Zanzibar – Quốc gia tự xóa sổ

zanzibar

Đăng Phạm

Nếu là người thích tìm hiểu các kỉ lục quân sự, rất có thể bạn đã nghe qua cái tên Zanzibar. Quốc gia (hay chính xác là cựu quốc gia) này đang nắm giữ kỉ lục buồn: thua trận nhanh nhất lịch sử, với ”thành tích” đầu hàng người Anh chỉ sau…45 phút. Kỉ lục này hiện tại vẫn nằm trong sách Guinness World Records, và có lẽ sẽ chẳng có nước nào phá nổi nó nữa.

Tuy nhiên, đó có thể là tất cả những gì người ta biết về quá khứ Zanzibar. Những người sinh ra ở nửa sau thế kỉ 20 thậm chí có thể không biết đã có một quốc gia tên Zanzibar tồn tại đến tận năm 1964. Những gì mà đa phần thế giới biết đến Zanzibar ngày nay là một hòn đảo du lịch tuyệt đẹp, những hương liệu chất lượng bậc nhất thế giới, pha trộn hơn 10 nền văn hóa,…và điều quan trọng là mọi người nghĩ ZANZIBAR LÀ MỘT PHẦN CỦA TANZANIA.

Dù ngày nay thuộc Tanzania, nhưng trong lịch sử của mình Zanzibar chưa bao giờ coi mình thuộc về châu Phi chứ đừng nói đến một quốc gia châu Phi. Lịch sử ghi nhận: ZANZIBAR LÀ QUỐC GIA ARAB VÀ HỒI GIÁO. Tuy nhiên, biến cố lịch sử xảy ra vào năm 1964, đã xóa sổ toàn bộ lịch sử đất nước này, biến Zanzibar từ quốc gia độc lập trở thành 1 bộ phận của nước khác. Nhưng lịch sử của Zanzibar rất nhiều thú vị, và thú vị năm 1964 là quốc gia này không hề bị tấn công từ bên ngoài, chính người dân nơi này đã ”dâng” đất nước mình cho ngoại quốc.

Ngoài lề: trước năm 1964 cũng không có quốc gia gọi là ”Tanzania” như ngày nay. Tanzania ngày nay tên đầy đủ là ”Cộng hòa thống nhất Tanzania”, cũng đã nói lên quốc gia này là sự hợp nhất giữa hai thực thể Tanganiyka (đất liền, có thể gọi là Đại lục) và Zanzibar (hải đảo). Lịch sử của Tanganiyka xin không đề cập ở đây. Bài này xin nói về lịch sử của Zanzibar và cuộc cách mạng năm 1964.

20141122_MAM996.png

Những thổ dân đầu tiên của Zanzibar được gọi là Hadimu và Tumbatu. Dù có da đen nhưng ngày nay vẫn chưa có bằng chứng hay công trình nghiên cứu nào kết luận được liệu thổ dân Hadimu và Tumbatu có từ đại lục châu Phi di cư sang Zanzibar hay không. Những người ủng hộ thuyết Zanzibar thuộc về châu Phi thì dựa vào ngôn ngữ của thổ dân Zanzibar với ngôn ngữ của người Bantu châu Phi. Những người phản đối thuyết này thì dựa vào bằng chứng rằng thổ dân Zanzibar rất kém đóng thuyền, và vì vậy bác bỏ khả năng họ di cư từ đại lục châu Phi. Vì vậy ngày nay, tranh cãi về nguồn gốc thổ dân Tumbatu cũng là tranh cãi lớn nhất về lịch sử Zanzibar.

Những chuyện sau đó rõ ràng hơn. Các thương nhân Arab, Ba Tư, Ấn Độ và cả Indonesia rất sớm đã đặt chân đến quần đảo Zanzibar. Gốm cổ Assyria tìm thấy ở Zanzibar là một bằng chứng không thể tranh cãi về sự hiện diện của người Lưỡng Hà đến quần đảo Ấn Độ Dương này. Và người Ba Tư được coi là đặt tên cho quần đảo. Tên “Zanzibar” là bắt nguồn từ tiếng Ba Tư:زنگبار (Zangi-bar ) có ý nghĩa là ”bờ biển Đen”

Suốt nhiều thế kỷ, Zanzibar trở thành trung tâm buôn bán tuy không lớn của Ấn Độ Dương. Người Ấn Độ, Arab, Indonesia,..mang đến đây nhiều hương liệu, gia vị đặc trưng của họ như: đinh hương, đậu khấu, quế, hạt tiêu, cọ sợi,…khiến nó mang cái tên ”quần đảo Gia vị” cùng tên với quần đảo Gia vị nổi tiếng nhất thế giới ở Maluku, Indonesia. Sau này, người dân đã tiến lên trồng cả các gia vị này trên đảo, ngày nay trở thành hàng xuất khẩu chính của Zanzibar.

