Nghiên Cứu Lịch Sử

Dinh Thang

Lịch sử Thăng Long – Hà Nội, xét đến cùng, là lịch sử của những cuộc thiên di. Không có vùng đất nào ở đồng bằng Bắc Bộ chứng kiến nhiều làn sóng di cư với quy mô và tính chất đa dạng như nơi này. Mỗi làn sóng không chỉ làm thay đổi con số dân số mà còn tái cấu trúc cả cấu trúc xã hội, diện mạo đô thị và nền tảng văn hóa của thành phố.

Sức hút đó không phải ngẫu nhiên. Thăng Long nằm ở đầu mối của toàn bộ hệ thống sông ngòi đồng bằng Bắc Bộ – nơi sông Hồng, sông Đuống, sông Tô Lịch và các nhánh phụ giao nhau tạo thành một mạng lưới giao thông thủy tự nhiên nối liền vùng núi phía Bắc với vùng duyên hải và đồng bằng châu thổ. Trước khi có đường bộ, đường thủy là huyết mạch kinh tế duy nhất, và Thăng Long kiểm soát toàn bộ huyết mạch đó. Bất kỳ triều đại nào muốn nắm quyền kiểm soát vùng châu thổ sông Hồng cũng phải đặt trung tâm ở đây. Vị trí địa chính trị đó là lý do sâu xa khiến Thăng Long liên tục là điểm đến của các làn sóng di cư qua nhiều thế kỷ và nhiều thể chế khác nhau – từ mệnh lệnh của vua, tiếng gọi của thị trường, cho đến áp lực của chiến tranh và tốc độ của đô thị hóa hiện đại.

Thời Lý: Cuộc tụ cư lập đô

Năm 1010, vua Lý Công Uẩn ban Chiếu dời đô, chuyển triều đình từ Hoa Lư (Ninh Bình) về thành Đại La, đặt tên mới là Thăng Long. Đây không đơn thuần là một quyết định hành chính. Nhìn từ góc độ dân cư, đó là một cuộc quy tụ nhân lực có chủ đích và quy mô lớn nhất mà đồng bằng Bắc Bộ từng chứng kiến tính đến thời điểm đó.

Toàn bộ bộ máy vương triều – hoàng tộc, quan lại văn võ, cấm quân, cấm vệ binh cùng đoàn tùy tùng – dời đô từ Ninh Bình ra Bắc. Sự hiện diện của một tầng lớp quý tộc và lực lượng quân sự đông đảo ngay lập tức tạo ra một thị trường tiêu thụ khổng lồ tại vùng đất vốn còn thưa thớt.

Kéo theo họ là làn sóng thợ thủ công lành nghề nhất từ khắp các lộ, trấn trong cả nước. Thợ gốm từ vùng lưu vực sông Hồng kéo về lập lò gốm dọc bờ sông – khởi nguồn sớm của nghề gốm ven Thăng Long, mà làng Bát Tràng là kết quả tích lũy qua nhiều thế kỷ tiếp theo, hình thành rõ nét vào thế kỷ XIV-XV. Thợ đúc đồng từ Kinh Bắc và Hải Dương đổ về phục vụ các công trình Phật giáo phát triển rực rỡ thời Lý. Thợ mộc và thợ nề từ vùng Nam Định, Hà Nam ngày nay dựng cung điện và đền chùa. Điểm đặc biệt: nhiều nhóm thợ đi theo làng, theo họ tộc, và khi đến Thăng Long, họ tụ họp sống cùng nhau ở khu vực bên ngoài Hoàng thành theo nghề gốc. Đây chính là mầm mống đầu tiên của cấu trúc “phố nghề” – tiền đề cho hệ thống 36 phố phường hình thành và định hình dần qua nhiều thế kỷ sau đó, nơi mỗi con phố gắn liền với một nghề thủ công từ một vùng quê cụ thể.

