Chính phủ Bảo Đại – Trần Trọng Kim từ 17/4 đến 25/8 năm 1945 – Phần 2

chinh phu tran trong kim

Người dịch Nguyễn Tuấn Anh

Phần 2 (từ 31/7 đến 25/8/1945) bài này trích dịch Chương 6 và 7 cuốn Việt Nam 1945 của David Marr. Lưu ý phần chú thích của tác giả cũng có nhiều thông tin thú vị.

 

Tại Hà Nội ngày 1 tháng 8, Tướng Tsuchihashi Yuichi và Thủ tướng Trần Trọng Kim đã hoàn tất cuộc thảo luận về các dàn xếp chính trị trong tương lai ở Bắc Kỳ, An Nam và Nam Kỳ. Có rất ít lý do gì để đoán rằng một cuộc xâm lược toàn diện của Đồng minh vào Đông Dương trong vài tháng tới, nhưng Tsuchihashi ngày càng quan tâm đến việc quân đội của ông ta có thể phải tồn tại vô thời hạn trong sự cô lập với Tokyo và miền nam Trung Hoa, ông đã sẵn sàng giao cho chính phủ hoàng gia Việt Nam thêm thẩm quyền hành chính. Quan trọng nhất, bây giờ ông đồng ý rằng Nam Kỳ nên trở lại với quyền tài phán của Huế, mặc dù các chi tiết vẫn chưa được hoàn thiện. Trong khi đó, tại các thành phố Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng, nơi đã chịu sự kiểm soát trực tiếp của nước ngoài trong 70 năm qua, các thị trưởng Việt Nam có thể thay thế các thị trưởng Nhật ngay lập tức.1 Việc chuyển giao này được tổ chức ngay tại Hà Nội bằng việc phá hủy các tượng thuộc địa của Pháp, bắt đầu từ tượng của Paul Bert, vị tướng năng động, làm Thống sứ An Nam và Bắc Kỳ trong một thời gian ngắn vào năm 1886.2 Vào ngày 2 tháng 8, việc dỡ bỏ các bức tượng Pháp cũng đã được quan tâm ưu tiên tại cuộc họp đầu tiên của Hội đồng thành phố Việt Nam tại Hải Phòng. Các bức tượng vẫn còn nguyên vẹn ở Sài Gòn cho đến thời điểm này, có lẽ theo chỉ đạo của người Nhật tại đây. Tại Huế, vào ngày 3 tháng 8, trong buổi lễ công bố kỷ niệm 3 thành phố trở lại Bộ trưởng Ngoại giao Trần Văn Chương đã dành những lời ca ngợi đến các đại diện Nhật có mặt.4

Tại cuộc họp ở Hà Nội, Tsuchihashi và Kim cũng đồng ý rằng Khâm Sai Bắc Kỳ Phan Kế Toại hoặc Thị trưởng mới của Hà Nội Trần Văn Lai,5 nên gặp các lãnh đạo Việt Minh để giải thích rằng Nhật không có ý định chiếm Đông Dương, và đề nghị hợp tác vì mục tiêu cao cả của Nền độc lập Việt Nam. Thậm chí, có thể người ta đã dự tính rằng Phan Kế Toại sẽ tìm kiếm nhân vật Hồ Chí Minh bí ẩn trên núi và đưa một đại biểu Việt Minh đến Hà Nội để hội đàm nghiêm túc.6 Tuy nhiên, không có mong muốn khẩn cấp đặc biệt nào về việc thực hiện việc này, và trong mọi trường hợp, sẽ mất thời gian để thực hiện các liên hệ cần thiết.

Trần Trọng Kim trở lại Huế tin rằng ông đã có những nhượng bộ và thời gian cần thiết cho các sáng kiến chính trị.7 Tuy nhiên, tại phiên họp nội các bắt đầu từ ngày 5 tháng 8, các kế hoạch của thủ tướng nhanh chóng được làm sáng tỏ. Đầu cuộc họp, Bộ trưởng Ngoại giao Chương đã phàn nàn rằng ông Kim đã nhận công trạng không xứng đáng đối với những thành công trong đàm phán ở Hà Nội. Kim liền tiết lộ một bức thư từ một nhân viên cấp cao của Nhật bày tỏ sự không tin tưởng vào Chương, điều này đã khiến Kim phải đảm nhận vai trò trực tiếp. Vì Trần Văn Chương nổi tiếng là thành viên ‘thân Nhật’ nhất trong nội các, nên có nhiều ý kiến cho rằng ông ta nên bị loại bỏ. Chương “bị một gáo nước lạnh quá bất ngờ, ngồi câm như hến… rồi lặng lẽ đi ra. Buổi họp tạm nghỉ”.8 Sau khi họp lại, một cuộc tranh cãi kéo dài, về nhiều mặt xảy ra sau đó về việc ai sẽ đến Sài Gòn để hoàn tất các thỏa thuận với người Nhật liên quan đến Nam Kỳ. Kim nhấn mạnh đến một phái đoàn gồm bốn bộ trưởng do chính ông đứng đầu. Trần Đình Nam, Bộ trưởng Nội vụ, cho rằng những biến động của dân chúng ở Bắc Kỳ và An Nam là quá nghiêm trọng, không nên chú ý đến Sài Gòn như vậy. Hồ Tá Khanh, Bộ trưởng Kinh tế đã nhanh nhẹn nêu lên các vấn đề nghiêm trọng bằng cách yêu cầu thảo luận ngay lập tức các chính sách để đối phó với tình trạng bất ổn phổ biến, khả năng nạn đói tái diễn trong một vài tháng, và liên hệ với các lãnh đạo Việt Minh. Khi việc thảo luận này không xảy ra, Khanh đã nộp đơn từ chức. Tiếp theo Khanh, ngày 7 tháng 8, ông Trần Đình Nam và Nguyễn Hữu Thí, Bộ trưởng Tiếp tế. Phan Anh và Vũ Văn Hiền, bộ trưởng thanh niên và tài chính, sau đó xin từ chức toàn bộ nội các, một nghị quyết rõ ràng đã được thông qua bất chấp sự phản đối của Kim.9

Cố gắng hàn gắn, Kim nhanh chóng được vua Bảo Đại ủy quyền thành lập nội các mới, Kim thông báo cho Tsuchihashi là ông sẽ không thể đến Sài Gòn, chỉ định Nguyễn Văn Sâm làm Khâm Sai Nam Kỳ, và tìm người thay thế Phan Kế Toại ở Bắc Kỳ, người mà bấy giờ Kim cho là nhu nhược, không đáng tin cậy. Tuy nhiên, một loạt các bức điện được gửi đến các nhân vật nổi tiếng khẩn cấp yêu cầu họ có mặt tại Huế để tham vấn đã không được trả lời.

Vào ngày 12 tháng 8, Kim không còn lựa chọn nào khác ngoài việc yêu cầu nội các cũ tiếp tục hoạt động trên cơ sở là nội các lâm thời.10 Cũng khoảng thời gian này, Hồ Tá Khanh đồng ý đi Quảng Ngãi, nơi những người ủng hộ Việt Minh đã đụng độ với các đơn vị Nhật, để “cố gắng ngăn chặn đổ máu vô ích”. Ông đã cố gắng thu xếp cuộc gặp giữa các đại diện Việt Minh và các sĩ quan Nhật, nhưng sau đó bị một ủy ban Việt Minh địa phương bắt giữ khi ông lái xe trở về Huế.11 Tại cuộc họp nội các ngày 5-7 tháng 8, Trần Đình Nam đã nhiều lần cảnh báo các đồng nghiệp về những “cuộc bạo loạn” như vậy, đặc biệt là ở Quảng Ngãi và Thanh Hóa. Với việc nông dân trói trưởng làng và tước vũ khí của cảnh sát, các quan chức tỉnh của Nam đã hỏi ông ta liệu họ có nên nổ súng vào những kẻ nổi loạn này hay không. Khi Nam nhắc lại câu hỏi với nội các, thì không một ai trả lời.12 Có lẽ, một số cuộc đàn áp đã được dự liệu: một sắc lệnh của triều đình ngày 15 tháng 8 thành lập một tòa án đặc biệt để xét xử và trừng phạt “các băng nhóm phản bội.”13