Trong số đó, người Arab với lợi thế khoảng cách địa lý gần hơn, đã bắt đầu ở lại lâu dài trên đảo từ thế kỷ thứ 10, hình thành thị xã Stone Town (Phố Đá), di sản thế giới của UNESCO. Người Arab dần kiểm soát đường buôn bán của Zanzibar, nắm luôn cả đường mậu dịch trên biển Đông Phi. Người Arab còn mang cả nô lệ từ châu Phi đến Zanzibar, đồng thời truyền đạo Hồi cho những người này cũng như thổ dân trên đảo. Thế kỉ thứ 10 đã bắt đầu xác lập Zanzibar trở thành quốc gia dưới tay người Arab và Hồi giáo.

Dấu ấn lịch sử lớn của Zanzibar xuất hiện vào năm 1499. Vasco da Gama trên đường đến Ấn Độ đã đặt chân lên Zanzibar năm 1499. Người Bồ Đào Nha ghi nhận Zanzibar là ”nơi buôn bán không quá sầm uất, có nhiều sản vật như Ấn Độ,…”, ”giới tinh hoa Arab kiểm soát và nắm nô lệ da đen”. Vì biết thế lực của người Arab ở đây không mạnh, năm 1505, hạm đội của Francisco de Almeida đã chiếm quần đảo và sáp nhập vào Đế quốc Bồ Đào Nha. Người Bồ Đào Nha kiểm soát nơi này 2 thế kỷ.

Nói về quốc gia gắn kết nhất với Zanzibar thì đó là Oman. Trong chuyến hải trình của mình, Bồ Đào Nha chiếm được Oman và chiếm đóng kinh đô Muscat trong suốt 143 năm từ 1507 đến 1650. Nhưng Đế chế Bồ Đào Nha nhanh chóng suy tàn. Họ bị người Ottoman đánh tan tác ở Muscat năm 1522, nhưng Ottoman không chiếm thành phố. Đến cuối thế kỉ 17, các bộ lạc Hồi Giáo đã đuổi được người Bồ Đào Nha khỏi Oman, thành lập Đế quốc Oman lừng lẫy thế kỉ 17-19.

DE QUOC oMAN

Đế quốc Oman (The Omani Empire) – là một đế chế hàng hải hùng mạnh ở Ấn Độ Dương từ thế kỉ 17 đến 19

Sau khi đánh bại người Bồ Đào Nha, Oman trở thành một đế quốc hùng mạnh khu vực. Họ liên minh với Anh chiếm rất nhiều đất của Bồ Đào Nha ở Đông Phi và Ấn Độ. Trong sự bành trướng của mình, năm 1698, quân Oman chiếm được Zanzibar.

Zanzibar nhanh chóng trở thành một bộ phận rất quan trọng của Đế quốc Oman. Nhờ kiểm soát được Zanzibar, Oman nắm được đường mậu dịch trên Ấn Độ Dương, chia sẻ với người Anh. Zanzibar giúp đế quốc Oman trở nên rất giàu có. Nhận thấy tầm quan trọng của quần đảo này, năm 1840, một sự kiện hiếm có trong lịch sử, Quốc vương Said bin Sultan của Oman đã rời đô từ Muscat sang Stone Town ở Zanzibar. Quần đảo nhỏ bé chơi vơi giữa Ấn Độ Dương trở thành kinh đô của một đế quốc Oman rộng lớn, thêm một sự kiện thú vị của lịch sử.