Cùng lúc đó, thương nhân từ các vùng sông nước sông Hồng, sông Thái Bình chèo thuyền chở nông sản và sản vật về kinh thành buôn bán. Họ lập bến thuyền và các khu chợ sầm uất sát sông Hồng, đặt nền móng cho tính chất thương mại mà về sau, khi đô thị phát triển mạnh vào thời Lê, được dân gian gọi bằng cái tên bình dân: Kẻ Chợ – vùng đất của những người làm chợ.

Cuộc tụ cư năm 1010 tạo ra một bộ “gen” dân cư rất đặc biệt. Người Thăng Long gốc thời kỳ đầu là sự hòa quyện giữa tầng lớp quý tộc và Nho sĩ từ Hoa Lư, sự khéo léo của thợ thủ công Kinh Bắc, và sự sắc sảo của thương nhân sông nước. Chính từ sự quy tụ của những gì tinh tế và giỏi giang nhất của cả nước mà cư dân Thăng Long dần hình thành nên lối sống và gu thẩm mỹ riêng – nền tảng cho câu ca dao về sau: “Chẳng thanh lịch cũng người Tràng An”.

Thời Lê Sơ và Lê Trung Hưng: Bùng nổ Kẻ Chợ

Nếu thời Lý là giai đoạn “tụ cư” theo mệnh lệnh hành chính thì thời Lê Sơ và Lê Trung Hưng (thế kỷ XV-XVIII) là thời kỳ Thăng Long bùng nổ vì “tiếng gọi của thị trường”. Thành phố không còn bó hẹp trong vai trò kinh đô của vua quan mà lột xác thành trung tâm thương mại lớn nhất khu vực, với câu thành ngữ “Nhất Kinh Kỳ, nhì Phố Hiến” phản ánh vị thế độc tôn của nó.

Làn sóng thứ nhất đến từ nội địa. Chế độ tư hữu ruộng đất phát triển mạnh thời Lê, quá trình tập trung ruộng đất vào tay địa chủ đẩy hàng vạn nông dân các tỉnh đồng bằng sông Hồng – Hải Dương, Sơn Nam, Kinh Bắc – vào cảnh mất tư liệu sản xuất. Thăng Long lúc này trở thành miền đất hứa. Chính sách nới lỏng thương nghiệp của triều đình tạo ra hàng vạn việc làm phi nông nghiệp. Những nông dân rời quê lên đây làm phu khuân vác tại bến sông, làm thuê trong các xưởng thủ công, buôn bán nhỏ lẻ, hay gia nhập các phường hội nghề đã có sẵn. Kết quả là khu vực ngoại vi Hoàng thành trở thành không gian đô thị mật độ dày đặc, nhà cửa san sát, và Thăng Long chính thức được định danh là Kẻ Chợ – nơi “Kinh Kỳ” hành chính và “Kẻ Chợ” thị dân hòa làm một.

Làn sóng thứ hai đến từ quốc tế. Thế kỷ XVII-XVIII chứng kiến nhà Minh sụp đổ, nhà Thanh lên thay tại Trung Quốc. Làn sóng người Hoa di cư xuống phương Nam trong giai đoạn này có nhiều nguyên nhân đan xen – từ bất ổn chính trị do chiến loạn Minh – Thanh, đến sức hút thương mại của các cảng và đô thị Đông Nam Á – và Thăng Long là một điểm đến quan trọng trong dòng chảy đó. Triều đình nhà Lê cho phép người Hoa cư trú tại một số khu vực nhất định, và họ tập trung đông nhất ở phường Đường Nhân – về sau là khu vực phố Hàng Ngang. Người Hoa mang theo vốn lớn, tư duy thương mại sắc bén và mạng lưới giao thương quốc tế, biến các khu phố họ định cư thành trung tâm buôn bán tơ lụa, thuốc Bắc và hàng hóa sầm uất bậc nhất.

Quan trọng hơn, họ thay đổi kiến trúc của Thăng Long. Thay vì nhà tranh vách đất, người Hoa xây dựng những ngôi nhà ống một hoặc hai tầng bằng gạch, lợp ngói, vừa ở vừa làm cửa hàng – kiểu kiến trúc mà người Việt dần học theo và trở thành hình ảnh đặc trưng của “Hà Nội 36 phố phường” với những mái ngói thâm nghiêm.

