại, qua hệ thống giáo dục, qua ngôn ngữ hàng ngày – nó không còn được xử lý như một tuyên bố cần kiểm chứng nữa, mà trở thành một tiền đề mặc nhiên.

Trong khuôn khổ tư duy Hệ thống 1 mà Kahneman mô tả trong Thinking, Fast and Slow, các câu chuyện có tác nhân và động cơ rõ ràng được chấp nhận dễ hơn các mô hình trừu tượng. Sự thật phức tạp của xung đột Trung Đông bao gồm địa chính trị, cân bằng quyền lực với Nga và Trung Quốc, an ninh Israel, chống khủng bố, và bảo vệ luồng lưu thông dầu mỏ toàn cầu – không có nhân vật phản diện cụ thể nào. Lời nói dối “Cướp dầu” thì có: một kẻ tham lam, một hành động hữu hình. Con người có xu hướng tin vào những giải thích dựa trên “lòng tham” hơn là các hệ thống chính sách đối ngoại trừu tượng, và chính sự hữu hình đó khiến nó ghi vào trí nhớ mạnh hơn bất kỳ phân tích địa chính trị nào.

Nếu tuyên truyền nói sát sự thật nhưng lèo lái một chút, người nghe vô tình bị kéo vào một cuộc thảo luận logic. Chẳng hạn nếu tuyên bố rằng “Mỹ can thiệp để ổn định thị trường năng lượng nhưng thực chất có ý đồ gây ảnh hưởng chính trị”, người nghe sẽ bắt đầu hỏi: gây ảnh hưởng thế nào, có lợi gì cho dân ta không. Ngược lại, khi nói “Cướp dầu”, vấn đề được đóng khung thành phạm trù đạo đức: Kẻ cướp và Nạn nhân. Điểm cốt lõi không nằm ở việc yếu tố tài nguyên có tồn tại hay không – mà ở chỗ toàn bộ hiện tượng bị rút gọn thành một nguyên nhân duy nhất (reduction framing). Một khi khung đạo đức đã được áp vào, mọi lập luận về chính trị hay kinh tế đều trở nên vô nghĩa: người ta không thể tranh luận về địa chính trị với một người đang tin rằng đó là một vụ cướp.

Nghiên cứu của Lynn Hasher tại Đại học Toronto chỉ ra rằng một thông tin dù vô lý nhưng nếu đủ đơn giản và được lặp đi lặp lại, nó sẽ dần trở thành “sự thật mặc định” trong não bộ (Illusory Truth Effect). Một lời nói dối phức tạp rất khó lặp lại chính xác giữa nhiều người, trong khi một khẩu hiệu ngắn gọn như “Mỹ = Cướp dầu” có thể được lặp lại bởi một chính trị gia, một người lái taxi, hay một đứa trẻ. Sự thống nhất ấy tạo ra một môi trường thông tin bao vây, khiến người nghe cảm thấy ai cũng nói thế thì chắc là đúng.

Song song với đó, trong nghiên cứu về tâm lý học chiến tranh thông tin, kỹ thuật này còn được gọi là “Chêm nêm” (Cognitive Wedge). Mục tiêu không phải là để người nghe tin 100% vào việc “cướp dầu”, mà là để triệt tiêu mọi nỗ lực tìm hiểu các lý do khác. Khi cái nhãn đó đã được đóng vào đầu, bất kỳ ai giải thích về “tự do hàng hải” hay “chống khủng bố” sẽ lập tức bị dán nhãn là kẻ bao biện hoặc bị tẩy não. Lời nói dối đơn giản đóng vai trò như một bộ lọc, chặn đứng mọi thông tin đa chiều.

Chiều kích cuối cùng là cảm xúc. Sự thật thường mang màu sắc trung tính, trong khi lời nói dối đơn giản thường mang màu sắc cảm xúc cực đoan. Nghiên cứu của Vosoughi, Roy và Aral đăng trên tạp chí Science (2018) dựa trên dữ liệu Twitter cho thấy tin giả đạt tốc độ lan truyền đến 1.000 người đầu tiên nhanh hơn tin thật khoảng sáu lần – bởi vì tin giả, đặc biệt là các thuyết âm mưu đơn giản, kích hoạt sự phẫn nộ. “Cướp” là từ kích động sự giận dữ. Cảm xúc càng cao, khả năng phân tích logic càng thấp.

Người tuyên truyền không chọn cách “lèo lái sự thật” vì cách đó quá mỏng manh: một người có kiến thức trung bình hoàn toàn có thể bẻ gãy một lập luận lèo lái. Để bẻ gãy một lời nói dối đơn giản và cực đoan, ngược lại, cần một nỗ lực giáo dục khổng lồ. Trong tuyên truyền độc tài, hiệu quả quan trọng hơn sự tinh tế. Họ không cần bạn thấy họ thông minh – họ cần bạn thấy thế giới này đơn giản và kẻ thù của họ là kẻ xấu xa nhất có thể.

Tại sao hiệu quả tuyên truyền không đồng đều giữa các xã hội?