Bất chấp sự bất ổn chính trị ngày càng gia tăng, bánh xe hành chính vẫn tiếp tục quay. Các viên chức tiếp tục xử lý các yêu cầu từ chức, đơn xin trợ cấp và đơn xin nghỉ việc không lương. Ở Bắc Kỳ, đội Cảnh sát Kinh tế mới thành lập đã nhận được kinh phí hoạt động tháng 8 là 6550 đồng.14 Khâm sai Bắc Kỳ chuyển lời cảm ơn của các quan chức quân sự và dân sự Nhật tới các quan tỉnh về việc hỗ trợ tuyển dụng các phụ tá địa phương.15 Hiến binh Hà Nội đã yêu cầu và nhận được từ Phòng Kinh tế địa phương hai lô hàng vải khan hiếm, tổng cộng 650 mét.16 Một bộ phận khác của Phòng này đã cấp giấy phép ô tô, giám sát kho vải và xử lý các đơn yêu cầu của công dân phàn nàn về hoạt động buôn bán trên thị trường chợ đen.17 Quan chức tỉnh Hải Dương đã chuyển cho địa phương yêu cầu của Nhật cấp một thẻ căn cước trống của Việt Nam, có lẽ để cho một đặc vụ mật sử dụng.18 Phản ánh trách nhiệm gia tăng sau sự ra đi của các nhân viên người Pháp, người đứng đầu mới Mật thám Hải Phòng, một người Việt Nam, đã yêu cầu thăng chức cho bốn cấp dưới của mình.19

Một số lượng đáng kể các hoạt động của chính phủ đã diễn ra mà không liên quan đến Chiến tranh Thái Bình Dương, Việt Minh, hoặc tình trạng rối loạn xã hội ngày càng gia tăng. Vào ngày 10 tháng 8, Hoàng đế Bảo Đại ban hành Dụ về sự nhập quốc tịch Việt Nam bao gồm các định nghĩa chi tiết về việc ai hiện đang là công dân, ai đủ điều kiện xin nhập quốc tịch, các điều kiện có thể bị mất quyền công dân và thủ tục thay đổi tình trạng pháp lý của một người.20 Trong khi đó, tỉnh Bắc Giang yêu cầu Khâm Sai Bắc Kỳ phản hồi đề nghị của họ vào ngày 6 tháng 7 về danh sách thay đổi tên đường phố ở Phủ Lạng Thương;21 một nhóm ở Văn phòng Khâm Sai đã bận rộn với một đề xuất tăng lương của các lính lệ địa phương (tổng cộng 838 người) từ ngày 1 tháng 9 trở đi hoặc đóng cửa đồn hoàn toàn;22 và một văn phòng Hà Nội khác đã thông qua bản kiểm kê chi tiết tài sản của chính phủ tại tỉnh Hải Dương năm 1944.23 Điều lệ của một hợp tác xã tiêu dùng được đề xuất ở tỉnh Thái Bình là chủ đề của bốn công văn trong khoảng thời gian từ ngày 26 tháng 7 đến ngày 31 tháng 8.24 Một lý trưởng đã nghỉ hưu ở tỉnh Bắc Ninh, hạ mình tự nhận là con và xưng hô với Khâm Sai là “cụ lớn” đã yêu cầu một giấy chứng nhận của hoàng gia ghi nhận chín năm ”phục vụ tận tụy của ông cho Vua, đất nước và làng, không có bất kỳ sai lầm nào.”25 Vào ngày 7 tháng 8, Tòa Khâm Sai chỉ thị cho tất cả các cơ quan thành phố, tỉnh và huyện ở Bắc Kỳ đóng cửa chiều ngày 22 tháng 8 [rằm tháng bảy], ngày xá tội vong nhân ở Việt Nam, và phân phát gạo nhà nước cho người nghèo theo tinh thần của dịp đó.26

Sẽ là một sai lầm khi kết luận rằng, bởi vì những công việc thường ngày như vậy tiếp tục thu hút sự chú ý của các nhân viên chính phủ vào thời điểm thay đổi quan trọng này, bản thân thể chế quản lý đã trở nên không thích hợp theo chức năng. Trước hết, các hệ thống hành chính và kỹ thuật phần lớn vẫn còn nguyên vẹn — được sử dụng bởi bất kỳ nhà lãnh đạo nào, chính trị hay quân sự, trong nước hay nước ngoài, tình cờ chiếm giữ các vị trí hoạch định chính sách. Trong những tuần và tháng tiếp theo, Việt Minh, Trung Hoa, Anh và Pháp đều sẽ thâm nhập vào các hệ thống này ở mức độ này hay mức độ khác. Thứ hai, không phải tất cả các nhân viên chính phủ đều thích trốn sau những công việc giấy tờ hàng ngày, tránh những vấn đề lớn hơn. Phấn khích trước những khả năng mới có được sau cuộc đảo chính tháng Ba, một số người đã soạn thảo các đề xuất cải cách trong mùa hè năm 1945, lưu hành nội bộ để lấy ý kiến và làm những việc khả thi, và thỉnh thoảng xuất bản chúng trên các tạp chí định kỳ ở Hà Nội và Sài Gòn. Theo yêu cầu của chính phủ, các công dân cũng đã đệ trình rất nhiều đề xuất cải cách, tất cả đã được xử lý một cách quan liêu và một số ít được đưa ra để xem xét nghiêm túc. Động lực của các cuộc thảo luận cải cách này kéo dài đến đầu tháng Tám. Chẳng hạn, vào cuối ngày 13 tháng 8, các quan chức ở Hà Nội đã xem xét một bản đề xuất tái cơ cấu chính trị và xã hội dài bốn mươi trang do Nguyễn Đình Diệp, một y sĩ địa phương đệ trình. Cục Thông tin đã tận tâm bổ sung một bản tóm tắt và bình luận dài ba trang, trong đó chỉ trích những hàm ý độc tài trong kế hoạch của Diệp. Một ngày sau khi Nhật đầu hàng, các bản kiến nghị có giọng điệu gay gắt hơn, khẩn cấp hơn. Ví dụ, Lê Trần Đức, một kế toán, chủ trương giam giữ ngay lập tức tất cả công dân Pháp, sử dụng các đầy tớ người Việt và tình nhân của người Pháp để khám phá các kho vũ khí được cất giấu, cho phép công dân bình thường mang vũ khí, khuyến khích các dân tộc thiểu số xuống núi để giúp đỡ bảo vệ Hà Nội, và nói với các cường quốc rằng Việt Nam không có quan hệ gì với Pháp nữa. Ngay cả những đề xuất khắc nghiệt cũng được Đặng Minh Phụng, một đảng viên cánh tả tự phong của Việt Nam Quốc dân Đảng, đưa ra, bao gồm việc cấm công dân tiếp xúc với người Pháp, bắt giữ những người Việt Nam thân Pháp và những kẻ bị tình nghi phản bội, yêu cầu Nhật Bản trao lại tất cả các thiết bị quân sự của Pháp bị tịch thu, sơ tán phụ nữ và trẻ em khỏi Hà Nội nếu cần, và tìm cách hợp tác quân sự với người Campuchia và người Lào.27 Say sưa với các đề xuất chính sách như vậy, rõ ràng họ có động lực của riêng họ, nhưng cả những người đề xuất lẫn các quan chức chính phủ dường như không tính đến những thay đổi tốt lên từ bên dưới (changes welling up from below).

Tuy nhiên, bất kỳ ai trong Văn phòng Khâm sai Bắc Kỳ được phép đọc các báo cáo gửi đến trong hai tuần đầu tiên của tháng 8 đều sẽ nhận thấy sự gia tăng bất ổn và thách thức đối với chính quyền hiện tại. Từ cuối tháng 7, số lượng tăng vọt các báo cáo từ quan chức địa phương về các cuộc mít tinh bất hợp pháp, biểu tình, từ chối nộp thuế, giam giữ nhân viên chính phủ và các vụ tấn công có vũ trang. Vào ngày 1 tháng 8, tỉnh Hải Ninh báo cáo rằng 27 viên chức từ bỏ chức vụ trong những ngày gần đây, trong số đó 11 người sang Trung Hoa.28 Quan huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, thông báo với cấp trên rằng một số “ủy ban giải phóng” đã được thành lập ở các làng để kiểm soát các công việc hành chính và tư pháp.29 Tại tỉnh Phú Thọ vào ngày 2 tháng 8, một nhóm Việt Minh địa phương đã buộc quan huyện Hạ Hòa giao con dấu chính quyền huyện và hồ sơ hành chính.30 Ngày càng có nhiều cảnh sát Hà Nội xin từ chức, tiếp tục một xu hướng rõ ràng vào cuối tháng Bảy và phản ánh sự gia tăng của các mối đe dọa Việt Minh, chưa kể đến một số vụ giết mật thám mặc thường phục.31 Bưu điện (PTT) báo cáo các cột điện báo, điện thoại bị chặt và nhiều km dây đồng bị mất trộm. Các tỉnh Sơn La và Lai Châu không thể đến được bằng đường bộ; ngày 13 tháng 8, đài phát thanh Sơn La không phản hồi. Các quan chức đường sắt báo cáo các vật tư thiết yếu bị đánh cắp từ các ga địa phương.32 32 Những nỗ lực chuyển gạo hoặc tiền cho tỉnh trưởng Hà Giang để cứu trợ một nghìn người mất nhà cửa do một cuộc không kích của quân Đồng minh đã bị hủy bỏ vì thiếu phương tiện vận chuyển.33 Tại Thái Nguyên vào ngày 12 tháng 8, hai bảo an binh đào ngũ, không mang theo súng nhưng cầm theo một số băng đạn. Ba ngày sau, người lính thứ ba đào ngũ, cùng với khẩu súng trường Remington và mười hộp đạn của anh ta.34 Ngày hôm sau, tại Thái Nguyên, một nhóm bốn mươi người cả nam và nữ cầm súng, tự xưng là Việt Minh, tịch thu một đoàn gồm ba mươi sáu chiếc xe đẩy chở hơn hai mươi tấn gạo đi Hà Nội. Những lời khẩn cầu khắc phục ngay lập tức của người phụ nữ tổ chức đoàn xe đã không được ai chú ý.35

