Văn minh Phương Tây: Thời đại của chủ nghĩa quốc gia dân tộc thế kỷ 19

1

Hình: Cuộc tấn công của Thiết Kỵ binh Pháp vào đội hình Ô vuông của quân Anh trong chiến dịch Waterloo. Tranh vẽ của họa sĩ Henri Félix Emmanuel Philippoteaux.

Lê Quỳnh Ba biên dịch.

Các nhà dẫn dắt trong nghệ thuật, văn học, và lý luận chính trị tranh luận cho công bằng xã hội và giải phóng dân tộc.

Vào đầu thế kỷ XIX, nhiều người Trung và Đông Âu khao khát thành lập các quốc gia độc lập.

 Đó là một thời của sự biến chuyển khi các nhà văn và nghệ sĩ cũng chiến đấu cho tự do. Họ đề cao những kẻ ngoài vòng pháp luật, sự bất công, khuấy động trí tưởng tượng. Họ đã đạt được hàng triệu lượt xem với tác phẩm của họ, và khi làm như vậy họ tô màu chính trị của một thế kỷ.

Các cường quốc cùng hợp tác để dập tắt các cuộc nổi dậy nội bộ, nhưng vẫn cạnh tranh nhau để giành được các thuộc địa.

Một dòng năng lượng mạnh mẽ chảy qua châu Âu; dòng chảy của chủ nghĩa dân tộc và niềm tự hào dân tộc. Và khi các cường quốc châu Âu mở rộng đế chế của họ, các cuộc cạnh tranh của họ mở rộng ra khắp thế giới cho đến khi chiến tranh dường như không thể tránh khỏi.

Khát vọng cách mạng nảy sinh ở nhiều quốc gia sau các cuộc cách mạng của Mỹ và Pháp.

Tôi đã nói về những thành tựu của thế kỷ XIX và chúng rất ấn tượng. Bây giờ tôi muốn nói về xung đột của nó. Đó là những xung đột thế hệ, xung đột xã hội vốn là mặt tối của những chiến thắng vật chất hàng thế kỷ, xung đột quốc gia và quốc tế, bao gồm cả xích mích các kẻ thực dân cay đắng. Đó là một câu chuyện thú vị không kém gì cuộc Cách mạng Công nghiệp, bởi vì đó cũng là câu chuyện về biến động, cách mạng xã hội, cách mạng quốc gia và các đối tác quốc tế của họ; di sản của thế kỷ thứ mười tám đến thứ mười chín. Mọi thời đại đều sống trong bóng tối của quá khứ ngay cả khi nó không biết điều đó. Thế kỷ XIX sống trong cái bóng tối của thứ mười tám và nó nhận thức rất rõ về điều này. Chính trị của thế kỷ XIX, những ý tưởng đã di chuyển hoặc đẩy lùi nó là sự sụp đổ của cách mạng, và cách mạng là điểm tham khảo không đổi của nó; là kinh nghiệm không đổi rất thường xuyên của nó.

Các cuộc chiến của Cách mạng Pháp và Napoléon bắt đầu vào năm 1792, và kết thúc vào năm 1815, tại Waterloo, nơi Napoleon cuối cùng đã bị người Anh đánh bại với sự giúp đỡ của Phổ. Các cường quốc đã quyết tâm tránh một thử thách khác ở quy mô này và hệ thống hội nghị mà họ thiết lập đã giữ cho chiến tranh không lan rộng ra khỏi các cuộc xung đột cục bộ trong một thời gian dài, nhưng rối loạn chính trị đã đến. Trong bốn mươi năm tiếp theo, không có năm nào mà ở thế giới phương Tây từ Ba Lan đến Peru mà không có các cuộc cách mạng, nổi loạn, nổi dậy, một số trong đó thực sự rất đẫm máu. Waterloo hoặc không Waterloo, không phải tất cả các con ngựa vua cũng như không phải tất cả những người đàn ông của các vị vua có thể đặt Chính Thể Cũ trở lại nữa.

Nhật ký cách mạng đã trỗi dậy như những bảng kê luật lệ trước các dân tộc ở Châu Âu và Châu Mỹ, và nhật ký cách mạng dường như không có hồi kết. Cách mạng Mỹ, sau đó ở Pháp đã tuyên bố hai quan niệm đáng kinh ngạc, cả hai đều mới trong trãi nghiệm của người châu Âu. Đầu tiên là họ có thể gây chiến với những kẻ thống trị của họ. Rốt cuộc, dân thuộc địa Mỹ đã sử dụng bạo lực để loại bỏ vua Anh và người Pháp đã sử dụng bạo lực để thoát khỏi chế độ quân chủ và sau đó họ đã tiếp tục lật đổ hoặc làm nhục nhã các triều đại cầm quyền ở khắp châu Âu. Kiểu làm này, trên quy mô loại này, chưa từng xảy ra trước đây trong lịch sử châu Âu. Quan niệm cho rằng các đối tượng có thể thực hiện chiến tranh thành công chống lại những người cai trị kế thừa đã mở ra những khả năng chính trị trong thế kỷ XIX tương tự như vũ khí hạt nhân đã mở ra trong thế kỷ XX và họ cũng bất ổn.