Cuộc di cư thời kỳ này xóa nhòa dần tính chất quý tộc phong kiến thuần túy của Thăng Long, thay bằng sự lên ngôi của văn hóa thị dân – tiếng rao đêm, tiếng búa đập của phường rèn, không khí mặc cả ở phiên chợ cửa sông – đặt nền móng cho tính cách nhạy bén kinh tế của người Hà Nội sau này.

Thời Nguyễn: Cuộc ly tâm hành chính

Năm 1831, vua Minh Mạng thực hiện cải cách hành chính toàn quốc, đổi tên Thăng Long thành Hà Nội và đặt nơi đây thành một đơn vị tỉnh trong hệ thống 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên. Tên gọi “Hà Nội” – theo nghĩa chữ Hán là “trong lòng sông” – phản ánh đặc điểm địa lý tự nhiên của vùng đất được bao bọc bởi các con sông lớn, dù ranh giới cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ.

Nhưng đằng sau cái tên mới là một tính toán chính trị sâu xa. Nhà Nguyễn đặt kinh đô tại Phú Xuân (Huế) và không thể để tồn tại một địa danh khác mang “vương khí” tương đương. Tên Thăng Long với chữ Long nghĩa là rồng – biểu tượng kinh đô ngàn năm dưới các triều Lý, Trần, Lê – dễ nuôi dưỡng hoài niệm về triều đại cũ và làm giảm uy thế của triều đình Huế. Đến thời Minh Mạng, với chính sách trung ương tập quyền nghiêm ngặt, ông xóa bỏ hoàn toàn cấu trúc “Bắc Thành” vốn quản lý cả vùng Bắc Bộ, đồng thời thay luôn địa danh gắn với ký ức kinh đô cũ bằng một tên gọi trung tính hơn về mặt chính trị.

Sự thay đổi địa vị chính trị kéo theo một cuộc dịch chuyển dân cư có chọn lọc. Một bộ phận quý tộc, quan lại, trí thức và thợ lành nghề theo lệnh triều đình vào Huế phục vụ hoàng gia. Tuy nhiên, Hà Nội tuy mất vị thế chính trị lại giữ được sức hút kinh tế của trung tâm vùng Bắc Kỳ. Thương nhân tiếp tục bám trụ các phố nghề, và Kẻ Chợ vẫn duy trì nhịp sống thị dân.

Thời Pháp thuộc: Đô thị hóa

Khi Toàn quyền Paul Doumer quyết định chọn Hà Nội làm thủ đô của Liên bang Đông Dương vào năm 1902, thành phố trở thành một đại công trường và cấu trúc dân cư của nó bị tái tạo triệt để theo logic thuộc địa.

Làn sóng di dân lớn nhất đến từ nông thôn đồng bằng sông Hồng. Chính sách cướp đoạt ruộng đất lập đồn điền và hệ thống thuế khóa nặng nề của thực dân Pháp đẩy hàng vạn nông dân các tỉnh Nam Định, Thái Bình, Hà Nam, Hưng Yên vào cùng cực. Họ đổ về Hà Nội và trở thành lực lượng lao động chân tay phục vụ công cuộc khai thác thuộc địa: xây dựng cầu Doumer (hoàn thành năm 1903, nay là cầu Long Biên), ga Hàng Cỏ, Nhà hát Lớn (hoàn thành năm 1911), hệ thống đường sắt xuyên Đông Dương; làm công nhân tại các nhà máy điện, nhà máy nước Yên Phụ, nhà máy bia Hommel; hay làm phu xe kéo và người ở cho gia đình quan chức Pháp. Những người này phải sống chen chúc ở các khu ven đô, bãi sông Hồng trong điều kiện vệ sinh tồi tàn – họ là tầng lớp vô sản thành thị đầu tiên của Hà Nội.