Tuy nhiên, năm 1856, Quốc vương Said bin Sultan của Oman qua đời. các con trai ông là Sayyid Thuwaini và Sayyid Majid đã tranh giành nhau quyền nối ngôi. Hậu quả là đế quốc Oman bị phân chia. Nhờ sự trung gian của người Anh, Đế quốc Oman bị chia thành ”Vương quốc Muscat và Oman” của Sayyid Thuwaini, kiểm soát bán đảo Arab, và ”Vương quốc Zanzibar” của Sayyid Majid, kiểm soát Zanzibar và vùng Đông Phi.

Sau sự phân chia này, cả Oman và Zanzibar đều yếu đi trông thấy. Zanzibar bị mất các vùng đất ở Đông Phi. Somali mất vào tay Ý, Kenya được nhượng cho Anh, Tanganyika (đất liền Tanzania ngày nay) mất cho Đức,…Chỉ nhờ sự can thiệp của Anh, Zanzibar mới thoát khỏi nguy cơ bị Đức xâm lược năm 1890, sau khi nước này chiếm được Tanganyika. Nhưng cũng do hiệp ước Anh kí với Đức, Zanzibar trở thành lãnh thổ bảo hộ của Anh.

Sự bảo hộ của Anh gây ra một số phản đối trong nội bộ Zanzibar. Năm 1896, quốc vương Zanzibar Hamad bin Thuwaini thân Anh qua đời, cháu trai Khalid bin Bargash lên nắm quyền, là một người chống sự bảo hộ của Anh. Người Anh ra tối hậu thư, buộc phải để Hamud bin Muhammed lên kế vị nếu không sẽ tấn công. Đến 9h ngày 27/8/1896, tàu quân Anh nã pháo vào cung điện Hoàng gia của Zanzibar. Đến 9h45, quân Zanzibar đầu hàng!!!!!!

Sau khi giúp Hamud bin Muhammed lên ngôi, người Anh bắt ông vua này bãi bỏ chế độ nô lệ ở Zanzibar. Zanzibar chấm dứt vai trò là nơi buôn bán nô lệ trên biển Đông Phi. Hơn 10.000 nô lệ da đen được giải phóng, các chủ nô được bồi thường. Hiện nay ở Zanzibar vẫn còn một đài tưởng niệm lớn cho các nô lệ da đen ở đây, nằm ngay trước nhà thờ Kito giáo lớn nhất của hòn đảo. Người đã có công thuyết phục Zanzibar bãi bỏ nô lệ là bác sĩ, nhà truyền giáo người Anh David Livingstone, người đã được khắc tên lên thánh giá của nhà thờ, và được coi là nhân vật thứ 98 trong 100 nhân vật ảnh hưởng nhất của nước Anh. Livingstone đã cho xây nhà thờ ngay trên nền cũ của khu chợ nô lệ tàn bạo của Zanzibar.

Ngày 10 tháng 12 năm 1963, Zanzibar được độc lập từ sự cai trị của Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland với chế độ quân chủ lập hiến dưới quyền Sultan, tiếp tục là một quốc gia Arab và Hồi giáo. Vào thời điểm đó, Zanzibar có dân số khoảng 300.000 người. Dân số da đen trên đảo Zanzibar đã chiếm tới 60%, nhưng có đến 99% dân số theo đạo Hồi. Nô lệ châu Phi chiếm một phần rất đông trong tổng dân số 300.000 của Zanzibar, ước tính có đến 1/3 dân số Zanzibar là con cháu nô lệ gốc Phi.

Dù vậy, sau độc lập, xung đột giữa người gốc Phi, kể cả gốc Phi Hồi Giáo với người Arab lên cao. Người Arab chỉ có 50.000 người, cùng với 20.000 người Ấn Độ nhưng lại nắm mậu dịch và thương mại, rất giàu có và có quyền lực xã hội. Người Ấn Độ nắm quyền trồng gia vị, có lợi nhuận cao. Trong khi đó, người da đen chỉ trồng lương thực, canh tác kém nên thiếu đói. Lực lượng cảnh sát bảo vệ quốc vương Jamshid bin Abdullah cũng do người Arab nắm.