Trong hàng đống thư gửi đến, một vài quan chức đã tiết lộ những nhận định của riêng họ về những gì đang xảy ra. Khi nộp đơn từ chức Trưởng ban Thanh niên Bắc Kỳ vào ngày 9/ 8, Ngô Bích Sơn cho hay nhiệm vụ về thanh niên của ông đã hoàn toàn ngoài tầm tay.36 Quan huyện Kham Khai ở Thái Nguyên tỏ ra rõ ràng hơn khi khẩn thiết xin thuyên chuyển. Thừa nhận nổi tiếng vì trừng phạt những người cộng sản và buộc dân phải giao nộp dầu thầu dầu, vừng, lạc và gạo cho chính quyền cấp trên, bây giờ ông ta lo sợ cho mạng sống của chính mình bởi vì “tất cả người dân đều theo cách mạng.”37 Tuy nhiên, các quan chức khác cố gắng duy trì theo truyền thống thể hiện vẻ mặt điềm tĩnh, quả quyết trước cấp trên. Ngày 10/8, Nguyễn Văn Ninh, quan tỉnh Kiến An, thông báo cho Khâm sai ông ta “không gặp khó khăn gì”. Theo Ninh, mọi người vẫn biết ơn người Nhật vì đã ”giải phóng đất nước” và hiểu rằng họ tiếp tục phụ thuộc vào Nhật để được bảo vệ chống lại những kẻ xâm lược ngoại bang. Người dân cũng mong chiến tranh sớm kết thúc, tạo điều kiện cho các gia đình đoàn tụ và sống yên ổn trở lại, bằng lòng với công việc của mình. Ninh thừa nhận ở Kiến An bọn trộm ngày càng manh động, khiến cảnh sát phải căng sức và phải nhờ đến sự giúp đỡ của các nhóm thanh niên địa phương và bảo an binh. Sự cản trở của Việt Minh đã làm cho việc thu thuế trở nên khó khăn hơn trước, nhưng số thuế [thu được] vẫn tăng lên. Những nhận xét bi quan nhất của Ninh đều liên quan đến lạm phát, điều mà ông chắc chắn sẽ tiếp tục làm mất tinh thần dân chúng nghiêm trọng.38 Tỉnh Bắc Ninh gửi một bản đánh giá về việc mở rộng các hoạt động của Việt Minh, ước tính rằng một trăm làng đã ”không chịu tuân lệnh quan lại địa phương,” và đề nghị Khâm sai cho chỉ thị để có thể “bóp chết phong trào cách mạng.”39

Đối mặt với những thông tin và yêu cầu như vậy, các quan chức chính phủ ở Hà Nội đã cố gắng vật lộn với các mối đe dọa khi họ hiểu chúng. Các đơn vị Bảo an được chỉ thị đơn giản là giữ các vị trí cố định và tuần tra cùng quân Nhật đến các ngôi làng xung quanh, cho đến khi chương trình huấn luyện quân sự mới được thống nhất với Tướng Tsuchihashi có hiệu quả. Hồ sơ nội bộ của Khâm Sai cho thấy rằng các sĩ quan Nhật vẫn giữ quyền kiểm soát trên thực tế đối với lực lượng Bảo an và các nhóm phụ trợ khác. Các quan chức tỉnh được yêu cầu ước lượng số lượng cụ thể nam thanh niên để giới thiệu cho các đội huấn luyện của Nhật. Ví dụ, vào ngày 2 tháng 8, tỉnh trưởng Quảng Yên thông báo cho Hà Nội rằng ông ta đang nỗ lực tuyển mộ hai trăm tân binh khố đỏ theo yêu cầu của chỉ huy Nhật tại Vạt Chay.40 Bốn ngày sau, trong một thông điệp gửi đến tất cả các tỉnh, Khâm sai cảm ơn những người đã “giúp quân đội Nhật tuyển chọn người để thành lập các đơn vị bổ trợ (bổ trợ đội)”, nổi bật nhất là quan tỉnh Phú Yên, người đã “tuyển mộ lính mới một cách hiệu quả nhất.” Tướng Tsuchihashi và các chỉ huy khác của Nhật cũng gửi lời khen ngợi, Khâm Sai nói thêm.41 Trong một số tháng, chính phủ đã cố gắng, nhưng không mấy thành công, tìm kiếm và tịch thu hàng nghìn khẩu súng của Pháp đã rơi vào tay dân thường sau khi Nhật tiếp quản. Vào ngày 7 tháng 8, Văn phòng Khâm sai Bắc Kỳ ban hành một sắc lệnh mới về súng, nêu rõ một số lý do chính đáng để sở hữu, cảnh báo mọi người và tặng thưởng cho những ai giao nộp vũ khí bất hợp pháp. Sắc lệnh này ngay lập tức kích thích số lượng đơn đăng ký và câu hỏi tìm hiểu, hầu hết tìm cách xác nhận giấy phép đặc biệt được cấp sau ngày 9 tháng 3. Ví dụ, vào ngày 11 tháng 8, thị trưởng thành phố Hải Phòng đã chuyển hai danh sách những người sở hữu súng hiện, để việc xét duyệt được thuận lợi, chủ yếu là chủ đất, thương gia, những người hoạt động ở các địa điểm nhạy cảm và nhân viên của các công ty Nhật. Quan tỉnh Lạng Sơn đã yêu cầu cấp giấy tờ mới cho trợ lý công an của ông, Ngô Kiều, được mang khẩu súng lục Dumon số 149.344, mà người Pháp đã thu được từ “các nhà cách mạng Việt Nam” năm 1940 và sau đó giao cho Kiều. Ngày 14 tháng 8, Phạm Tất Hiển, một quan chức của Liên đoàn các doanh nghiệp Vận tải Đông Dương, giải thích rằng ông đã nộp khẩu súng lục Browning 7.65 của mình vào ngày 21 tháng 6 theo hướng dẫn của chính phủ và hiện sẵn sàng trả phí cấp phép cần thiết để lấy lại nó. Tuy nhiên, toàn bộ quá trình tái cấp phép sử dụng vũ khí dường như đã phải dừng lại trước khi Việt Minh chiếm giữ Phủ Khâm Sai vào ngày 19 tháng 8. Áp phích công khai về súng cho đến ngày 10 tháng 8 vẫn chưa được đặt in, và đến ngày 18 vẫn chưa nhận được từ nhà in. Vào ngày 24 tháng 8, các bức điện vẫn được gửi từ Khâm Sai đến tất cả các tỉnh để tạm hoãn thực hiện chỉ thị ngày 7 tháng 8 về súng “chờ chỉ thị thêm.”42

Kho bạc của chính phủ yêu cầu bổ sung khẩn cấp. Phòng Tài chính Bắc Kỳ cảnh báo rằng ‘‘vì phong trào chống thuế vẫn tiếp tục lan rộng và nhanh chóng, ngân sách Bắc Bộ sẽ lâm vào tình trạng cực kỳ nguy cấp.”43 Việc thu thuế gạo đã giảm nhiều so với dự kiến. Vào ngày 10 tháng 8, Khâm sai ra lệnh cho tất cả các tỉnh phải báo cáo tồn kho gạo đến ngày 15, sau đó chính phủ sẽ thực hiện các biện pháp nghiêm khắc đối với những kẻ vi phạm thuế và Cảnh sát Kinh tế sẽ tiến hành ”trấn áp nghiêm khắc” những kẻ đầu cơ tích trữ và buôn bán chợ đen.44 Nông dân có thời hạn cho đến ngày 16 tháng 8 để khai báo số lượng thóc hoặc gạo của họ, sau đó số lượng dư bất hợp pháp sẽ bị tịch thu và phân bổ cho các hiệp hội từ thiện.45 Lo lắng vì không muốn bị coi là tiếp tục chính sách của Pháp buộc nông dân phải cung cấp gạo giá rẻ cho quân đội hoặc bộ máy dân sự Nhật, Văn phòng Khâm Sai nhấn mạnh rằng những người canh tác ít hơn ba mẫu (một ha), cũng như số lượng thóc thu hoạch dưới hai tấn hoặc gạo dưới một tấn được miễn trừ.46 Mặt khác, công dân có thể bị bắt vì vận chuyển hơn năm mươi kg gạo mà không có giấy phép. Ngày 18 tháng 8, một trong những người bị bắt đã nộp đơn kiện Khâm Sai từ trong tù: Mai Đình Minh thừa nhận anh ta không có giấy phép kinh doanh, nhưng lập luận rằng những kẻ phạm tội lớn hơn hoàn toàn không bị trừng phạt.47

