Nghiên Cứu Lịch Sử

Dinh Thang

Nước Ý là cái nôi của Nền văn minh La Mã và Phong trào Phục Hưng thế kỷ 14–15. Các thành bang Florence, Venice, Genoa, Milan từng là nơi giàu có nhất, thông thái nhất và sở hữu hệ thống tài chính tiên tiến nhất thế giới. Vậy tại sao Anh, Pháp, Đức vượt mặt họ một cách triệt để trong các thế kỷ tiếp theo?

Khoa học lịch sử gọi hiện tượng của nước Ý là “Bi kịch của kẻ đi tiên phong” hoặc “Lời nguyền của di sản”. Bốn nguyên nhân cốt lõi được các nhà sử học và kinh tế học chính trị chỉ ra.

Thứ nhất là vấn đề thể chế. Nhà kinh tế chính trị học Daron Acemoglu, tác giả cuốn Why Nations Fail, chỉ ra rằng thời Phục Hưng, nước Ý không phải một quốc gia thống nhất mà là tập hợp các thành bang nhỏ bé cạnh tranh và tàn sát lẫn nhau. Không có quân đội chung, không có thị trường chung. Trong khi đó, Anh và Pháp đã hoàn thành quá trình thống nhất đất nước dưới thể chế Quốc gia Dân tộc tập quyền, có khả năng huy động tài lực, vật lực và quân đội trên quy mô khổng lồ. Khi các quốc gia lớn tràn xuống xâm lược Ý từ năm 1494, các thành bang lập tức sụp đổ. Nghiên cứu của Robert Putnam (Making Democracy Work) chỉ ra rằng miền Nam nước Ý ngày nay có mức độ “vốn xã hội” cực thấp – người dân không tin tưởng chính phủ, không tin tưởng luật pháp, chỉ tin vào gia đình hoặc các băng nhóm bảo kê, nguồn gốc của Mafia.

Thứ hai là sự dịch chuyển địa chính trị. Sự giàu có của Ý thời Phục Hưng đến từ việc độc quyền các tuyến thương mại trên Địa Trung Hải, làm trung gian chuyển hàng từ Con đường Tơ lụa sang châu Âu. Năm 1492, Columbus tìm ra châu Mỹ. Năm 1498, Vasco da Gama tìm ra tuyến đường biển vòng qua châu Phi đến Ấn Độ. Trọng tâm thương mại toàn cầu ngay lập tức dịch chuyển sang Đại Tây Dương. Nước Ý bị kẹt lại ở vùng biển đóng Địa Trung Hải, bỗng chốc trở thành vùng nước đọng về kinh tế. Dòng tiền chảy sang London, Paris, Amsterdam chứ không đổ về Venice hay Florence nữa.

Thứ ba là đột phá công nghệ và tôn giáo. Máy in của Johannes Gutenberg năm 1440 giúp tri thức lan tỏa với tốc độ chóng mặt, kích thích tư duy công nghiệp – người Ý có tư tưởng Phục Hưng vĩ đại, nhưng người Đức có công nghệ để bình dân hóa tri thức đó. Cuộc Cải cách Kháng nghị do Martin Luther khởi xướng năm 1517 tạo ra một nền thần học coi trọng lao động, tích lũy tư bản, khoa học kỹ thuật và tính tiết kiệm – nền tảng tinh thần của Chủ nghĩa Tư bản theo phân tích của Max Weber. Trong khi đó, nước Ý vẫn nằm dưới sự kiểm soát ngặt nghèo của Giáo hội Công giáo và Tòa án dị giáo, nơi các tư tưởng khoa học đột biến như của Galileo Galilei hay Giordano Bruno bị bóp nghẹt hoặc cấm đoán.