Ở chiều ngược lại, lần đầu tiên trong lịch sử, Hà Nội đón nhận một cộng đồng người phương Tây đến định cư lâu dài với tư cách là tầng lớp cai trị. Quan chức, sĩ quan, nhà tư bản, chủ thầu và thương nhân Pháp không sống chung với người Việt ở Phố Cổ. Họ vạch ra một không gian đô thị hoàn toàn mới ở phía Nam hồ Hoàn Kiếm: triệt hạ làng mạc cũ, lấp đầm ao, xây biệt thự kiểu Pháp, đại lộ rợp bóng cây xanh, khách sạn sang trọng như Metropole. Lối sống phương Tây – quán cà phê, rạp chiếu phim, câu lạc bộ quý tộc – xuất hiện và tạo ra một không gian sống hoàn toàn tách biệt với Kẻ Chợ cũ.

Song song với hai làn sóng đó là dòng di cư của sĩ tử và trí thức từ các tỉnh đến Hà Nội theo học hệ thống trường Pháp-Việt – trường Bưởi (nay là Chu Văn An), trường Albert Sarraut, Đại học Đông Dương. Từ đây hình thành tầng lớp “thầy ký, thầy phán” làm công chức trong các sở ty của Pháp, định cư tại Hà Nội và tạo nên lối sống tiểu tư sản tân thời đầu thế kỷ XX.

Kết quả là một Hà Nội vừa có cái lam lũ của người phu xe gốc Nam Định, cái tinh tế buôn bán của người thị dân Phố Cổ, lại vừa mang cái lịch lãm Tây học và kiến trúc lãng mạn Pháp – diện mạo đô thị mà người ta thường hoài niệm dưới cái tên “Hà Nội cũ”.

Năm 1954-1955: Cuộc đổi ngôi dân cư

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, đất nước chia cắt làm hai miền và Hà Nội trở thành trung tâm của một cuộc dịch chuyển dân cư toàn diện. Trong chưa đầy 300 ngày – thời hạn để các bên chuyển quân và di cư tự do – cấu trúc xã hội và thành phần dân cư của thủ đô thay đổi hoàn toàn qua hai dòng người đối lưu ngược chiều.

Dòng người đi vào Nam bao gồm nhiều tầng lớp khác nhau. Tầng lớp tư sản và thương gia Phố Cổ lo ngại chính sách kinh tế mới đã dời cả cơ nghiệp và nhà xưởng vào Sài Gòn. Giáo sư, bác sĩ, kỹ sư và văn nghệ sĩ đào tạo dưới mái trường Pháp-Việt cùng gia đình lên đường. Hàng vạn giáo dân từ các xứ đạo quanh Hà Nội bỏ lại nhà cửa và ruộng vườn, xuôi về cảng Hải Phòng lên tàu vào Nam. Khu nội đô, đặc biệt các khu biệt thự và dãy phố cổ, trở nên trống vắng, đìu hiu. Nhiều ngôi nhà bị khóa trái cửa, chủ nhân chỉ kịp mang theo vài va-li quần áo.

Ở chiều ngược lại, ngày 10/10/1954 – ngày Tiếp quản Thủ đô – Hà Nội đón dòng người hoàn toàn mới. Hàng vạn chiến sĩ thuộc Đại đoàn 308 và các đơn vị từ chiến khu Việt Bắc, Liên khu 3, Liên khu 4 tiến vào thành phố sau chín năm kháng chiến. Theo họ là cán bộ kỹ thuật, giáo viên, chuyên gia văn hóa từ An toàn khu về tiếp quản nhà máy, trường học, bệnh viện từ tay người Pháp. Nhà nước phân phối lại quỹ nhà ở bỏ hoang: những căn biệt thự từng thuộc về quan chức Pháp hoặc tư sản dời đi được chia nhỏ thành khu nhà công vụ cho nhiều hộ cán bộ ở chung, dùng chung sân, chung bếp.