Trong khi đó, tình trạng thiếu lương thực và siêu lạm phát tiếp tục làm xói mòn niềm tin của công chúng. Cảm nhận được tình hình sẽ khó khăn hơn, nhân viên Việt Nam tại một số cơ quan dưới quyền Toàn quyền đã kiến nghị tạm ứng tiền lương và phụ cấp tháng 8 và 9. Thay mặt Tướng Tsuchihashi, Tổng thư ký Tsukamoto Takeshi đã phê duyệt các khoản thanh toán trước hạn này vào ngày 14 tháng 8, một ngày trước khi hầu hết các văn phòng Toàn quyền được chuyển giao cho cơ quan tài phán địa phương.48

Tại Hà Nội vào đầu tháng 8, các tổ chức mới được thành lập, các cuộc mít tinh diễn ra, tờ rơi xuất hiện, các bài báo phê bình được xuất bản – tất cả đều không chú ý đến việc các hạn chế pháp lý nghiêm ngặt về quyền tự do ngôn luận và tụ họp vẫn còn hiệu lực. Mặc dù các quan chức chính phủ đánh giá cao và không còn bỏ qua những lời kêu gọi từ các trí thức nổi tiếng về việc tham vấn ngay lập tức, trên phạm vi rộng, mặc dù họ thực sự hy vọng giành lại thế chủ động chính trị, nhưng họ vẫn nhất quyết tiến hành theo tiến độ của riêng mình, tuân theo các thủ tục thông thường. Một Hội đồng Cải cách Cai trị, Tư pháp và Tài chính do chính phủ thành lập, đã nhóm họp lần đầu tiên vào giữa tháng 7, dường như được hoàn thành việc thành lập vào đầu tháng 8.49 Sự chú ý chuyển sang việc chuẩn bị cho việc triệu tập chi nhánh phía Bắc của Hội Nghị Từ Văn Quốc Gia mới, dự kiến sẽ làm việc trong năm ngày kể từ ngày 17 tháng 8.50

Tuy nhiên, đến ngày 10 tháng 8, tình trạng rối loạn ngày càng gia tăng ở Hà Nội đã khiến Hiến binh đưa ra những cảnh báo nghiêm khắc chống lại các hoạt động chính trị bất hợp pháp, kêu gọi mọi người tiếp tục tin tưởng Quân đội Nhật và chính phủ hoàng gia Việt Nam.51 Tin đồn về một kho vũ khí và đạn dược được phát hiện trong một biệt thự dân sự Pháp, sau đó là việc bắt giam 5 công dân Pháp và truy đuổi một kẻ được cho là cầm đầu tên là Marcel.52 Ngày hôm sau, nghe tin đồn một đại diện của Gaullist có thể đã gặp tướng Tsuchihashi để đề nghị đổ bộ vào Hải Phòng, các thành viên của Đại Việt Quốc Gia Liên Minh đã xuống đường ở Hà Nội để phản đối “âm mưu xâm lược của đế quốc.”53 Vào ngày 12 tháng 8, một nhóm tự xưng là Phụng Sự Quốc Gia đã tổ chức một cuộc mít tinh tại Hà Nội, nơi các diễn giả kêu gọi nhân dân đoàn kết. Vào ngày 13, những người biểu tình Đại Việt đã mang biểu ngữ kêu gọi công khai “củng cố nền độc lập Việt Nam.”54 Cùng ngày, một nhóm mượn danh nghĩa “Ủy ban Cứu quốc” như cách nói của Việt Minh, nhưng rõ ràng là không có liên hệ nào với Việt Minh, đã hướng dẫn cư dân Pháp

“Hãy suy nghĩ và cư xử như những người bị đánh bại trong trận chiến” nếu họ muốn ở lại Việt Nam.55 Các quan chức Nhật có thể tin tưởng một cách hợp lý rằng các nhà lãnh đạo của các tổ chức ở Hà Nội này sẽ không để những người theo họ ra tay. Tuy nhiên, ở vùng nông thôn, những công dân Pháp chưa tập hợp về thành phố đang gặp nguy hiểm nghiêm trọng. Vào ngày 9, M. Servais, cựu giám thị trại giam Chợ Chu, và vợ của ông đã bị lính Nhật và lính Bảo an đuổi khỏi xe và buộc phải đi bộ về hướng thị xã Thái Nguyên. Họ đã biến mất sau đó.56 Hai ngày sau, trại trẻ mồ côi Công giáo René Robin tại Késo, tỉnh Nam Định, bị cướp phá và một linh mục bị giết. Người đứng đầu, Cha Dupont, đã bị trói, bắt đi, và sau đó bị bắn chết. Các linh mục và nữ tu còn lại, di tản về Hà Nội cùng với tất cả trẻ mồ côi. Trên đường đi họ đã bị quan tỉnh Hà Nam tịch thu đồ dùng xà phòng và vải vóc, cũng như một chiếc xe đạp.58

Ngày 15 tháng 8, người đứng đầu lực lượng Bảo an Bắc Kỳ, Đại úy Vũ Văn Thụ (có tài liệu ghi là Thu), đã chuyển một điện khẩn đến Khâm Sai cảnh báo rằng trong tình hình chính trị hiện nay, cần phải đặt việc nâng cao tinh thần binh lính lên trên tất cả các ưu tiên khác. Ngày càng có nhiều lính đào ngũ, mang theo súng của họ, đội trưởng báo cáo một cách đáng lo ngại. Phản ánh việc được huấn luyện trong các học viện quân sự của mẫu quốc Pháp trước chiến tranh, Thụ tránh bất kỳ cuộc thảo luận nào về lý do chính trị hoặc an ninh khiến lính biến mất, thay vào đó chỉ đề xuất tăng lương ngay lập tức, khẩu phần gạo đầy đủ và đồng phục tốt hơn. Ông dự đoán, nếu không có những thay đổi này, nhiều binh lính sẽ đào ngũ và sử dụng vũ khí của họ để đi cướp của người dân hoặc tham gia “các đảng phái khác nơi có điều kiện sống đầy đủ hơn.” Thay vì thực hiện bất kỳ hành động nào ngay lập tức, Khâm Sai rõ ràng đã chuyển vấn đề này tới Hội nghị Tư vấn sắp tới.59

Từ các nguồn thông tin chính xác hiện có không rõ khi nào thì các quan chức chính phủ hoàng gia nhận ra sự đầu hàng của Nhật có thể sắp xảy ra. Qua radio của Bưu điện, họ có thể nghe được các đài của Đồng minh thông báo về vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima ngày 6 tháng 8 và cuộc xâm lược Mãn Châu của quân đội Liên Xô vào ngày 9 tháng 8.60 Một số trí thức có địa vị cũng đã nghe đài Đồng minh bằng radio thu sóng ngắn cá nhân. Mặc dù những thông tin chiến tranh như vậy luôn được truyền miệng nhanh chóng, nhưng rất ít người nghe ở Hà Nội, Huế, hoặc Sài Gòn có đủ kiến thức nền tảng để đánh giá đúng ý nghĩa chiến lược [của sự kiện này]. Đến ngày 12 tháng 8, các nhân viên của Bưu điện đã lan truyền một thông tin phấn khích, dù hơi sai lệch, Nhật đã chấp nhận các điều khoản đầu hàng Đồng minh.61 Đến ngày 13, những thính giả cẩn thận của thông tấn Domei có thể suy ra rằng Nhật đang xem xét nghiêm túc các điều khoản trong Tuyên bố Potsdam hồi cuối tháng Bảy. Vào ngày 15, các đài của Đồng minh thông tin Nhật chấp nhận các điều khoản đầu hàng. Ngày hôm sau, Thông báo của Domei xác nhận tin này được dán trước Văn phòng Thông tin Nhật ở trung tâm thành phố Hà Nội.62 Tuy nhiên, các quan chức Nhật nói rõ trước công chúng và riêng tư rằng họ vẫn giữ trách nhiệm đối với trật tự ở Đông Dương. Khi Tổng Hội Viên chức Việt Nam nộp đơn lên thị trưởng Hà Nội xin phép tổ chức một cuộc mít tinh công khai trước Nhà hát Lớn, ngày 16 tháng 8, họ được thông báo rằng cần phải có sự chấp thuận bổ sung từ phía Quân đội Nhật.63