Thứ tư là tài nguyên công nghiệp. Muốn công nghiệp hóa, một quốc gia cần than đá và sắt. Nước Anh và vùng Ruhr của Đức sở hữu những mỏ than và mỏ sắt khổng lồ, chất lượng cao nằm sát nhau – thức ăn cho các cỗ máy hơi nước, đường ray và nhà máy. Nước Ý hầu như không có than đá. Địa hình nhiều núi đá vôi, thiếu tài nguyên khoáng sản trầm tích nghiêm trọng, nên Ý không thể xây dựng các đại công xưởng và tiếp tục kẹt với nền kinh tế nông nghiệp và thủ công nhỏ lẻ cho đến tận cuối thế kỷ 19.

Nhà sử học Arnold Toynbee, trong tác phẩm A Study of History, đưa ra lý thuyết “Thách thức và Phản ứng”: một nền văn minh giữ được vị thế dẫn đầu khi và chỉ khi nó liên tục đưa ra được những phản ứng sáng tạo trước các thách thức mới của thời đại. Khi giai cấp lãnh đạo chỉ cố thủ trong những vinh quang cũ, nền văn minh chuyển sang trì trệ rồi suy thoái. Trước thách thức của cách mạng công nghiệp lần thứ tư – số hóa, trí tuệ nhân tạo, năng lượng xanh – nước Ý phản ứng cực kỳ chậm chạp.

Trong tâm lý học văn hóa, hiện tượng này được gọi là Path Dependency – sự phụ thuộc vào lối mòn: khi một quốc gia quá thành công với một mô hình trong quá khứ, họ mất khả năng tự đổi mới. Nước Ý sở hữu số lượng Di sản Thế giới UNESCO nhiều nhất hành tinh – điều đó là niềm tự hào, nhưng cũng là gánh nặng: toàn bộ nền kinh tế và tư duy bị cuốn vào bảo tồn và khai thác quá khứ thay vì kiến tạo tương lai. Hệ thống giáo dục nặng về lịch sử và triết học cổ đại, xem nhẹ các ngành khoa học định lượng, công nghệ và quản trị hiện đại. Người Ý tự mãn với tư duy: “Tổ tiên chúng tôi đã xây dựng cả châu Âu này” – và sự tự mãn đó triệt tiêu động lực cạnh tranh của thế kỷ 21.

Điểm mù của Phục Hưng và vết nứt Bắc-Nam

Nhưng ngay cả khi nhìn lại thời Phục Hưng – đỉnh cao sáng tạo thứ hai của nước Ý sau La Mã – vẫn thấy một điểm mù quan trọng. Phục Hưng Ý sản sinh ra Leonardo da Vinci, Galileo Galilei, Niccolò Machiavelli, Michelangelo – một mật độ thiên tài chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Nhưng tất cả đều làm việc trong điều kiện bảo trợ cá nhân của các lãnh chúa và giáo hội – gọi là hệ thống patronage. Leonardo làm việc cho Ludovico Sforza ở Milan, rồi cho Cesare Borgia, rồi cho vua Francis I của Pháp. Galileo làm việc dưới sự bảo trợ của nhà Medici. Michelangelo chịu sự chi phối trực tiếp của các Giáo hoàng. Không ai trong số họ làm việc trong một thiết chế nhà nước hỗ trợ nghiên cứu và ứng dụng có hệ thống.

Đây là sự khác biệt mang tính quyết định so với những gì diễn ra sau đó ở Anh và Pháp. Năm 1660, Anh thành lập Royal Society – hội khoa học đầu tiên được bảo trợ nhà nước, tập hợp các nhà khoa học, cho phép họ chia sẻ kết quả và xây dựng trên nền tảng của nhau. Năm 1666, Pháp thành lập Académie des Sciences. Hệ thống bằng sáng chế, ngân hàng trung ương, sàn chứng khoán – tất cả đều là những thiết chế chuyển hóa sáng tạo cá nhân thành lực lượng sản xuất tập thể. Người Ý có thiên tài, nhưng thiên tài của họ chết theo chủ bảo trợ hoặc bị Giáo hội dập tắt, không được nhân lên thành nền tảng tích lũy. Phục Hưng Ý vĩ đại nhưng vẫn là một sự kiện văn hóa, không phải một cuộc cách mạng thể chế – và đó là lý do cốt lõi tại sao nó không chuyển hóa thành quyền lực kinh tế và chính trị bền vững.