Từ năm 1963, tình hình bắt đầu rối ren ở Zanzibar. Bạo lực giữa người Phi và người châu Á bùng phát ở nhiều nơi, nhiều người chết. Trong đó, nhiều người Phi có tư tưởng Marxist, là những người sốt sắng làm cách mạng nhất, muốn đưa Zanzibar thành một nước XHCN của người da đen. Những người này lập thành đảng Afro-Shirazi Xã hội chủ nghĩa. Ngoài ra, một số người Arab Xã hội chủ nghĩa lập nên đảng Umma, cũng muốn làm một cuộc cách mạng XHCN độc lập với người Phi. Tuy nhiên trong cách mạng 1964, 2 đảng này đã bắt tay nhau

Đến 3h sáng ngày 12/1/1964, cách mạng Zanzibar bùng nổ. Gần 2000 người gốc Phi, trong đó khoảng 600 người có vũ trang, tràn ra đường phố chém giết người Arab. Các cơ quan chính phủ thất thủ, thủ tướng và nhà vua phải bỏ chạy. Cách mạng thắng lợi nhanh chóng, nhanh như Zanzibar đầu hàng người Anh. 61 công dân Mỹ, trong đó có 16 nhân viên của một trạm theo dõi vệ tinh của NASA, cũng bị bắt giữ

Tuy nhiên, những gì xảy ra sau cách mạng mới đáng nói. Đó là cuộc trả thù tàn khốc và đẫm máu nhằm vào người Arab. Tuy nhiên, thảm kịch này có thể đã không bao giờ được biết đến, nếu không có một sự tình cờ.

Một đoàn làm phim người Ý, trong lúc đang quay phim cho phim tài liệu ”Africa Addio”, đã bay qua biển Zanzibar ngày 12/1/1964. Tại đây, họ đã tình cờ quay được những thước phim gây sốc cả thế giới (tuy nhiên không sốc với những người xem cả bộ phim vì bản thân phim tài liệu này đã có quá nhiều cảnh kinh dị khác). Trong các đoạn phim, người ta nhìn thấy hàng dài tù nhân Arab bị dẫn đến mộ tập thể, bị người da đen chôn sống, xác chết người Arab chồng chất mà tác giả miêu tả là ”những bóng trắng giống ma hơn là người”, những người Phi hoảng hốt khi thấy máy bay,…Cuối cùng là cảnh quay rất đau lòng khi hàng chục nghìn người Arab tuyệt vọng chạy ra bờ biển để trốn khỏi cuộc thảm sát. Để hôm sau khi đoàn phim quay lại, bãi biển đầy xác người. Đến nay những cảnh phim này là tư liệu thị giác duy nhất về các vụ tàn sát tại Zanzibar năm 1964, và được coi là ”thước phim có giá nhất, làm nên cả bộ phim” do không có bất cứ thước phim nào khác ghi lại cảnh này.

440px-Zanzibar_revolution_graves2.jpg

Cho ai muốn xem phim ”Africa Addio”: bộ phim là tài liệu thật 100%, nên rất nhiều cảnh máu me, giật gân như lột tả sự hoang dại của châu Phi mới độc lập: núi tay người bị chặt ở Rwanda, quay trực tiếp cảnh săn voi, giết thú rừng, cảnh hành quyết công khai, lính đánh thuê chơi đùa với đầu lâu,…

Còn trên chính thức, các tài liệu công bố có đến 20.000 người Arab và Nam Á đã bị giết hại dã man. Hàng chục nghìn người khác đã bỏ chạy đến Oman lánh nạn.

Người chỉ huy các vụ tàn sát này là John Okello, một người gốc Uganda của đảng Afro-Shirazi. Sự tàn bạo của Okello khiến ông bị các đảng viên Umma người Arab vốn ủng hộ ông trong cách mạng, đẩy sang một bên và phải trở về Uganda. Ngoài ra, do 99% dân số là Hồi giáo, nhưng Okello là đạo Cơ đốc khiến ông bị ghét trong chính nội bộ đảng Afro-Shirazi. Cuối cùng, đảng Afro-Shirazi và đảng Umma, cả 2 đều Xã hội chủ nghĩa liên minh cầm quyền, chia sẻ quyền lực cho cả người Phi và Arab. Nhưng dân số Arab và Nam Á đã chạy hết khỏi đảo. Năm 1988, dân số Zanzibar chỉ còn 158.000 người. Người Arab chỉ còn hơn 1000, chủ yếu là Đảng viên đảng Umma.