Mức độ hiệu quả của loại tuyên truyền đơn giản hóa cực đoan không giống nhau trên toàn cầu. Cùng một lời nói dối, cùng một mức độ bão hòa thông tin – nhưng kết quả có thể hoàn toàn khác nhau tùy vào “hệ sinh thái nhận thức” của từng xã hội: một phức hợp bao gồm niềm tin vào thiết chế, trình độ dân trí truyền thông, cấu trúc thị trường thông tin, và văn hóa chính trị.

Nghiên cứu từ Edelman Trust Barometer cho thấy mức độ tin tưởng vào các thiết chế – chính phủ, truyền thông, chuyên gia – quyết định cách người dân tiếp nhận thông tin. Ở các xã hội có niềm tin thấp, khi người dân không tin vào báo chí chính thống hay giới chuyên gia, họ có xu hướng tìm đến các giải thích ngoài luồng hoặc thuyết âm mưu. Ở các xã hội có niềm tin cao, người dân tin vào quy trình kiểm chứng: lời nói dối quá đơn giản bị coi là xúc phạm trí tuệ và bị đào thải ngay lập tức.

Liên kết chặt với yếu tố đó là trình độ dân trí truyền thông. Phần Lan thường xuyên đứng đầu các bảng xếp hạng về khả năng chống lại tin giả, nhờ giáo dục tư duy phản biện và nhận diện tuyên truyền được tích hợp vào chương trình quốc gia (Finnish National Core Curriculum) từ bậc tiểu học. Khi người dân hiểu về các kỹ thuật ngụy biện và đóng khung thông tin, não bộ tự động tạo ra một lớp “miễn dịch nhận thức”: một thông tin quá đơn giản sẽ bị nhận diện ngay là công cụ thao túng cảm xúc, chứ không phải phân tích chính trị.

Hiệu quả của tuyên truyền cũng tỷ lệ thuận với mức độ độc quyền thông tin. Trong xã hội đóng, khi nhà nước kiểm soát toàn bộ dòng chảy thông tin và mọi nguồn đều nói cùng một nội dung, não bộ rơi vào Illusory Truth Effect: không có thông tin đối lập để so sánh, lời nói dối đơn giản trở thành sự thật duy nhất có sẵn. Trong xã hội mở, sự cạnh tranh thông tin khốc liệt buộc người dân phải tư duy và so sánh, khiến lời nói dối quá đơn giản trở nên lạc lõng trước các luồng dữ liệu đa chiều.

Một biến độc lập khác là văn hóa quyền lực. Nghiên cứu của Geert Hofstede về các chiều kích văn hóa cho thấy các xã hội có khoảng cách quyền lực cao thường chấp nhận thông tin từ các nguồn quyền uy mà ít khi đặt câu hỏi – tuyên truyền đơn giản hóa đặc biệt hiệu quả ở những môi trường mà việc nghi ngờ lời nói của bề trên bị coi là không cần thiết hay không đúng mực. Ngược lại, ở các văn hóa có tính phản biện cao, mọi tuyên bố đều phải đi kèm bằng chứng và lập luận logic mới được chấp nhận.

Nghiên cứu của Đại học Stanford về sự phân cực chính trị cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: khi một xã hội bị chia rẽ sâu sắc – về sắc tộc, tôn giáo, chính trị – người ta không còn quan tâm đến Sự thật mà chỉ quan tâm đến “Sự thật của phe ta”. Người ta tin vào câu chuyện “Mỹ cướp dầu” không phải vì nó đúng, mà vì nó phục vụ cho định kiến có sẵn về đối phương. Đáng chú ý hơn: ngay cả trong xã hội mở, khi mức độ phân cực vượt ngưỡng, các cơ chế đề kháng thông thường sụp đổ và hành vi tiếp nhận thông tin trở nên không khác gì môi trường tuyên truyền.

Các yếu tố trên không chỉ là lý thuyết. Sau sự kiện Crimea năm 2014, Nga triển khai một chiến dịch thông tin có hệ thống nhắm vào các quốc gia vùng Baltic và Ukraine, với thông điệp cốt lõi cực kỳ đơn giản: “NATO bao vây – phương Tây muốn tiêu diệt người Nga”. Nghiên cứu của EU DisinfoLab và NATO StratCom Centre of Excellence ghi nhận chiến dịch này vận hành qua mạng lưới các trang web giả danh báo địa phương, lặp lại biến thể của cùng một khẩu hiệu ở quy mô lớn và có phối hợp. Kết quả phân kỳ rõ rệt theo đúng các yếu tố đã phân tích: tại Estonia và Latvia – nơi có nền giáo dục truyền thông mạnh và kinh nghiệm lịch sử với tuyên truyền Xô Viết – tỉ lệ người tin vào các thông điệp này thấp hơn đáng kể so với một số vùng miền Đông Ukraine, nơi hệ sinh thái truyền thông đơn nguồn và khoảng cách quyền lực văn hóa cao hơn. Cùng một lời nói dối, cùng một mức độ bão hòa thông tin – nhưng “địa thổ nhận thức” khác nhau dẫn đến kết quả khác nhau.