Đây không chỉ là cuộc thay đổi về số lượng người mà là cuộc thay đổi hệ giá trị và tầng lớp lãnh đạo đô thị. Dòng người từ chiến khu mang theo phương ngữ và lối sống của nhiều vùng miền – Nghệ An, Thanh Hóa, các dân tộc thiểu số phía Bắc – hòa vào giọng nói gốc của người Hà Nội cũ còn ở lại, tạo nên một lớp văn hóa ứng xử mới. Một bộ phận tầng lớp tiểu tư sản và tư sản mang đậm dấu ấn Tây học nhường chỗ cho lực lượng công chức nhà nước và chiến sĩ cách mạng với tinh thần kỷ luật, giản dị và cống hiến.

Chiến tranh 1965-1973: Cuộc đại sơ tán

Khi không quân Mỹ bắt đầu đánh phá miền Bắc, Hà Nội trải qua một cuộc di cư tạm thời nhưng có quy mô khổng lồ. Một bộ phận lớn dân số nội thành – trẻ em, người già – được sơ tán về các vùng nông thôn ngoại ô hoặc các tỉnh trung du như Thái Nguyên, Phú Thọ, Lạng Sơn. Cuộc sơ tán này không chỉ là chuyện của từng cá nhân hay gia đình: toàn bộ cơ quan nhà nước, nhà máy, xí nghiệp và trường học cũng di dời theo, mang theo máy móc, hồ sơ và học sinh ra khỏi thành phố. Hà Nội lúc đó về thực chất trở thành một đô thị rỗng ruột – phần vỏ kiến trúc còn đó nhưng bộ máy vận hành đã phân tán ra khắp vùng trung du. Đỉnh điểm là trận “Điện Biên Phủ trên không” tháng 12/1972. Sau Hiệp định Paris năm 1973 và đặc biệt sau 1975, dòng người này mới lần lượt quay trở lại thành phố.

Từ Đổi Mới đến nay

Từ năm 1986, kinh tế mở cửa biến Hà Nội thành nam châm hút lao động và học sinh từ khắp cả nước, đặc biệt từ miền Trung và các tỉnh Bắc Bộ. Năm 2008, sự kiện mở rộng địa giới hành chính – sáp nhập toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh và bốn xã thuộc Hòa Bình vào Hà Nội – làm thay đổi quy mô của thành phố một cách đột ngột và triệt để. Dân số Hà Nội tăng từ khoảng 3,4 triệu người lên khoảng 6,4 triệu người ngay sau sáp nhập, biến nơi đây thành một siêu đô thị với mật độ dày đặc ở lõi nội đô và áp lực phình ra các khu đô thị vệ tinh vùng ven.

Cuộc sáp nhập năm 2008 cũng mang theo một hệ quả văn hóa đáng chú ý: Hà Nội hợp nhất với phần lớn tỉnh Hà Tây cũ – vùng đất xứ Đoài có bản sắc lâu đời và mạnh mẽ không kém. Nếu văn hóa Kẻ Chợ mang tính đô thị thương mại, năng động và trọng sự thanh lịch bề ngoài, thì văn hóa xứ Đoài lại đậm chất làng thuần nông với địa hình bán sơn địa đặc trưng, tâm linh gắn liền với huyền thoại lập quốc (Sơn Tinh – Thủy Tinh), các ngôi chùa tầm cỡ di sản quốc gia như chùa Thầy, chùa Tây Phương, và những làng cổ xây bằng đá ong như Đường Lâm. Nền văn học xứ Đoài cũng mang đậm tính triết lý, đau đáu với hồn quê – từ Quang Dũng với “Tây Tiến” đến nhà thơ Nguyễn Quang Thiều. Hai vùng văn hóa này, dù đã chung một đơn vị hành chính, vẫn giữ những nét đặc trưng đối lập và bù trừ cho nhau: Kẻ Chợ mang lại tư duy kinh tế và danh tiếng đô thị, xứ Đoài bồi đắp chiều sâu văn hóa phi vật thể và không gian tự nhiên – rừng quốc gia Ba Vì, hội làng, múa rối nước Chùa Thầy.

“Người Hà Nội gốc” là ai?