Trong suốt thời Waterloo, châu Mỹ Latinh đã chiến đấu giành tự do với Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha; Hy Lạp đã chiến đấu giành tự do với người Thổ Nhĩ Kỳ; người Bỉ đã thành lập vương quốc độc lập của riêng họ; Người Ý, người Ba Lan, người Canada, người Thụy Sĩ, người Đan Mạch, người Đức, người Tây Ban Nha, người Bồ Đào Nha đã tạo ra các cuộc nổi dậy; không đề cập đến người Pháp đã thay đổi người cai trị nhiều lần và người Anh đã cố gắng làm điều đó nhưng không thành công.

2

Hình: Bắt đầu từ năm 1821, Chiến tranh giành Độc lập của Hy Lạp bắt đầu như một cuộc nổi loạn của các nhà cách mạng Hy Lạp chống lại Đế chế Ottoman cầm quyền.

Quan niệm thứ hai xuất phát từ thời đại cách mạng này đã củng cố quan niệm thứ nhất, triết lý chính trị biện minh cho cuộc chiến của các chủ thể chống lại những người thống trị. Các cuộc cách mạng ở Pháp và ở Mỹ không hẳn đã thành công. Bạn cũng có thể biện minh cho họ trên cơ sở đạo đức. Chính tuyên bố này cho rằng họ là những hành động chính đáng và đúng đã làm cho các cuộc cách mạng trở nên đáng khen ngợi. Trước đó, nổi loạn là một tội phạm thường được coi là tội phạm dân sự và tội phạm đạo đức rất lớn. Nhưng người Mỹ và người Pháp tuyên bố rằng họ hoàn toàn không phải là tội phạm, họ là những người mang tiêu chuẩn của một triết lý mới về con người. Họ dường như đề nghị rằng tất cả các nỗ lực lật đổ một vị vua bằng bạo lực là tốt, bởi vì thực tế tất cả các vị vua đều xấu xa; nhưng trên hết, vì thể chế vương quyền là xấu xa. Và quan điểm này đã ảnh hưởng đến số lượng ngày càng tăng của những người bình thường, đáng phục, những người mà trước đó sẽ tránh xa các nhà cách mạng.

Những phác thảo của chủ nghĩa lãng mạn trong nghệ thuật, văn học và tư tưởng xã hội.

Cơ sở của vị trí mới đã được tìm thấy trong ba ý tưởng chính mà chúng ta đã gặp phải: sự hoàn thiện của con người, chủ quyền của con người và sự bình đẳng của con người; và nếu tôi sử dụng “người đàn ông” chứ không phải là “người dân” hay “nhân tính”, đó là vì đây là ngôn ngữ được sử dụng. Cơ bản nhất của những ý tưởng này là con người là hoàn hảo. Rằng họ có thể được làm cho hoàn thiện, rằng cuộc sống của họ có thể được làm cho hoàn hảo và xã hội nơi họ sống cũng vậy. Đây là một ý tưởng rất mới và ở cấp độ thế tục, nó rất chống lại Kitô vì theo Kitô giáo, chúng ta không thể hy vọng trở nên hoàn thiện trong thế giới tạm thời, sa ngã này. Nhưng ý tưởng mới này nói rằng con người có thể hoàn thiện, khi chỉ cần không bị ngăn cản bởi sự mê tín của Giáo hội và sự chuyên chế của các vị vua. Các nhà thờ và các vị vua lên án tất cả chúng ta về thân phận tạm thời và tâm linh, hoặc như Rousseau nói, “Con người được sinh ra tự do, nhưng ở khắp mọi nơi người ta bị xiềng xích.” Những người đồng ý với quan điểm này, cảm thấy rằng tất cả những gì bạn phải làm là phá vỡ chuỗi quy luật. Nếu bạn làm điều đó, bạn sẽ đạt được không chỉ tự do mà còn là sự hoàn thiện.

Vì vậy, vào đầu thế kỷ XIX, một thế hệ người châu Âu lớn lên đã nói rằng họ là những người tự do bị kết án là nô lệ, nhưng sự giải thoát của họ nằm trong tầm tay và thực sự là nó nằm trong tay họ. Họ nhớ lời khuyên của Voltaire để đè bẹp giáo sĩ khét tiếng, tác nhân của sự lạc hậu và mê tín, và họ đồng ý với nhà thơ Shelley rằng thế giới sẽ là một nơi tốt đẹp hơn khi tên vua cuối cùng bị siết cổ bởi vị linh mục cuối cùng. Họ chưa bao giờ đi xa đến thế trong thực tế, nhưng họ thà nói như vậy. Mới không kém là học thuyết về chủ quyền của người dân. Không ai có thể thực sự nói chính xác điều này có nghĩa là gì, nhưng rõ ràng nó không có nghĩa là chủ quyền của các vị vua. Các vị vua, và đặc biệt là các vị vua tuyệt đối, là những bạo chúa, kẻ chiếm đoạt chủ quyền thực sự còn nằm trong dân chúng và vì thế các vị vua nên rời đi khỏi.