Còn một vết nứt cấu trúc khác, âm ỉ và dai dẳng hơn bất kỳ yếu tố nào kể trên: sự phân rẽ Bắc-Nam. Nước Ý thống nhất rất muộn – năm 1861 – và sự thống nhất đó thực chất là sự thôn tính của Vương quốc Piedmont-Sardinia lên phần còn lại của bán đảo. Khoảng cách kinh tế và xã hội giữa miền Bắc công nghiệp hóa (Lombardy, Piedmont, Veneto) và miền Nam nông nghiệp nghèo – gọi chung là Mezzogiorno – không thu hẹp mà có xu hướng cố định qua các thế hệ. Miền Bắc sản xuất phần lớn GDP của Ý và nhìn miền Nam như một gánh nặng tài chính. Miền Nam, nơi Mafia và các mạng lưới bảo kê phi chính thức lấp đầy khoảng trống mà nhà nước bỏ trống, có mức độ tin tưởng thể chế thấp đến mức hầu như không thể cải cách từ trên xuống. Mỗi khi Rome muốn thúc đẩy một chính sách cải cách lớn, nó đều vấp phải hai lực cản đối nghịch: miền Bắc chống vì sợ mất đặc quyền, miền Nam chống vì không tin nhà nước sẽ thực thi công bằng. Đây là lý do cấu trúc giải thích tại sao nước Ý dù nhận thức được vấn đề vẫn không thể cải cách – không phải thiếu ý chí, mà là thiếu một cơ thể quốc gia đồng nhất đủ sức chịu đựng cái giá ngắn hạn của sự thay đổi.

Hội chứng đồng hóa Rome

Về mặt di truyền học, người Ý ngày nay – đặc biệt khu vực phía Bắc và miền Trung – đã trải qua những làn sóng hòa huyết cực kỳ mạnh mẽ. Sau khi Đế chế La Mã sụp đổ vào thế kỷ 5, nước Ý bị xâm lược và định cư bởi hàng loạt bộ tộc Germanic như người Goths và Longobards, người Normans, và cả người Ả Rập ở miền Nam và Sicily. Dòng máu La Mã thuần chủng từ thời Julius Caesar hay Augustus đã bị pha loãng đáng kể. Tuy nhiên niềm tự hào La Mã ở đây vẫn mãnh liệt. Các nhà xã hội học đô thị gọi đây là “Hội chứng Đồng hóa Rome” (The Roman Assimilation Machine) và giải thích bằng bốn cơ chế.

Cơ chế đầu tiên là sức mạnh nuốt chửng của không gian sống. Rome không phải một thành phố có di tích trong lồng kính – Rome là một di tích khổng lồ mà người dân đang sinh sống bên trong. Hàng ngày, người nhập cư đi qua Colosseum để đi làm, uống nước từ các vòi phun cổ (Nasoni), ngồi trên các bậc thềm có tuổi đời hàng thế kỷ. Sống trong không gian vĩnh cửu như vậy lâu ngày, người ta tự khắc nảy sinh cơ chế tự đồng hóa mình với lịch sử của thành phố.

Cơ chế thứ hai là định nghĩa “Romano di Roma” – người Rome có gốc gác nhiều đời – so với “Romano” đơn giản là người đang sống ở Rome. Sự kiêu hãnh ngạo mạn đặc trưng xuất phát từ nhóm cốt lõi này, những gia đình sống qua nhiều thế kỷ tại các khu phố cổ như Trastevere, Testaccio hay Garbatella. Họ là ngọn hải đăng văn hóa định hình lối sống, giọng nói (tiếng lóng Romanesco) và phong cách của toàn thành phố. Bản sắc Rome không bị loãng mà đồng hóa ngược lại những kẻ mới đến.