Ngay cả khi thực tế quan trọng về sự đầu hàng của Nhật bắt đầu xâm nhập vào ý thức của người dân Đông Dương,thì  thói quen hành chính vẫn tồn tại. Vào ngày 14 tháng 8, Tsukamoto ra chỉ thị cho tất cả các văn phòng của Phủ Toàn quyền vẫn mở cửa vào ngày 15, Ngày Lễ Bổn Mạng, mặc dù những người đứng đầu văn phòng phải cho phép cấp dưới là người Công giáo tham dự thánh lễ.64 Ngày hôm sau, Văn phòng Khâm sai Bắc Kỳ đánh điện cho Thủ tướng Kim ở Huế để sửa lỗi chính tả tên của một ủy viên hội đồng thành phố Hải Phòng.65 Cũng trong ngày 15, Văn phòng Bảo an Bắc Kỳ chuyển tiếp một yêu cầu về một lô văn phòng phẩm có tiêu đề — lô hàng này đã đến và được ký nhận hợp lệ ba ngày sau.66 Vào ngày 17 tháng 8, quan đầu tỉnh Cao Bằng, mặc dù lúc này đang bị bao vây bởi các làng do Việt Minh kiểm soát và bị quân Trung Hoa ngay bên kia biên giới đe dọa, vẫn có thời gian để ký một lá thư, kèm theo hồ sơ nhân sự của một người làm công tại tỉnh, đề nghị Hà Nội đánh giá lại mức lương của ông ta.67

Tại Huế, Trần Trọng Kim tiếp tục cố gắng tập hợp một nội các trung ương đáng tin cậy và tái khẳng định quyền lực bao trùm quyền hành chính ở Bắc Kỳ. Ngày 16 tháng 8, ông đã soạn thảo một thông báo từ chức khác nhưng không công bố mà giữ nó để phòng hờ.68 Hai ngày sau, các công văn được gửi đi thông báo về mười bốn thành viên của chính phủ lâm thời mới và yêu cầu các cá nhân có tên báo cáo nhanh chóng “để đảm bảo tính liên tục của các dịch vụ.” Danh sách phản ánh tính chất nửa vời của sáng kiến này, vì không có bộ trưởng ngoại giao hay bộ trưởng nội vụ, cũng chẳng có bộ trưởng quốc phòng.69 Đồng thời, Kim công bố kế hoạch thành lập các “ủy ban cứu quốc” khu vực, rõ ràng là trong một nỗ lực nhằm làm suy yếu các nhóm Việt Minh có cùng danh tự.70 Cả Trần Trọng Kim và thư ký của Hoàng đế Bảo Đại, Phạm Khắc Hòe, đều gửi điện thông báo cho Khâm Sai Bắc Kỳ rằng ông sẽ được một Ủy ban Chính trị gồm bốn người giúp đỡ. Sau đó vào ngày 18, theo chiếu chỉ của triều đình, Khâm Sai Phan Kế Toại được thay thế bởi Nguyễn Xuân Chữ, một trong những thành viên của Ủy ban Chính trị.71 Như chúng ta thấy, Phan Kế Toại đã từ chức vào tối hôm trước.

Bên cạnh những vấn đề trong nước, các quan chức ở Huế đã thảo luận về vị thế nào để đối đầu với các nước Đồng minh chiến thắng. Tại một cuộc họp nội các vào ngày 17 tháng 8, với sự chủ tọa của chính Bảo Đại, hoàng đế đã đồng ý sẽ gửi các thông điệp khẩn cấp qua radio tới các nhà lãnh đạo Đồng minh nhấn mạnh ý định của người dân Việt Nam là phản đối thực dân hóa, bằng vũ lực nếu cần thiết. Thông điệp của Bảo Đại tới Tướng de Gaulle đáng được trích dẫn đầy đủ, vì những cảm xúc được bày tỏ tỏ ra rất giống với những cảm xúc mà Hồ Chí Minh sẽ trình bày công khai tại Hà Nội chưa đầy hai tuần sau đó, và điều đó tiếp tục thúc đẩy nhiều người theo Việt Minh có học thức trong cuộc chiến tranh chín năm với Pháp:

Tôi nói chuyện với nhân dân Pháp, với đất nước tôi đã trải qua tuổi thanh xuân. Tôi cũng nói chuyện với người đứng đầu và là người giải phóng, và tôi muốn nói chuyện như là một người bạn hơn là với tư cách người đứng đầu một quốc gia.

Ngài đã trải qua quá nhiều đau khổ trong bốn năm chết chóc, không thể không hiểu rằng dân tộc Việt Nam đã có hai ngàn năm lịch sử và một quá khứ nhiều lúc vinh quang, không muốn, không thể nào chịu đựng nổi bất cứ sự thống trị của một ngoại bang nào nữa.

Chắc chắn Ngài sẽ hiểu hơn nếu như Ngài được trông thấy ở nước chúng tôi chuyện gì đang xảy ra nếu như Ngài cảm nhận được cái ý chí độc lập ấp ủ trong con tim của mọi người dân mà không một sức mạnh trần gian nào ghìm lại nổi. Dù cả khi Ngài có tái lập được ở đây một nền cai trị của Pháp đi chăng nữa thì nó cũng chẳng được một ai tuân phục: mỗi thôn xóm sẽ là một tổ kháng cự, mỗi một người cộng tác viên cũ của Pháp sẽ là một kẻ thù; và tất cả các viên chức và các tên thực dân của Ngài cũng sẽ tự nguyện xin được thoát ra khỏi cái không khí khó thở này.

Tôi yêu cầu Ngài hiểu rõ rằng: cái phương sách duy nhất để gìn giữ lấy những quyền lợi và cái ảnh hưởng tinh thần của nước Pháp ở Đông Dương là thẳng thắn công nhận nền độc lập của Việt Nam và từ bỏ mọi ý đồ khôi phục chủ quyền hay bất cứ một hình thức cai trị nào.

Chúng ta có thể hiểu nhau rất dễ dàng và trở thành những người bạn nếu Ngài chịu gác bỏ ý đồ trở lại làm những người chủ của chúng tôi.

Kêu gọi tinh thần lý tưởng rất quen thuộc của dân tộc Pháp và sự khôn ngoan sáng suốt của kẻ đứng đầu, chúng tôi hy vọng rằng: nền hòa bình và niềm vui đã bắt đầu đến với tất cả các dân tộc trên thế giới cũng sẽ được đảm bảo cho tất cả mọi người dân bản xứ cũng như ngoại kiều ở Đông Dương.72

Bảo Đại

 

Với sự trợ giúp của Nhật, những lời kêu gọi đối với các nhà lãnh đạo Đồng minh này đã được phát đi từ Sài Gòn, Hà Nội và Tokyo, được các cơ quan của cả Pháp và Mỹ tiếp nhận,73 nhưng ít hoặc không được báo chí chú ý.

Với các báo cáo điện tín đến từng giờ, đặc biệt là về Việt Minh chiếm chính quyền ở Hà Nội, nhưng cũng liên quan đến các sự kiện đáng lo ngại gần kinh thành, chẳng hạn ở Thanh Hóa và Hà Tĩnh, Thủ tướng Trần Trọng Kim cuối cùng đã từ bỏ nỗ lực của mình để tái thiết nội các. Vào ngày 20 tháng 8, ông đã đưa ra một tuyên bố, thực sự được soạn thảo trước đó bốn ngày, tuyên bố đã hoàn thành hai mục tiêu quan trọng của mình là thống nhất lãnh thổ Việt Nam và duy trì khả năng hành chính của quốc gia này. ‘‘Trước lịch sử, nhiệm vụ của nội các của chúng tôi giờ đây đã hoàn thành,” ông viết. Trong bối cảnh thế giới đang thay đổi, Kim nhìn nhận mọi thứ cần phải tiếp tục. Trong lời phát biểu chính thức cuối cùng, Kim đã cầu xin sự thống nhất chính trị, chỉ ra rằng kẻ thù đang “tìm kiếm sự chia rẽ.”