Cuối cùng, tất cả đàn ông đều bình đẳng và tất cả đàn ông đều là anh em. Một lần nữa, không ai có thể định nghĩa chính xác điều này có nghĩa gì trong thực tế, mặc dù nó ngụ ý rằng không người đàn ông nào nên nô lệ, áp bức, ngược đãi người khác. Quan trọng hơn, bất kỳ nhóm đàn ông nào cũng không có thể yêu cầu chủ quyền đối với dân tộc khác chỉ bằng cách đề cập đến đặc quyền, truyền thống, tài sản, sự chinh phục cổ xưa, hoặc máu, hoặc xuất thân. Quyền dựa trên yêu cầu truyền thống như vậy là không có quyền gì cả. Quyền duy nhất quan trọng là quyền không thể thay đổi của con người, quyền là của bạn chỉ vì bạn là một con người. Nhờ vào khuôn khổ đó, khái niệm này cũng sẽ được tuyên bố cho sự tước quyền; và quyền của con người có nghĩa là sự phóng thích nô lệ châu Âu vào năm 1848 và ở Mỹ hai mươi năm sau đó, mặc dù việc giải phóng phụ nữ mất nhiều thời gian hơn. Nhưng việc sử dụng đầu tiên của khẩu hiệu chỉ đơn giản là từ chối quyền của các vị vua và linh mục và quý tộc thừa kế để cai trị người khác hoặc sai khiến họ. Điều này là ví dụ, được gọi là “Cơn ác mộng của tầng lớp quý tộc”.

Mối quan hệ giữa chủ nghĩa lãng mạn và cải cách xã hội.

Di sản của năm 1776, di sản của năm 1789, là niềm tin rằng những sai trái chính trị và xã hội là có để sửa chữa được. Đó là nghĩa vụ của chúng ta là phải làm cho chúng đúng, và nếu chính phủ và xã hội không làm nhiệm vụ của họ, thì một cuộc cách mạng là nên làm – một thái độ đưa chúng ta đến một khuynh hướng quan trọng của thế kỷ XIX mà chúng ta gọi là “Chủ nghĩa Lãng mạn”. Hãy nhìn bức tranh này của Napoléon khi là một hoàng đế; trang trọng và vĩ đại, người cuối cùng của những người Chuyên chế Khai sáng. Bây giờ hãy nhìn vào tranh này khi mà cái vẻ trẻ trung, đẹp trai, dáng vẻ oai phong của kẻ chinh phục của ông đã bị căng thẳng và môi trường xung quanh hoang dã, không trang trọng, không sắp xếp. Napoleon có thể là một tên cướp, một người đi đường xa, một kẻ nổi loạn, một kiểu nhân vật được cho là để khuấy động những chàng trai trẻ và khiến những quý bà trẻ ngất ngây, mà chúng ta gọi là Lãng mạn. Trên thực tế, Napoleon là hiện thân của cả hai đặc điểm này. Ông ta là nhân vật cha đẻ được xác định về luật pháp và trật tự và đàn áp và cảnh sát và bộ quy tắc bảo vệ tài sản, hợp đồng và gia đình. Nhưng ông ta cũng là anh hùng lãng mạn, một loại Robin Hood, người chiến thắng qua các vận may phi thường, đại diện cho sự phiêu lưu, hứng thú, năng lượng và tuổi trẻ chống lại tuổi tác, và “bên ngoài” chống lại “bên trong”. Sau Waterloo, đó là hình ảnh thứ hai của Napoleon sống sót và điều đó đã biến chủ nhân của một nhà nước cảnh sát rất hiệu quả thành một vị thánh bảo trợ của cách mạng.

3.png 5.png
Hình trái: Jean August Dominique vẽ 1806, “Napoléon khi là một hoàng đế; trang trọng và vĩ đại,…”. Hình phải: Tranh “Napoléon vượt dãy Alps trên lưng chiến mã Marengo” Jacques Louis David vẽ 1800. “… cái vẻ trẻ trung, đẹp trai, dáng vẻ oai phong của kẻ chinh phục của ông đã bị căng thẳng …”

Nhưng vị thánh bảo trợ thực sự của thời đại mới là một nhân vật khác từ thế kỷ trước là Jean Jacques Rousseau. Tôi đã đề cập trước đó rằng Rousseau đã cung cấp nhiều khẩu hiệu cho cuộc cách mạng, nhưng ảnh hưởng thực sự của ông trong thế kỷ XIX đến từ “Lời thú nhận”, chỉ được xuất bản vào những năm 1780 khi ông đã qua đời một cách an toàn. “Lời thú nhận” là cuốn tự truyện hiện đại đầu tiên.

Theo Rousseau, cư xử tồi tệ không thành vấn đề bởi vì con người tự nhiên là tốt; đó là xã hội biến thái nó. Con người tự nhiên hạnh phúc; đó là xã hội khiến anh không hạnh phúc. Và kết luận của Rousseau: chống lại áp bức, chống đàn áp, hãy là chính mình, chống lại quy ước xã hội, khinh miệt tiền bạc và địa vị, bỏ học, chọn sự từ chối và thất bại nếu đó là điều đúng với tự nhiên, bản chất của bạn. Chỉ riêng ở Pháp, nửa triệu bản các tác phẩm của ông đã được in trong bảy năm từ 1817 đến 1824. Rousseau đã ở đúng nơi vào đúng thời điểm. Trước Chủ nghĩa Lãng mạn, ông là hóa thân của Chủ nghĩa Lãng mạn; bởi vì Chủ nghĩa Lãng mạn, trên hết, là một phản ứng chống lại chủ nghĩa duy lý của Khai sáng trước đó, một phản ứng chống lại giấc mơ khai sáng về một thế giới nơi mọi thứ có thể được tính toán và xử lý theo cách hợp lý.