Cơ chế thứ ba là ngôn ngữ. Giọng Rome mang sắc thái trầm, chậm, pha chút mỉa mai và cực kỳ tự tin. Khi người nhập cư học cách nói giọng Rome, họ cảm thấy mình được nâng tầm vị thế. Khi đã nói tiếng Rome và hiểu những câu chuyện đùa của người Rome, họ thừa kế luôn niềm tự hào La Mã của thành phố này, bất chấp kết quả xét nghiệm ADN có thể cho ra một quốc gia khác.

Cơ chế thứ tư là “ký sinh hào quang” (Aura Parasitism). Con người luôn có xu hướng muốn thuộc về một cái gì đó lớn lao hơn chính mình. Việc tự nhận mình là “Người Rome” và tự hào về lịch sử La Mã là cách nhanh nhất để bơm căng lòng tự tôn cá nhân. Họ không cần ông cố là hoàng đế La Mã; họ chỉ cần đang sống và đang hít thở bầu không khí của Rome là đã có quyền “ký sinh” vào cái hào quang 2.500 năm tuổi đó. Niềm tự hào ở Rome vận hành không theo nguyên tắc “Tôi sinh ra dòng máu này nên tôi tự hào”, mà là “Thành phố vĩ đại này đã chọn tôi làm công dân của nó, nên tôi có quyền tự hào.” Rome giống như một tôn giáo, và người nhập cư là những người cải đạo – mà trong lịch sử, những người cải đạo đôi khi lại là những kẻ cuồng tín bảo vệ tôn giáo đó mạnh mẽ nhất.

Tâm lý tự đánh giá: kiêu hãnh văn hóa, tự ti quốc gia

Người Ý có một trạng thái tâm lý phức tạp mà các nhà xã hội học gọi là “Hội chứng mâu thuẫn Ý” (The Italian Paradox): họ tự hào đến mức cực đoan về văn hóa, nhưng lại tự ti và chán nản sâu sắc về hệ thống quốc gia.

Người Ý coi ẩm thực của họ là tôn giáo thiêng liêng và sẵn sàng phẫn nộ nếu ai đó bẻ đôi sợi mì trước khi luộc, cho dứa lên pizza, hoặc uống cappuccino sau 11 giờ trưa. Họ luôn tự hào rằng mình sinh ra đã có sẵn “bộ gen mặc đẹp” và tư duy nghệ thuật. Đối với họ, người Đức có thể làm kỹ thuật giỏi, người Mỹ có thể nhiều tiền, nhưng xét về gu và sự tinh tế trong cuộc sống, không ai qua được người Ý. Campanilismo còn đẩy sự tự hào xuống tận cấp địa phương: một người Tuscany cho rằng vùng mình có rượu vang ngon nhất, tiếng Ý chuẩn nhất và phong cảnh đẹp nhất thế giới, vượt trội hơn hẳn Lombardy hay Sicily.

Ngược lại, khi chuyển sang chủ đề nhà nước, chính trị và tương lai đất nước, người Ý rơi vào bi quan và tự đánh giá thấp đáng kinh ngạc. Họ chán ghét chính phủ, coi các chính trị gia là tham nhũng, lười biếng và bất tài. “Tutto va male” (Mọi thứ đều tồi tệ) là câu nói cửa miệng khi đề cập đến thủ tục hành chính, hệ thống thuế và cơ hội việc làm. Họ thường bày tỏ sự ghen tị với tính kỷ luật và hiệu quả quản lý của Đức hay Bắc Âu, tự cười nhạo đất nước mình là “kẻ chậm tiến” của châu Âu về công nghệ và tương lai cho giới trẻ.