Nhìn vào chuỗi di cư liên tục từ thời Lý qua thời Lê, thời Pháp thuộc, năm 1954 đến năm 2008, gần như không tồn tại một cộng đồng người Hà Nội “gốc” tuyệt đối theo nghĩa huyết thống thuần túy không pha trộn. Thăng Long vốn là mảnh đất tụ cư, bốn phương dồn về.

Khái niệm “người Hà Nội gốc” trong thực tế dân gian thường được xác định theo ba chiều: thời gian, không gian và văn hóa.

Về thời gian, quy ước ngầm phổ biến nhất – mang tính dân gian chứ không phải tiêu chí hành chính hay khoa học – là “tiêu chuẩn ba đời”: ông bà đã sinh sống tại Hà Nội từ trước năm 1954, cha mẹ sinh ra và lớn lên qua thời bao cấp, con cháu sinh ra trong lòng thành phố hiện đại. Mốc trước năm 1954 – trước cuộc đại di cư sau Hiệp định Giơ-ne-vơ – là hệ quy chiếu được dùng phổ biến nhất, vì đây là thời điểm bản sắc Hà Nội cũ vẫn còn nguyên vẹn trước khi bị tái cấu trúc toàn diện.

Về không gian, “Hà Nội gốc” thường chỉ giới hạn trong vùng lõi đô thị lịch sử: khu phố bắt đầu bằng chữ “Hàng” thuộc quận Hoàn Kiếm, nơi tập trung các dòng họ thợ thủ công và thương nhân lâu đời; và các làng cổ nội đô đã đô thị hóa như làng hoa Ngọc Hà, làng đúc đồng Ngũ Xã, làng giấy Yên Thái. Người sinh ra ở vùng xứ Đoài cũ dù hiện tại có giấy tờ ghi là người Hà Nội, vẫn thường tự nhận là người xứ Đoài hay người vùng kinh Bắc, không nhận là “Hà Nội gốc” theo nghĩa văn hóa Kẻ Chợ.

Về văn hóa – thước đo quan trọng nhất – “người Hà Nội gốc” không phải là một bộ gene mà là một bộ mã ứng xử. Dù tổ tiên là nhà Nho xứ Nghệ, thợ rèn Kinh Bắc hay thương nhân người Hoa di cư từ vài thế kỷ trước, khi đã bám rễ ở mảnh đất này qua vài thế hệ, áp lực và sự tinh tế của lối sống kinh kỳ sẽ “nhào nặn” họ thành một người Hà Nội. Sự “gốc” đó thể hiện qua giọng nói chuẩn xác, thanh thoát, nhả chữ tròn trịa; cách ẩm thực cầu kỳ, mùa nào thức nấy; và văn hóa ứng xử kín đáo, thâm trầm, trọng lễ nghĩa và gia phong – giao tiếp không vồ vập nhưng vô cùng lịch sự.

Giọng Hà Nội là một ví dụ rõ ràng cho cơ chế đó. Hệ thống âm vị của giọng Hà Nội được các nhà ngôn ngữ học lấy làm chuẩn mực phát âm cho tiếng Việt hiện đại, nhưng bản thân nó là sản phẩm của nhiều lớp dân cư chồng lên nhau qua nhiều thế kỷ – từ thợ thủ công Kinh Bắc, thương nhân vùng sông nước, sĩ tử Nho học cho đến công chức Tây học. Không một nhóm nào áp đặt được giọng của mình lên toàn bộ đô thị. Thay vào đó, qua quá trình tiếp xúc và ma sát liên tục, các phương ngữ khác nhau tự mài giũa nhau, và cái còn lại là một hệ thống phát âm được tối ưu hóa cho môi trường đô thị đa dạng – rõ ràng, trung hòa, dễ nghe với nhiều vùng miền nhất. Đây chính là cơ chế mà Thăng Long “nhào nặn” người đến thay vì bị người đến làm loãng: môi trường đô thị đậm đặc với áp lực giao tiếp thương mại và hành chính cao buộc mọi người phải hội tụ về một chuẩn chung, và chuẩn chung đó chính là bản sắc Hà Nội.