Hãy nhớ rằng tinh thần Khai sáng của thế kỷ thứ mười bảy và mười tám đã nghĩ đến việc nghiên cứu những gì bạn có thể thấy với sự trợ giúp của các công cụ khoa học mới và tính toán những gì bạn có thể tính toán. Nhưng người Lãng mạn muốn có được thứ vô hình và không lường tính được. Họ quan tâm đến các thế lực đưa đẩy chúng ta hoặc tiết lộ chúng ta với chính mình: những giấc mơ, tưởng tượng, sự điên rồ. Họa sĩ lãng mạn vẽ ác mộng. Họ vẽ những kẻ điên. Họ vẽ những người bị căng thẳng, những người hành động không hợp lý. Họ vẽ những tai nạn khủng khiếp nơi thiên nhiên làm chủ con người.

Người Lãng mạn cũng quan tâm đến những dòng chảy thầm lặng vĩ đại của xã hội và lịch sử. Ngay lập tức, văn học và nghệ thuật lãng mạn là diễn tả về sự đối lập và xung đột. Họ đã chống lại sự phù hợp, hành vi xấu, đức tin, điều cấm kỵ, thậm chí đến mức phạm tội loạn luân. Họ đã chống lại áp bức; áp bức dân tộc, chính trị và xã hội. Họ muốn xóa bỏ đau khổ. Họ chống lại chế độ nô lệ. Họ phản đối án tử hình và họ đã chống lại luật pháp là một tác nhân của áp bức. Chống lại luật pháp, họ tôn vinh những tên cướp, những kẻ ngoài vòng pháp luật trong các bức tranh của họ, trong các vở kịch, trong tiểu thuyết, vở opera, thậm chí cả trong thời trang. Chúng là phục vụ cho những người nổi loạn chống lại chính quyền được thiết lập, cho lớp trẻ chống lại thời đại cũ; và một phần đó là một cuộc bạo động thế hệ chống lại chủ nghĩa bảo thủ, chống lại thế hệ cũ đã làm thất bại cuộc cách mạng hoặc phản đối nó; chống lại những người cha và những người lớn tuổi hơn là hóa thân của bạo chúa bị lật đổ.

Phái Lãng mạn là những kẻ nổi loạn hoặc họ là những người đồng cảm với những kẻ nổi loạn giống như Wordsworth, người mà bạn nhớ đã đến Pháp vào năm 1791, và nhận thấy rằng “niềm hạnh phúc đó là vào buổi bình minh thấy còn sống”. Nhưng Wordsworth đã thay đổi suy nghĩ của mình khi sự trả tự do trở thành chiến tranh và khủng bố, và những người khác đã phản ứng giống như ông. Goethe nhà thơ người Đức Goethe ngưỡng mộ Bonaparte như là người vận chuyển cuộc cách mạng, ngưỡng mộ ông là người giải phóng vĩ đại cho đến khi đó, nhưng Napoleon lại trở thành kẻ áp chế vĩ đại. Beethoven dành tặng Bản giao hưởng thứ ba của mình, “Eroice” cho Tướng Bonaparte. Nhưng khi vào đêm biểu diễn đầu tiên, ông ta nghe nói rằng Đại tướng đã tự xưng thành hoàng đế, anh ta xé trang đề tặng và gần như phá hủy sự ngưỡng mộ. Một số người mất nhiều thời gian mới mất ảo tưởng về Napoleon.

Nhà thơ Byron đã ủng hộ những người yêu nước Ý vào năm 1820 và những người yêu nước Hy Lạp vài năm sau đó. Ông đã đến Hy Lạp để đấu tranh cho tự do của Hy Lạp. Anh ta đã thành lập và trợ cấp cho một Lữ đoàn Byron và sau đó anh ta chết vì một cơn sốt tại Missolongi. Và Shelley ủng hộ những người cấp tiến ở Anh cũng như những người đấu tranh tự do ở Hy Lạp. Và Mary vợ góa của Shelley đã viết câu chuyện về “Frankenstein”, đây không chỉ là cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng đầu tiên mà còn là một câu chuyện rất Rousseauesque về một loại man rợ cao quý, điều thiện tự nhiên, bị hủy hoại và bị giết chết bởi sự đối xử tệ bạc.

Chủ nghĩa lãng mạn cũng đề cao lịch sử – quá khứ chống lại hiện tại, quá khứ dùng để biện minh và truyền cảm hứng cho xung đột hiện tại, hành động hiện tại; những việc làm vĩ đại của người Đức hoặc người Scotland hay người Hy Lạp hoặc những gì có bạn, những người xứng đáng trở lại vĩ đại; các cuộc nổi loạn của William Tell hoặc của Robin Hood hoặc của dân chúng Paris chống lại những kẻ áp bức nước ngoài hoặc chống lại những kẻ áp bức địa phương.

6.png 7.png
Hình trái: Tranh “Sir Walter Scott (1771 – 1832) tiểu thuyết gia và thi sĩ”. Sir William Allan vẽ.

Hình phải: Trang bìa “ Ivanhoe”.