Viện Censis – Viện Nghiên cứu Xã hội lớn nhất của Ý – từng kết luận: người Ý hiện nay đang sống trong trạng thái “Melancholia” (sự u sầu hoài cổ). Họ tự đánh giá bản thân và tổ tiên rất cao, nhưng đánh giá tương lai của đất nước rất thấp. Họ tự hào vì là người Ý, nhưng đau khổ vì phải sống dưới sự quản lý của nhà nước Ý. Một người Ý có thể tự tay viết hàng nghìn dòng trạng thái mạng xã hội để chửi rủa sự yếu kém của nước mình, nhưng nếu một người nước ngoài dám chê bai ly espresso hay một công trình kiến trúc của Rome, họ sẽ lập tức đứng lên bảo vệ nó với sự kiêu hãnh của những đứa con thuộc Đế chế La Mã.

Sự phân hóa này còn đi sâu hơn khi nhìn vào từng vùng trong nội bộ nước Ý. Người dân Milan – đại diện cho miền Bắc công nghiệp – nhìn Rome hiện đại không phải như kinh đô vinh quang, mà như một bộ máy hành chính cồng kềnh, tham nhũng và ngốn tiền thuế của họ mà không tạo ra tương xứng. Họ yêu di sản La Mã như một phần của bản sắc chung, nhưng đồng nhất bản thân mình với hào quang thời Phục Hưng của miền Bắc hơn – Florence, Venice, Milan là những thành bang đã tự mình kiến tạo sự giàu có, không nhờ vào quyền lực tập trung của một đế chế. Câu nói “Roma ladrona” (Rome kẻ trộm cướp) là câu cửa miệng ở miền Bắc và là nền tảng tư tưởng của phong trào ly khai Lega Nord. Nói cách khác, niềm tự hào về La Mã là thứ người Ý mang ra ngoài biên giới để đối thoại với thế giới, còn bên trong biên giới, nó là một trong những đường nứt địa chấn sâu nhất của bản sắc quốc gia.

Những lĩnh vực nước Ý vẫn đang thống trị thế giới

Nhưng bức tranh sẽ không đầy đủ nếu chỉ nhìn vào những điểm yếu và những mâu thuẫn nội tâm. Câu hỏi thực sự không phải “tại sao nước Ý tụt hậu”, mà là “tại sao một quốc gia tụt hậu như vậy vẫn giữ được sức hút và tầm ảnh hưởng không quốc gia nào thay thế được”. Câu trả lời nằm ở những lĩnh vực mà chính tư duy bảo tồn và chiều sâu trầm tích văn hóa lại là lợi thế tuyệt đối, không phải điểm yếu.

Về địa chính trị ngầm và ngoại giao quyền lực mềm: người Ý là cha đẻ của ngành chính trị học hiện đại, với Niccolò Machiavelli và cuốn Quân Vương. Nước Ý là thành viên cốt lõi của NATO và G7, nhưng đồng thời duy trì được quan hệ nồng ấm và kênh đối thoại ngầm hiệu quả với cả Nga, các quốc gia Ả Rập, Bắc Phi và Trung Quốc – một năng lực mà rất ít quốc gia phương Tây nào có. Quan trọng hơn, Vatican – nằm ngay giữa lòng Rome – là cơ quan đầu não của Giáo hội Công giáo, chi phối đức tin của hơn 1,3 tỷ người trên hành tinh.

Về kinh tế sáng tạo và độc quyền thẩm mỹ: nếu người Đức đứng đầu về cơ khí chính xác và người Mỹ đứng đầu về công nghệ phần mềm, thì người Ý đứng đầu về thẩm mỹ và lối sống của nhân loại – sự kế thừa trực tiếp từ thời Phục Hưng, khi cái đẹp được nâng tầm thành một thứ tôn giáo. Từ siêu xe (Ferrari, Lamborghini, Pagani), thời trang cao cấp (Gucci, Prada, Armani) đến nội thất hạng sang và du thuyền – thế giới phải ngả mũ. “Made in Italy” không chỉ là xuất xứ, nó là chứng chỉ đẳng cấp.