Cũng trong ngày 20 tháng 8, Hoàng đế Bảo Đại đã ban chiếu, được soạn thảo ba ngày trước, trong đó ông ghi nhận sự giúp đỡ của Nhật đối với Việt Nam trong việc giành lại độc lập, thể hiện mong muốn thành lập nội các mới, và quan trọng nhất, nêu rõ sự sẵn sàng hy sinh vị trí của mình nếu cần thiết. Bằng những lời lẽ khiến nhiều thần dân của mình cảm động, Bảo Đại nói rằng ông “ưng làm dân một nước độc lập hơn làm vua của một nước nô lệ.” Lời nói này đã gây tranh cãi sôi nổi tại cuộc họp nội các ngày 17 tháng 8, trong ngữ cảnh của nó mang nghĩa Bảo Đại bày tỏ sự sẵn sàng đàm phán với Việt Minh và đặt việc bảo vệ quốc gia lên trên hết. Trần Đình Nam, Bộ trưởng Nội vụ, đã kích động cuộc tranh luận bằng cách gợi ý rằng ngay cả hoàng đế cũng nên chuẩn bị rút lui, khiến Trần Trọng Kim buộc tội Nam là khi quân phạm thượng (lése-majesté). Bộ trưởng Tài chính Vũ Văn Hiền ủng hộ việc trao quyền cho Việt Minh trong khuôn khổ chế độ quân chủ lập hiến, và cuối cùng nội các quyết định cử Phan Anh ra Hà Nội với đề nghị đó. Tuy nhiên, văn bản được soạn thảo sau đó nêu rõ khả năng Bảo Đại thoái vị, có thể chấm dứt hoàn toàn chế độ quân chủ, những ý tưởng tiếp tục khiến Kim vô cùng thất vọng, nhưng đã nhận được sự tán thành mạnh mẽ của Hồ Tá Khanh và Phan Anh, vì chúng đã thể hiện cam kết của hoàng đế đối với lợi ích quốc gia. Cuối cùng, trong một lần thể hiện chính kiến cá nhân hiếm hoi, Bảo Đại đã bác bỏ mọi sửa đổi về từ ngữ. Ngày hôm sau, tuyên bố được phát lại cũng như được gửi điện báo cho các cấp chính quyền cấp dưới, nhưng lần này có thêm một lời mời cụ thể để Việt Minh thành lập một nội các mới.

Đến ngày 22 tháng 8, tầm quan trọng của vị trí của họ cuối cùng đã trở nên rõ ràng đối với các quan chức chính phủ hoàng gia cũng như Hoàng đế Bảo Đại. Khi Trần Trọng Kim gọi Thiếu úy Lăng để hỏi xem có thể trông cậy vào Lực lượng Bảo An và Thanh niên Tiền tuyến hay không, Kim đã nhận được một câu trả lời không rõ ràng. Khi kiểm tra, Kim nhận ra rằng thậm chí hàng trăm lính Ngự lâm tinh nhuệ cũng đã bị Việt Minh xâm nhập và nhìn chung đã mất tinh thần. Nhắc lại cho Bảo Đại những tấm gương thảm khốc của Louis XVI và Sa hoàng Nicholas II, Kim khuyên ông nên nhanh chóng thoái vị thay vì tiếp tục tranh đấu. Kim kết luận: ‘‘Chúng ta thiếu sức mạnh, Việt Minh có được sự ủng hộ của quần chúng, hãy để họ chịu trách nhiệm bảo vệ nền độc lập quốc Gia.” Dù số phận Bảo Đại ra sao, Kim cũng sắp trở thành Kerensky* của Việt Nam, mặc dù không chắc ông đánh giá cao sự song hành lịch sử. Cũng trong ngày 22, Bảo Đại được Đại tá Nhật phụ trách đồn trú tại Huế đến thăm, ông giải thích rằng ông đã thực hiện các biện pháp để đảm bảo an ninh cho Hoàng cung và những người ở trong đó, theo lệnh của chỉ huy quân Đồng minh. Bảo Đại bác bỏ sự bảo vệ này, nói rằng, “Tôi không muốn quân đội nước ngoài nào làm đổ máu dân tộc tôi.” Vào buổi tối hôm đó, một chàng trai được tuyển chọn làm phụ giáo cho thái tử đến gặp hoàng đế với lời đề nghị chạy trốn đến khu lăng tẩm, ngay ngoại ô Huế. Nhớ lại sai lầm chết người của Louis XVI khi tìm cách trốn khỏi Paris, Bảo Đại đã lịch sự bác bỏ ý kiến này. Một lúc sau, chủ sự bưu điện ở Huế cầm đến một bức điện từ ‘‘Ủy ban nhân dân cứu quốc” ở Hà Nội, thành kính xin đức Hoang đế hãy làm một hành động lịch sử để ủng hộ độc lập dân tộc. Bức điện đó xuất phát từ cuộc họp công khai do Tổng hội sinh viên triệu tập ngày hôm trước, yêu cầu Bảo Đại thoái vị, thiết lập hệ thống cộng hòa và ngay lập tức Việt Minh đàm phán với các bên khác để thành lập chính phủ quốc gia lâm thời.

Sáng ngày 23, Bảo Đại cảm thấy rất cô độc, nhớ lại điềm báo xà nhà rơi, không thể tìm thấy bất kỳ bộ trưởng nào trong dinh, và đặc biệt khó chịu khi một số thanh niên đã thay thế cờ hoàng gia trên cột cờ chính bằng cờ Việt Minh, những người bảo vệ cung điện gần đó đã không ngăn lại. Bảo Đại quyết định gửi điện cho “Ủy ban nhân dân cứu quốc” rằng ông sẵn sàng chuyển giao quyền lực cho người có thẩm quyền nếu họ đến Huế. Bảo Đại nhận một bức điện tối hậu thư từ Ủy ban Nhân dân Cách mạng Bắc Bộ:

Chính phủ nhân dân cách mạng lâm thời được thành lập do Hồ Chí Minh làm chủ tịch. Yêu cầu Bệ hạ thoái vị ngay lập tức để củng cố và thống nhất nền độc lập của Việt Nam.

Lúc 12:25 chiều Ngày 23 tháng 8, Bảo Đại chủ trì cuộc họp nội các cuối cùng, triệu tập gấp rút để đáp lại tối hậu thư của Việt Minh và bàn về chiếu thoái vị. Những người tham gia đồng ý chấp nhận các điều khoản của Việt Minh, trong đó có việc từ bỏ tất cả vũ khí và đạn dược trong cung, thông báo cho quân Nhật rằng mọi quyền hành đã được chuyển giao cho chính quyền cách mạng, và ra lệnh cho tất cả các quan tỉnh chuyển giao trách nhiệm của mình cho đại diện Việt Minh địa phương. Đổi lại, Việt Minh hứa sẽ bảo đảm tính mạng và tài sản của hoàng gia. Chiếu thoái vị đã được thông qua với một sửa đổi nhỏ và cuộc kết thúc. Phạm Khắc Hòe sau đó được cử đi báo cáo với lãnh đạo Việt Minh trước hạn chót 1:30 chiều.

Bảo Đại cân nhắc lần thứ hai vào ngày 24. Sau khi thông báo với hội đồng hoàng gia về ý định thoái vị, một số thành viên tỏ ra kinh ngạc và thúc giục Bảo Đại xem xét lại. Không ai nghiêm túc xem xét việc đưa thái tử trẻ Bảo Long, lên ngôi ở vị trí của Bảo Đại. Cũng không có ai khác tình nguyện. Hoàng đế đã tìm kiếm những lựa chọn thiết thực, nhưng không có kết quả. Bảo Đại cũng không hài lòng khi lãnh đạo chính phủ lâm thời đã nêu là một người được gọi là Hồ Chí Minh, không phải Nguyễn Ái Quốc. Phạm Khắc Hòe đã tìm đến nhà học giả lỗi lạc Đào Duy Anh, người đã đào bới một số bút danh cho Nguyễn Ái Quốc trong các nguồn tư liệu, nhưng Hồ Chí Minh không nằm trong số đó. Nhờ một trong những thành viên nội các của hoàng gia là Vũ Văn Hiền mới từ Hà Nội trở về, ông Hòe có thể chắc chắn rằng hai người gần như chắc chắn là một. Dựa vào thông tin này, Bảo Đại đánh điện ra Hà Nội mời Chủ tịch Chính phủ lâm thời vào Huế nhận chính quyền. Ngày hôm sau, chiếu thoái vị được niêm yết bên ngoài cung điện, cũng như được chuyển đến Hà Nội, Sài Gòn và mọi tỉnh miền Trung Việt Nam.

Chiếu thoái vị của Bảo Đại rất phù hợp với truyền thống văn học Nho giáo, nhưng hầu hết nội dung của nó là hiện đại, một sản phẩm của diễn ngôn dân tộc có từ thời Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh trong những thập niên đầu thế kỷ XX. Một mặt, chúng ta thấy những lời lẽ cổ điển của một nhà cai trị thất bại tự trừng phạt bản thân vì sống không xứng đáng những thành tựu cao cả của các bậc tiền bối trong triều đại của mình, không giống như của vua Tự Đức vào những năm 1870, người đã mòn mỏi trong các chiếu chỉ về việc cá nhân của mình không đủ khả năng ngăn chặn các cuộc xâm lược của Pháp. Mặt khác, Bảo Đại tự hào đặt mình trong bối cảnh yêu nước trước mắt, tuyên bố thoái vị để tránh thêm xung đột trong nước, mời tất cả các đảng phái và các tầng lớp xã hội tham gia ủng hộ nền Dân chủ Cộng hòa và yêu cầu chính phủ mới “ôn hoà mật-thiết xử-đối đối với các đảng-phái đã từng tranh-đấu cho nền Độc-Lập Quốc-Gia nhưng không đi sát phong-trào dân-chúng.” Về cá nhân, Bảo Đại chỉ đề nghị chính phủ mới Đối với Tôn-Miếu và Lăng-Tẩm của Liệt-Thánh Chính-phủ mới nên giữ-gìn cho có trọng thể” và hứa sẽ “quyết không để ai lợi-dụng danh nghĩa của Trẫm hay danh nghĩa của Hoàng-Gia mà lung-lạc quốc-dân nữa” (một lời khẳng định mà chính Bảo Đại đã vi phạm chưa đầy một năm sau đó). Ở cấp độ quốc gia, Bảo Đại rõ ràng nhượng quyền cho chính phủ Cộng hòa Dân chủ mà không có bất kỳ điều khoản thương lượng nào, và khẳng định rằng ông sẽ vui lòng “được làm dân tự do của một nước Độc-Lập”.