Có lẽ người thuộc phái Lãng mạn có ảnh hưởng nhất trong tất cả là Sir Walter Scott sáng tác tiểu thuyết lịch sử, một thể loại đã đưa quá khứ vào cuộc sống một cách đầy màu sắc, sống động trong những câu chuyện phiêu lưu, lãng mạn, say mê trong những khung cảnh đẹp như tranh vẽ. Những tiểu thuyết như “Ivanhoe”, được xuất bản năm 1819, không chỉ khuấy động trí tưởng tượng. Chúng còn truyền cảm hứng cho niềm tự hào là người Anh và mở rộng ra, bất kỳ bạn là quốc tịch nào. Chúng cũng truyền cảm hứng cho khát khao đấu tranh chống lại sự bất công, chống lại sự không khoan dung, nữ anh hùng của “Ivanhoe” là người Do Thái, chống lại sự áp bức kẻ yếu bởi kẻ mạnh và người trẻ bởi người già. Trường phái Lãng mạn Pháp như Victor Hugo, lao động cùng một chủ đề. Công lý cho dân chúng, cho người nghèo, kẻ yếu thế, người bị áp bức; và một trong những anh hùng của Hugo, là một người gù lưng, một người khác là một kẻ bị kết án. Thành công lớn nhất của ông, tác phẩm “Những người khốn cùng”, là một cuốn tiểu thuyết chính trị và xã hội về những đức tính của những người mà bị xã hội bỏ ra hoặc nghiền nát.

Cuối cùng, trong bài thơ chính trị nổi tiếng nhất của Shelley, kể về nước Anh năm 1819, chúng ta thấy bài này được viết sau khi Kỵ binh Anh đã hạ gục đám đông những người đàn ông và phụ nữ không vũ trang ở quảng trường Thánh Peters ở Manchester, giết chết mười một và làm bị thương vài trăm, một vụ thảm sát mà mỉa mai phổ biến tương tự như Waterloo, đã biến thành Peterloo, “Cuộc thảm sát Peterloo”.

“Một ông vua già, điên, mù, bị coi thường và sắp chết.

Các hoàng tử bị bỏ ra từ tranh đua quyết liệt

Người trãi qua khinh miệt công khai

Bùn từ một mùa xuân đầy bùn

Những người cai trị không nhìn thấy không cảm thấy cũng không biết

Cũng giống như đỉa – đất chết ngất khi chúng bám

Cho đến khi họ bị mù trong máu mà không có một cú đánh

Một người chết đói và nằm yên trong cánh đồng hoang

Một đội quân tự do và con mồi

Như một con dao hai lưỡi cho tất cả những người nắm giữ

Luật lệ lạc quan và vàng mà cám dỗ và ám sát

Tôn giáo: vô Chúa, vô Trời, một Cuốn Sách được niêm phong

Một thời kỳ thượng viện tồi tệ nhất chưa được tiết lộ

Là những ngôi mộ mà từ đó một bóng ma vinh quang

Có thể bùng nổ để chiếu sáng trong đức tin tạm thời của chúng ta”

Tôi đã nói quá dài về phái Lãng mạn bởi vì tinh thần của họ truyền vào chính trị của thế kỷ và truyền cảm hứng cho các cuộc xung đột lớn, cả quốc gia và xã hội. Như một vấn đề thực tế, khi vào cuối thế kỷ XIX, một nhà lãnh đạo dân lao động Pháp đã được hỏi về nguồn cảm hứng của mình; ông ta trả lời: “Tôi đã đọc Alexander Dumas. Tôi đã đọc Ba chàng lính ngự lâm”. Bây giờ có lẽ người Đức nghiêm khắc hơn người Pháp, nhưng tôi chắc chắn rằng các nhà lãnh đạo lao động Anh đọc Walter Scott nhiều hơn và đọc nhiều Dickens, cả hai đều là tiểu thuyết gia Lãng mạn. Chính tinh thần Lãng mạn đã truyền cảm hứng cho cuộc nổi dậy chính trị và xã hội ở Anh trong những năm 1820 và 40, ở Pháp vào những năm 1830 và 40, 70, không những có nhiều những cuộc nổi dậy của những người bị áp bức mà còn có những người thuộc tầng lớp thượng lưu và trung lưu mà không thể bị áp bức chịu đựng sự áp bức, không thể chịu đựng sự bất công và đau khổ mà họ thấy xung quanh họ. Và thực sự có nhiều điều khủng khiếp để xem, như chúng ta sẽ khám phá vào lần tới.

Điểm tương đồng và khác biệt giữa các phong trào và cải cách châu Âu.

Lần trước chúng ta đã thấy phái Lãng mạn nhìn xã hội bằng con mắt mới như thế nào. Họ đã nhìn thấy những thứ đã có ở đó từ trước, nhưng bây giờ họ đã nhìn rất lâu, họ bị sốc, họ bị rung chuyển và họ muốn làm gì đó với nó. Cuộc Cách mạng Công nghiệp, sự bùng nổ đô thị, cải thiện truyền thông và thông tin đã tập trung vào thực tế hình ảnh đau khổ và kinh hoàng và bất công đến một mức độ chưa từng thấy giống như sự sụp đổ của Khai sáng, Cách mạng, Chủ nghĩa Lãng mạn làm cho mọi người trở nên nhạy cảm hơn, sẵn sàng ấn tượng hơn, hay chán nản, bởi sự đau khổ của con người.