Về nền kinh tế di sản và quản trị văn hóa: người Ý biết cách biến quá khứ của tổ tiên thành cỗ máy in tiền bền vững nhất thế giới. Không đâu có công nghệ và kỹ thuật phục chế cổ vật, tranh vẽ, kiến trúc cổ đại tinh xảo như người Ý. Và quan trọng hơn, người Ý đã xuất khẩu thành công lối sống của họ ra toàn thế giới: Dolce Vita, pizza, pasta, cà phê espresso, gelato đã xâm chiếm và định hình lại thói quen sinh hoạt của cả nhân loại. Bất kể ở New York, Tokyo hay Hà Nội, mọi người đều đang tiêu thụ văn hóa Ý hàng ngày.

Về ngôn ngữ như vũ khí quyền lực mềm: tiếng Ý là hậu duệ trực tiếp và gần gũi nhất của tiếng Latin – ngôn ngữ của luật pháp La Mã, của Giáo hội Công giáo, của ngoại giao thời Phục Hưng, và của di sản âm nhạc opera mà đến nay vẫn là ngôn ngữ sân khấu chuẩn mực toàn cầu. Điều đặc biệt là sức hút của tiếng Ý không đến từ quyền lực kinh tế hay chính trị – không ai học tiếng Ý để làm ăn với các tập đoàn hay để xin thị thực dễ hơn. Người ta học tiếng Ý vì muốn đọc Dante trong nguyên bản, vì muốn hiểu lời opera, vì muốn sống ở Florence hay Tuscany. Đó là một dạng hấp lực văn hóa cực kỳ bền vững – gắn với lối sống và thẩm mỹ, không phụ thuộc vào thị phần kinh tế, nên cũng không suy giảm khi kinh tế Ý trì trệ.

Mâu thuẫn sống còn của một nền văn minh thụ hưởng

Nhìn lại toàn bộ bức tranh, có thể đặt ra một câu hỏi sắc bén hơn: liệu nước Ý có đang thất bại, hay họ đang vận hành một mô hình văn minh khác – không phải văn minh tăng trưởng và kiến tạo, mà là văn minh thụ hưởng và bảo tồn?

Ở một góc nhìn nhất định, đây không hẳn là thất bại. Người Ý đã chọn một cách có ý thức – dù không phải lúc nào cũng là lựa chọn được phát biểu thành lời – rằng chất lượng sống, sự gắn kết gia đình, chiều sâu bản sắc và sự tinh tế trong thụ hưởng cuộc sống quan trọng hơn tốc độ tăng trưởng GDP hay thứ hạng công nghệ. Đó là một hệ giá trị hoàn chỉnh, không phải sự thiếu hụt.

Nhưng mâu thuẫn sống còn của mô hình này nằm ở chỗ: văn minh thụ hưởng không thể tự nuôi chính nó về lâu dài nếu nền kinh tế tiếp tục trì trệ. Các ngành công nghiệp xa xỉ, du lịch và di sản văn hóa – những trụ cột của quyền lực mềm Ý – đều đòi hỏi một tầng lớp trung lưu trong nước đủ khỏe mạnh để duy trì và tái đầu tư, cũng như một nhà nước đủ năng lực tài chính để bảo tồn cơ sở hạ tầng di sản khổng lồ. Khi GDP đình trệ, khi người trẻ tài năng tiếp tục rời đi, khi nợ công tiếp tục phình to, cái nền mà toàn bộ mô hình đó đứng lên sẽ bị ăn mòn dần – không phải từ bên ngoài, mà từ bên trong.

Nói cách khác, nước Ý có thể kéo dài sự huy hoàng của quá khứ thêm nhiều thế hệ nữa nhờ độ dày của trầm tích văn minh, nhưng không có cơ chế tái tạo nội tại nào đang hoạt động đủ mạnh để ngăn sự bào mòn đó. Đây là mâu thuẫn mà không người Ý nào không biết, không nghiên cứu nào không chỉ ra, và không chính sách nào trong vài thập kỷ qua giải quyết được – một phần vì bản thân cấu trúc văn hóa đã được phân tích ở trên chính là thứ ngăn cản mọi nỗ lực thay đổi có hệ thống.