Cuộc cách mạng Zanzibar mang hơi hướng Xã hội chủ nghĩa khiến người Anh vô cùng lo ngại. Trong ngày 12/1, quân Anh ở Kenya đã trực chiến sẵn sàng can thiệp. Nhưng cuối cùng đã không có cuộc tấn công nào.

Chính phủ Zanzibar lên nắm quyền ngay lập tức công nhận Cộng hòa dân chủ Đức (Đông Đức) và CHDCND Triều Tiên. Đến tháng 2, cố vấn Liên Xô, Đông Đức, Trung Quốc đã có mặt ở Zanzibar. Báo New York Times viết ”Zanzibar trên bờ vực Cộng sản – Cuba của châu Phi”. Che Guevara phát biểu tại Cuba vào ngày 15 tháng 8 rằng “Zanzibar là bạn của chúng tôi và chúng tôi trao cho họ một chút giúp đỡ nhỏ nhoi của mình, là sự giúp đỡ anh em của chúng tôi, sự giúp đỡ cách mạng của chúng tôi tại thời điểm cần thiết” được cho là ám chỉ đến sự hỗ trợ của cố vấn Cuba trong cách mạng. Bên cạnh đó, có thuyết âm mưu cho rằng tình báo Israel đã hỗ trợ cuộc cách mạng, với mục đích chống người Arab.

Dù người Anh ban đầu định tấn công dẹp bỏ cuộc cách mạng hơi hướng XHCN này, nhưng cuối cùng giới hạn lại rằng: ”cầm quyền ở Zanzibar đang nghiêng về những người dân tộc chủ nghĩa châu Phi, phe cộng sản Arab Umma đang yếu thế”. Vậy nên người Anh để cho Zanzibar yên ổn, nhưng sẽ tấn công nếu đảng Umma XHCN định đảo chính.

Tuy vậy, lo ngại đảo chính đã khiến các lãnh đạo gốc Phi của Zanzibar có một quyết định lịch sử: xin gia nhập Tanganyika, một quốc gia lúc trước được biết đến là ”thuộc địa” của Zanzibar. Cuộc hợp nhất này đã tạo nên đất nước mới: Cộng hòa thống nhất Tanganyika và Tanzania, sau đổi tên thành Cộng hòa thống nhất Tanzania. Mục đích của sự sáp nhập là để ngăn ngừa nguy cơ người Arab đảo chính. Sau sáp nhập, dân cư Tanganyika đã tràn sang Zanzibar, biến tiếng Swahili trở thành ngôn ngữ lớn nhất ở đây, vượt qua tiếng Arab. Đó là sự kiện chấm dứt vai trò của Zanzibar với vai trò quốc gia Arab và Hồi giáo, trở thành một phần của châu Phi. Ở một khía cạnh nào đó, Zanzibar đã trở thành ”vong quốc”

Ngày nay, tại Zanzibar, cách mạng 1964 là một sự kiện văn hóa trọng yếu, được đánh dấu bằng việc phóng thích 545 tù nhân nhân dịp kỷ niệm 10 năm và một buổi diễu binh nhân kỷ niệm 40 năm. Ngày Cách mạng Zanzibar được chính phủ Tanzania xác định là một ngày nghỉ lễ công cộng; được kỷ niệm vào 12 tháng 1 hàng năm.

Ngày nay, Zanzibar là một phần lãnh thổ Tanzania, nhưng độc lập tương đối. Zanzibar có chính phủ, quốc hội, bầu cử, hiến pháp riêng, nhưng chung tiền tệ với Tanzania. Đặc biệt, Zanzibar vẫn có đội bóng đá riêng, giải Vô địch quốc gia riêng, và mới đây vừa là nhà Á quân của cup bóng đá Đông Phi, trong giải đấu mà họ thắng chính Tanzania. Tình trạng này rất giống ”một quốc gia, hai chế độ” của Trung Quốc, nên đôi khi người ta gọi Zanzibar là ”Hồng Kong của Châu Phi”

Bên cạnh là một hòn đảo du lịch phát triển, nơi buôn bán gia vị sầm uất, Zanzibar ngày nay đôi lúc vẫn bùng phát bạo lực, và thường xuyên bị cáo buộc gian lận bầu cử. và bạo lực của cảnh sát gốc Phi với cư dân Arab.


 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s