Những điều kỳ diệu của ngành công nghiệp hiện đại đã đi đôi với sự khủng khiếp của ngành công nghiệp loài người, hoặc có lẽ là ngành công nghiệp vô nhân đạo: trẻ nhỏ làm việc mười sáu giờ một ngày và mệt mỏi đến mức rơi vào máy móc và bị giết hoặc bị tàn tật; đàn ông, phụ nữ và trẻ em mặc đồ rách rưới, sống trong những cái hố giống như gấu; một số gia đình sống trong một phòng, với một nền đất mấp mô phủ đầy bùn và phân. Vấn đề đã được giảm bớt nhờ những cải cách dần dần cải thiện rất nhiều cho người nghèo bị ruồng bỏ, bởi những người công nhân tổ chức ra để tự giúp mình, bằng cách mạng thúc đẩy quá trình cải cách, và do sản xuất và tài nguyên gia tăng mang lại nhiều dư thừa, và ngày càng nhiều. Đến nửa sau của thế kỷ, những cơn đói và sự khốn khổ quá mức, đến nỗi những người quan sát trước đó đã chán nản đã được giảm bớt. Chúng đã tồn tại bằng mọi cách, nhưng chúng đã trở nên ít dữ dội hơn. Giờ làm việc đã bị hạn chế. Điều kiện làm việc đã được cải thiện. Có các dịch vụ y tế, lương hưu cho người già, trường học, trợ cấp cho nhà ở, chia lời hoặc trợ cấp thất nghiệp.

Tuy nhiên, tất cả điều này đến trong sự nhỏ giọt và buồn tẻ; thường quá ít và quá muộn. Ở hầu hết các quốc gia, luật pháp xã hội có tầm quan trọng thực sự chỉ được thông qua vào cuối thế kỷ XIX, hoặc trong thế kỷ XX, nhưng nó chưa từng tồn tại trước đây và nếu bạn so sánh một trăm năm mươi năm trước với phần còn lại của lịch sử, chỉ riêng điều này đã làm nên một giai đoạn đặc biệt. Hơn nữa, cải cách xã hội một phần vì tầng lớp trung lưu và thượng lưu cảm thấy thương hại cho tầng lớp thấp hơn, và điều đó cũng là mới. Bạn có thể mô tả nó là một chủ nghĩa lãng mạn xã hội; nó nhìn dân chúng như những người man rợ cao quý cuối cùng mà đến từ sự tái sinh xã hội. Và quan điểm này, kết hợp sự đồng cảm, từ thiện và cảm giác tội lỗi, quan điểm này vẫn còn đi với chúng ta đến ngày nay.

Cải cách cũng được tiến hành vì nhiều người đã được bỏ phiếu. Đến năm 1914, mọi nam giới đều được bỏ phiếu bầu; ngay cả ở các quốc gia như Áo và Ý đã bị tụt hậu so với phần còn lại của Âu Mỹ. Quyền bầu cử phổ thông của nam giới có nghĩa là các chính trị gia muốn được bầu phải quan tâm đến lợi ích của các khu vực rộng hơn và rộng hơn của cử tri. Mặt khác, một người không nên phóng đại áp lực bầu cử, bởi vì cải cách xã hội đã có trước quyền bầu cử ở những nơi như Đức, và họ đã chậm chân so với những nơi như Pháp, nơi có quyền bầu cử phổ thông khá sớm. Tuy nhiên, phiếu bầu là một yếu tố trong cải cách, cũng như yếu tố tiêu cực đối với phụ nữ, những người không có phiếu bầu, nên khó gây áp lực lên các chính trị gia mà cần phải cấp cho họ phiếu bầu.

Đến năm 1914, phụ nữ chỉ tham gia các cuộc thăm dò ở Phần Lan và Na Uy, mặc dù điều này cũng sẽ thay đổi, và nó gần như thay đổi ở Anh, nơi phụ nữ sắp có phiếu bầu ngay trước chiến tranh và đã nhận được ngay sau đó. Thực tế là những cải cách đã xuất hiện bởi vì có nhiều nguồn lực hơn để xoay quanh những ý tưởng được truyền cảm hứng hoặc được xác nhận mà bạn có thể gọi là thực dụng xã hội; tổ chức nền kinh tế đúng cách và bạn giải quyết vấn đề xã hội, tổ chức sản xuất và phân phối và bạn được xóa đói giảm nghèo. Những nhân vật vĩ đại của môn phái này là Bá tước Saint Simon ở Pháp và thư ký Auguste Comte của ông là một nhà toán học.

Các học thuyết liên quan đến Saint Simon và Comte được gọi là Chủ nghĩa Saint-Simon và Chủ nghĩa thực chứng. Chủ nghĩa thực chứng, bởi vì nó được cho là dựa trên phân tích khoa học về dữ liệu tích cực như toán học hoặc thống kê. Nhưng những gì các học thuyết này thực sự là tôn giáo của sự tiến bộ lấy cảm hứng từ tiến bộ thực sự đang diễn ra, và lập luận rằng những tiến bộ khổng lồ có thể được thực hiện bởi các nhà quản lý kỹ thuật, kỹ sư, nhà tài chính, chuyên gia các loại vì nó liên quan chặt chẽ đến những thành tựu cụ thể rất nhiều người, bao gồm cả những người giành được độc lập của Brazil, người đã đặt khẩu hiệu của những người theo chủ nghĩa thực chứng lên lá cờ tổ quốc, lên trật tự và tiến bộ của đất nước.