 

* Alexander Fyodorovich Kerensky. Sau Cách mạng tháng Hai năm 1917, ông tham gia Chính phủ lâm thời Nga mới thành lập, đầu tiên là Bộ trưởng Bộ Tư pháp, sau đó là Bộ trưởng Bộ Chiến tranh, và sau tháng Bảy là Bộ trưởng kiêm Chủ tịch thứ hai của chính phủ. Vào ngày 7 tháng 11, chính phủ của ông bị lật đổ bởi những người Bolshevik do Lenin lãnh đạo trong Cách mạng Tháng Mười.

  1. Trần Trọng Kim, Một Cơn Gió Bụi (Sài gòn, 1969), 78-81. Như đã nói trước đó, Trần Văn Lai đã được phép đảm nhận chức vụ thị trưởng tại Hà Nội vào ngày 20 tháng 7.
  2. Tân Á (Saigon), No. 72 (10 Aug. 1945).
  3. Foreign Broadcast Intercept Service, 7 Aug. 1945, as cited in Kenneth E. Colton, ‘The Failure of the Independent Political Movement in Vietnam, 1945-46” (Ph.D. diss., American University, 1969), 144. Có thể tìm thấy danh sách các thành viên của Hội đồng thành phố Hải Phòng do Thủ tướng Kim phê duyệt tại AOM, INF, GF 22.
  4. Colton, ‘Failure,’ 203.
  5. Trần Văn Lai có được một số tín nhiệm trong giới trí thức Việt Nam vì niềm tin xã hội chủ nghĩa của ông, việc ông tham gia vào tổ chức Mặt trận bình dân trước chiến tranh, và việc ông bị Pháp bắt sau đó vì cáo buộc có khuynh hướng thân Nhật, một trong những sự khiêu khích là việc chấp nhận một sinh viên trao đổi Nhật đến ở trong hộ gia đình của mình. Hoàng Xuân Hãn, phỏng vấn của Huỳnh Kim Khánh, Paris, ngày 24 tháng 2 năm 1966. Cố Tiến sĩ Huỳnh Kim Khánh có nhã ý chia sẻ bài phỏng vấn của ông ấy với tôi.
  6. Boeicho, BGei Kenshujo Senshitsu, Shittan Meig6 sakusen: Biruma sensen no hokai to Tai, Futsuin no boei [The Sittang and Meigo Operations: The Collapse of the Burma Front and the Defense of Thailand and French Indochina] (Tokyo, 1969), 684.
  7. Trần Trọng Kim, Một Cơn Gió Bụi, 82-84.
  8. Ibid., 88-89. Phạm Khắc Hòe, Từ Triều Đình Huế đến Chiến Khu Việt Bắc (Hà Nội, 1983), 42-43.
  9. Hồ Tá Khanh, ‘’Re[t]our des ministres de Handi le 3 aodit 1945” (notes recorded 8 Aug. 1945 Bác sĩ Hồ Tá Khanh vui lòng cho tôi bản đánh máy lại những ghi chép này tại cuộc phỏng vấn ở Paris, ngày 1 tháng 11 năm 1984. Xem thêm Trần Trọng Kim, Một Cơn Gió Bụi, 89, và Phạm Khắc Hòe, Từ Triều Đình Huế, 44- 47. Có sự khác biệt đáng kể giữa các tài liệu này. Ví dụ, Kim không đề cập đến việc từ chức của toàn bộ nội các. Cả Kim và Hòe đều khẳng định rằng Hồ Tá Khanh muốn chuyển giao chính quyền cho Việt Minh, nhưng tài liệu của Khanh không nói gì về điều này.
  10. Phạm Khắc Hòe, Từ Triều Đình Huế, 52. Nguyễn Kỳ Nam, Hồi Ký, 1925-1964 Tập. 2, 1945-1954 (Sài Gòn, 1964), 195.
  11. Phỏng vấn Hồ Tá Khanh tại Paris, 1 /11/1984.
  12. Hồ Tá Khanh, ‘Re[tjour.” Liên quan Thanh Hóa, có lẽ Trần Đình Nam đã nghĩ đến cuộc đối đầu với những người theo Việt Minh vào ngày 24 tháng 7 dẫn đến việc quan huyện Hoằng Hóa cùng với mười hai lính canh bị bắt. Pham Cuc, ‘Khởi Nghĩa giành chính quyền Tháng Tám 1945 ở Thanh Hóa”, Tạp Chí Lịch Sử Đảng (Hanoi), 4-1991, 31.
  13. Imperial du reprinted in the 18 Aug. 1945 edition of Việt Nam Tân Báo (Huế), một vài số của báo này có thể tìm thấy tại AOM, INF, GF 56.
  14. AOM, INF, GF 58, Hồ sơ tại Ty Liêm Phóng Kinh Tế.
  15. Khâm Sai gửi tất cả các tỉnh, 6 Aug. 1945, AOM, INF, GF 25.
  16. Phòng Kinh Tế, thư gửi Nha Kinh Tế Bắc Bộ, 1 and 17 Aug. 1945, AOM, INF, GF 42.
  17. “Kinh Tế Cục” outgoing message file, in AOM, INF, GF 74. Hầu hết các giấy tờ được ký bởi Nguyễn Mạnh Hà, một công dân Pháp nhập tịch và luật sư Công giáo nổi tiếng sắp được bổ nhiệm vào nội các đầu tiên của Hồ Chí Minh.
  18. Hải Dương gửi Khâm Sai, 2 Aug. 1945, AOM, INF, GF 51.
  19. Ty Liêm Phóng Hải Phòng gửi Khâm Sai, 6 Aug. 1945, AOM, INF, Gouvernment Revolutionnaire CR 141. Yêu cầu đã bị từ chối một cách lịch sự vào ngày 3 tháng 9, sau khi Việt Minh tiếp quản.
  20. ‘‘Dụ số 103: về sự nhập quốc tịch Việt Nam,” AOM, INF, GF 25.
  21. Bắc Giang gửi Khâm Sai, 12 Aug. 1945, AOM, INF, GF 24.
  22. Đề xuất nội bộ, ngày 13 tháng 8 năm 1945, Đề xuất nội bộ, ngày 13 tháng 8 năm 1945, được sao lưu bằng các hồ sơ lính lệ hẹn lại ngày 26 tháng 8 năm 1940, tại AOM, INF, GF 14.
  23. Phê duyệt hồ sơ gửi từ Hải Dương, trong số mười lăm bản kiểm kê tài sản các loại năm 1944, 10 Aug. 1945, AOM, INF, GF 40.
  24. Trao đổi giữa Khâm Sai và Thái Bình, bao gồm cả văn bản của Điều lệ, AOM, INE, GF 36.
  25. Đơn thỉnh cầu ngày 7 tháng 8 năm 1945, AOM, INF, GF 10. Vào ngày 8 tháng 8, một quan chức đã đánh dấu vào đơn: “Chuyển đến tỉnh trưởng để xem xét.”
  26. Khâm Sai gửi tất cả các tỉnh, 7 Aug. 1945, AOM, INF, GF 25.
  27. Bạn có thể tìm thấy những kiến nghị này và nhiều kiến nghị khác, cùng với chú giải chính thức bên lề, bản ghi nhớ và phiếu định tuyến (routing slips) trong AOM, INF, GF 66.
  28. Hải Ninh gửi Khâm Sai, 1 Aug. 1945, AOM, INF, GF 5. Một người nào đó trong Phòng Viên chức của phó vương đã viết nguệch ngoạc bên lề của thông báo này: ‘‘Nên làm gì? ”
  29. Thuận Thành gửi Bắc Ninh, 30 July 1945, chuyển tiếp tới Khâm Sai, 3 Aug. 1945, in “Courrier a l’arrivée’’ dossier, AOM, INF, GF 25.
  30. Le Thuong và Vu Kim Bien, Lịch Sử Vĩnh Phú (Vĩnh Phú, 1980), 168.
  31. “Phòng Viên Chuc” dossier, AOM, INF, GF 44.
  32. “Courrier a l’arrivée’’ dossier, AOM, INF, GF 25. Hồ sơ công văn cuối tháng 7 và tháng 8, GF 27.
  33. Hồ sơ “Không Quân địch”, trong AOM, INF, GF 66.
  34. Hồ sơ “Thái Nguyên”, AOM, INF, GF 27.
  35. Nguyen Thi Diet gửi Ủy Ban Nhân Dân Cách Mệnh Bắc Bộ, 24 Aug. 1945, trong Hồ sơ Thái Nguyên, AOM, INF, GF 29.
  36. AOM, INF, GF 27.
  37. AOM, INF, GF 25.
  38. Hồ sơ ‘Xin phep mang sung”, AOM, INF, GF 62. Các giấy phép sử dụng súng bổ sung có thể được tìm thấy trong GF 16. Xem thêm các trao đổi giữa Phòng 1 Phủ Khâm Sai và Phòng tiếp tế, GF 8.
  39. Tài Chính Phòng gửi Khâm Sai, xem xét ngân sách, n.d., AOM, INF, GF 5.
  40. Service économique local dossier, in AOM, INF, GF 32.
  41. Kinh Tế Cục số 13, messages of 8 Aug. 1945, AOM, INF, GF 37.
  42. Service économique local messages of 8 and 15 Aug. 1945, AOM, INF,GF 37.
  43. AOM, INF, GF 41.
  44. Administration des douanes et régies báo cáo lên toàn quyền, đính kèm một bản kiến nghị có chữ ký của khoảng 180 nhân viên, ngày 1 tháng 8 năm 1945, tại AOM, INF, GF 51. Ở đây cũng có thủ tục giấy tờ tương tự cho Cục Lúa gạo, Cục Nông nghiệp và các văn phòng khác.
  45. Chỉ có bốn trong số mười lăm thành viên được cẩn thận chỉ định của hội đồng mới này (Hội Đồng Cải cách Cai trị Tư pháp và Tài chính) tham dự phiên họp đầu tiên và có lẽ là duy nhất vào ngày 16/ 7/ 1945. Họ là Vũ Văn Hiền (Bộ trưởng Tài chính), Phan Kế Toại. (phó vương), Nguyễn Văn Huyên (tiến sĩ văn học), và Nguyễn Hữu Tạo (giáo sư). AOM, INF, GF 5 and GF 25.
  46. Một sắc lệnh của hoàng gia ngày 8 tháng 5 năm 1945 đã cho phép tiến hành hội nghị này. Tuy nhiên, phải đến ngày 30 tháng 7, Thủ tướng Trần Trọng Kim mới thông qua danh sách năm mươi chín cá nhân được mời tham dự cuộc họp chi nhánh miền Bắc. AOM, INF, GF 5 and 25. Các tờ báo Hà Nội ngày 14 tháng 8 đã thông báo hội nghị sẽ bắt đầu vào ngày 17. Cách Mạng Tháng Tám (sau này viết tắt là CMTT), Tập 1, Chủ biên Trần Huy Liệu (Hà Nội, 1960), 34.
  47. Nguyễn Kỳ Nam, Hồi Ký, 195-96. Đối với một tuyên bố tương tự hai ngày sau đó, xem Francoise Martin, Heures tragiques au Tonkin (9 Mars 1945-18 Mars 1946 (Paris, 1948), 112.
  48. Giám đốc Ty Cảnh Sát Hà Nội gửi Thị trưởng, 10 /8/ 1945, in dossier of late July and Aug. 1945 messages, AOM, INF, GF 27.
  49. Hoang Van Dao, Viet Nam Quoc Dan Dang [Vietnam Nationalist Party] (Saigon, 1965), 215. Vì Hoàng Văn Đạo là người của Quốc dân Đảng, nên phải thận trọng khi đọc những mô tả của ông về các hoạt động của Đại Việt.
  50. CMTT, 1:33. Nguyễn Quyết, Hà Nội Tháng Tám] (Hà Nội, 1980), 128.
  51. “Lời hiệu triệu của Ủy Ban Cứu Quốc,” in lại trên Tấn Á (Sài Gòn), No. 73 (17/ 8/ 1945).
  52. Thái Nguyên gửi Khâm Sai, 14/ 8/ 1945, trong Hồ sơ Thái Nguyên, AOM, INF, GE 27. Không rõ từ báo cáo liệu người Nhật có giữ Servais làm quản đốc sau ngày 9 tháng 3 hay không, mặc dù khó có thể tưởng tượng anh ta tiếp tục ở vị trí này vì bất kỳ lý do nào.
  53. Douguet to Nishimura, 13 Aug. 1945, and Shibazaki to Douguet, 17 Aug. 1945, tại Hồ sơ Văn Phòng Khâm Sai, AOM, INF, GF 58.
  54. Hà Nam gửi Khâm Sai, 19/8 / 1945, tại Hồ sơ Ty Liêm Phóng Kinh Tế, AOM, INF, GE 58.
  55. Công văn từ Bảo An Binh gửi Khâm Sai, 15 Aug. 1945, trong Hội nghị Tư vấn Quốc Gia files, AOM, INF, GF 5.
  56. Mặc dù Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản vào tối ngày 8 tháng 8, theo giờ Matxcova, tại Mãn Châu và Nhật Bản, lúc đó đã là ngày 9.
  57. Hoàng Anh, ‘‘Nhớ lại cuộc Khởi Nghĩa giành chính quyền ở Huế”, Tạp Chí Cộng Sản (Hà Nội), 8-1985, 38.
  58. Martin, Heures tragiques, 114. Philippe Devillers, Histoire du Vietnam de 1940 a 1952 (Paris, 1952), 136. Vào ngày 17 tháng 8, các tờ báo đăng lại văn bản đầu hàng của đế quốc, với các bài bình luận. Martin, Heures tragiques, 117-20.
  59. AOM, INF, GF 58. Đơn đã được nộp vào ngày 14 tháng 8 cho một cuộc mít tinh vào ngày 18. Như chúng ta sẽ thấy, ai đó đã đưa cuộc mít tinh sớm một ngày vào ngày 17.
  60. Gougal to all echelons, 14 Aug. 1945, AOM, INF, GF 51.
  61. Last item (15 Aug. 1945) in dossier on Conseil municipal de Haiphong, AOM, INE, GF 22.
  62. Hồ sơ về Bảo An Binh và Giải Phóng Quân yêu cầu Văn phòng phẩm, in AOM, INF, GF 22. A yêu cầu tiếp theo của ngày 28/ 8, do Đại úy Vũ Văn Thụ ký, dường như không được trả lời.