Chủ nghĩa Thực chứng cũng tạo ra một số thành công rất thực tế. Những người theo chủ nghĩa thực chứng và Saint Simon đã xây dựng một số tuyến đường sắt tuyệt vời của Châu Âu. Họ đã lên kế hoạch và xây dựng Kênh đào Suez và Tháp Eiffel. Họ đã xuất bản các tạp chí đại chúng đầu tiên. Họ khởi động các cơ quan quảng cáo đầu tiên. Nhưng nếu những điều này góp phần vào sự thịnh vượng chung, họ chỉ giải quyết các vấn đề của người lao động một cách tình cờ và gián tiếp. Nếu người lao động muốn có kết quả trong chính trị lao động và chính trị quốc gia, thì chính họ phải tổ chức hoặc được tổ chức để giúp đỡ chính họ. Và ở đây, chúng ta có được truyền thống nổi dậy xã hội, bắt đầu bằng cách cố gắng hòa nhập công nhân vào nhà nước tư sản và kết thúc bằng hội nhập là không thể, bằng cách lập luận rằng các giai cấp không thể hòa giải, những quốc gia đôi, vừa người nghèo và người giàu, không thể  tích hợp được. Theo quan điểm này, tầng lớp lao động, giai cấp công nhân phải chinh phục quyền lực. Họ phải tiếp quản nhà nước và sử dụng nó vì lợi ích của họ giống như quyền lực của giai cấp tư sản cướp từ tầng lớp quý tộc trong cuộc cách mạng để sử dụng nhà nước vì lợi ích riêng của họ.

Sự phát triển của một hệ thống các cường quốc trong thế kỷ XIX.

Nhưng một số học thuyết cố gắng hòa nhập những người bị thiệt thòi bởi cải cách hoặc bởi việc nổi dậy đã thúc đẩy cuộc cách mạng xã hội, khiến mọi người nhận thức rõ hơn rằng đây là một vấn đề, và tô màu cho chính trị và bầu không khí thời đó. Nhưng có một trào lưu thậm chí còn mạnh mẽ hơn chảy qua châu Âu và ra ngoài châu Âu, và đó là dòng chảy của Chủ nghĩa Dân tộc; về ý tưởng dân tộc, niềm tự hào dân tộc được nuôi dưỡng bởi tấm gương của các cuộc cách mạng thế kỷ thứ mười tám và bởi hệ tư tưởng của Chủ nghĩa Lãng mạn. Người Hy Lạp, Ba Lan, Rumani, Séc và Nam Slav bị cai trị bởi các thế lực nước ngoài, và người Đức và người Ý bị chia thành nhiều quốc gia riêng biệt. Nhưng, như mọi người đều biết, con người chỉ có thể được tự do với tư cách là công dân của chính quốc gia họ, chứ không phải là chủ thể của một số nhà cai trị nước ngoài. Thái độ này là những gì đã truyền cảm hứng cho người Mỹ Latinh vươn lên chống lại các vương quyền Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha; nó truyền cảm hứng cho người Hy Lạp nổi dậy chống lại người Thổ Nhĩ Kỳ; nó truyền cảm hứng cho người Bỉ tìm kiếm sự độc lập từ Hà Lan.

Trên thực tế, lịch sử quốc tế của thế kỷ này là câu chuyện về những người đấu tranh để giành tự do cho các quốc gia, đạt được điều này như người Ý đã làm, và người Đức, người Rumani, Bulgari và người Serb trong những năm 1860 và 1870, hoặc thất bại như người Ba Lan. Những người thất bại tiếp tục cố gắng và những mưu đồ của họ và cuộc nổi dậy của họ đã đưa ra một trào lưu bất ổn. Không có sự ổn định quốc tế lâu dài ở châu Âu thế kỷ XIX bởi vì các quốc gia chủ thể; Ba Lan, Séc, Slovak, Rumani, Nam Slav liên tục âm mưu và nổi loạn để có được những gì họ tuyên bố là quyền quốc gia của họ. Đặc biệt, hai vụ cách mạng lớn nổ ra vào năm 1830 và 1848, là thời kỳ cách mạng quốc gia khi các dân tộc nổi dậy hoặc đòi độc lập hoặc giành quyền thống nhất trong một quốc gia chung. Thế kỷ XIX không phải là thời đại chiến tranh khủng khiếp ở châu Âu, nhưng các cuộc chiến tranh đã xảy ra hầu hết là do các vấn đề quốc gia; sự thống nhất của Ý, sau đó là Đức, rồi các nước Balkan, cho đến khi chiến tranh chung nổ ra vào năm 1914 chính xác là vì Nam Slav muốn một quốc gia thống nhất của riêng họ. Và khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất kết thúc, những khát vọng quốc gia của thế kỷ XIX cuối cùng đã được trả lời. Châu Âu, từ Nga đến Đại Tây Dương, là một châu Âu của các quốc gia riêng. Nhưng vào thế kỷ XIX, các vấn đề kinh tế của châu Âu và phần còn lại của thế giới được điều hành bởi các nước tiên tiến và đến một mức độ quan trọng là từ những nơi như Ngân hàng Anh Quốc ở đây. Về mặt chính trị, các vấn đề quốc tế nằm trong tay “Các cường quốc”, một thuật ngữ được đặt ra vào thời điểm diễn ra hội nghị hòa bình sau Chiến tranh Napoléon, Đại hội Vienna; gồm Anh, Pháp, Nga, Áo và Đế chế Hapsburg – Phổ, mà từ năm 1871 trở thành Đế quốc Đức. Sau đó, vào những năm 1870, một nước Ý thống nhất gia nhập nhóm. Đây là Những Cường Quốc, và bạn sẽ nhận thấy rằng Hoa Kỳ không phải là một trong số chúng, một phần vì họ bận rộn với vị trí 1 góc cách biệt thế giới; một phần vì không ai có thể tưởng tượng được một quốc gia ngoài châu Âu là một cường quốc.