67.Hồ sơ Than Hao Bac Bo, AOM, INF, GF 5.

  1. AOM, INE, GE 58.
  2. AOM, INF, GF 4.
  3. Devillers, Histoire, 138. Martin, Heures tragiques, 217-19. Archimedes L. A. Patti, Why Viet Nam? Prelude to America’s Albatross (Berkeley and Los Angeles, 1980), 169.
  4. Tổng Trưởng Nội Các gửi Phủ Khâm Sai, 18 Aug. 1945, và Phạm Khắc Hòe gửi Phan Kế Tọai, 18 Aug. 1945, in AOM, INF, GF 34. Ba thành viên khác của Ủy ban Chính trị dự kiến là Trần Văn Lai (thị trưởng Hà Nội), Nguyễn Tường Long và Đặng Thai Mai. Các thay đổi nhân sự khác được nêu chi tiết trong Préconseil a Kham Sai, 18 Aug. 1945, AOM, INF, GF 68.
  5. Bản dịch này là từ Viet-Nam Crisis: A Documentary History, ed. Allan W. Cameron, vol. 1, 1940-1956 (Ithaca, N.Y., 1971), 48-49, based on a French text in Philippe Devillers, Histoire, 138, which in turn was extracted from the 20 Aug. 1945 issue of Viet Nam Tan Bao (Hue). See also Philippe Devillers, Paris-Saigon-Hanoi: Les Archives de la guerre, 1944-1947 (Paris, 1988), 70, 384. Các thông điệp khác được gửi đến Truman, Vua George VI và Tưởng Giới Thạch. Stalin đã bị loại ra sau một cuộc tranh cãi gay gắt trong nội các, mặc dù thông điệp gửi cho Truman bao gồm yêu cầu thông báo cho ‘‘Nga”. Nguyễn Kỳ Nam, Hồi Ký, 204-5, & Hoàng Văn Đào, Việt Nam Quốc Dân Đảng, 213-14, chứa các bản dịch tiếng Việt thông điệp của Bảo Đại gửi Truman, dường như đã được Domei dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Anh trước khi truyền vô tuyến. Theo Phạm Khắc Hòe, từ Triều Đình Huế, 55-56, Bộ trưởng Ngoại giao Trần Văn Chương đã soạn thảo các thông điệp bằng tiếng Pháp.
  6. Stein Tonnesson, The Vietnamese Revolution of 1945: Roosevelt, Ho Chi Minh and de ….

 

 

 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s