8

Hình: Đại hội Vienna 1814 – 1815; gồm Anh, Pháp, Nga, Áo và Đế chế Hapsburg – Phổ, hội nghị hòa bình sau Chiến tranh Napoléon, dưới sự chủ trì của chính khách người Áo Klemens Wenzel von Metternich.

Các Cường Quốc đã gây hấn nhau, nhưng phần lớn họ điều hành thế giới như một câu lạc bộ không chính thức. Nửa đầu thế kỷ, hai cường quốc là Anh và Pháp đã kết hợp phát triển công nghiệp và tăng dân số. Trong nửa sau của thế kỷ, hai cường quốc là Anh và Đức cũng vì những lý do tương tự. Mục tiêu ban đầu của Câu lạc bộ Quyền lực Vĩ đại là ngăn chặn bất cứ điều gì như Cách mạng Pháp không bao giờ xảy ra nữa. Cách mạng Pháp ảnh hưởng thế kỷ XIX như Cách mạng Nga sẽ ảnh hưởng thế kỷ XX. Và muốn hiểu biết chính trị quốc tế trong giai đoạn này bạn phải ghi nhớ điều đó. Cách mạng tiếp tục nổ ra vào đầu những năm 1820 và đầu những năm 1830, và đặc biệt là vào năm 1848 và 1849. Nhưng bất cứ khi nào các cuộc cách mạng ra khỏi tầm tay, các thế lực khác đã can thiệp để giúp nhau nổi dậy, hoặc thậm chí quan trọng hơn, làm cho động cơ của các cuộc cách mạng đã bị giảm xuống.

Một yêu cầu cách mạng lớn ở Đức, cũng như ở Ý, là sự thống nhất quốc gia. Nhưng điều đó đã đạt được vào năm 1870, không phải bởi cách mạng mà bởi những nhà chính trị quyền lực bảo thủ được xử lý bởi các chính khách thông minh như Bismarck. Những người đàn ông như ông và như Napoleon III ở Pháp, nhận ra rằng những người cấp tiến có thể được xoa dịu bằng cách thực hiện phần ít triệt để hơn trong các chương trình của họ như: năng suất cao hơn, cải thiện kinh tế và cải cách vừa phải đã làm được điều này. Đại Quyền Lực, như Nữ hoàng Victoria của Anh, cũng quyết tâm tránh mọi thứ làm họ suy yếu, bất cứ điều gì sẽ cho cách mạng vượt qua; và điều đầu tiên họ muốn tránh là bất kỳ cuộc chiến tranh lớn nào vì họ nghĩ, và đúng ra, cuộc chiến đó sẽ thúc đẩy cách mạng. Vì vậy, các cuộc chiến ở châu Âu của thế kỷ XIX có xu hướng bên lề, như ở Crimea được thấy ở đây, hoặc ở Balkan; nếu không thì họ là song phương, Pháp chống Áo, Áo chống Phổ, Phổ chống Pháp. Tuy nhiên, về tổng thể, thế kỷ từ 1815 đến 1914 là thời kỳ dài nhất mà không có chiến tranh chung trong lịch sử châu Âu kể từ thời La Mã. Và lý do cho điều này, hoặc một phần lý do, là các cường quốc châu Âu đã xoay sở để đưa các cuộc cạnh tranh và sự xoay vòng năng lượng của họ sang các nơi khác trên thế giới, đó là điều mà chúng ta gọi là chủ nghĩa đế quốc.

9

Hình: Ranh giới các quốc châu Âu được sắp đặt sau Đại hội ở Viên, 1815.

Chính trị ở hải ngoại luôn luôn là một phần của chính trị Các Cường Quốc, nhưng trong thế kỷ XIX chúng đã trở nên càng hơn như vậy bởi vì chính trị châu Âu là chính trị thế giới. Châu Âu đã ngấu nghiến thế giới. Nó đã làm như vậy bằng cách chinh phục các vùng đất; nó đã làm như vậy thông qua thương mại và đầu tư; họ đã làm như vậy bằng cách di dân định cư, đã gửi khoảng ba mươi đến năm mươi triệu người châu Âu đến các quốc gia đã là phần mở rộng của châu Âu, như ở châu Mỹ, hoặc sẽ trở thành phần mở rộng của châu Âu như: Úc, New Zealand, Bắc Phi, Nam Phi và Siberia. Các thuộc địa châu Âu, như Úc của Anh, có hiệu lực tự trị trong chính trị của họ; có kinh tế tốt hơn so với các đất nước quê nhà ở châu Âu, và cũng cởi mở hơn. Nhìn chung, họ cung cấp nhiều cơ hội hơn, bình đẳng hơn, dân chủ hơn so với đất nước cũ, ít nhất là cho người da trắng. Tuy nhiên, đây không phải là tình trạng ở các thuộc địa nơi những người định cư là thiểu số, như nơi một vài binh sĩ, chủ đồn điền, quản trị viên cai trị người bản địa với da màu khác nhau. Không rõ tại sao họ thậm chí còn bận tâm làm điều đó, bởi vì không cần thiết phải chiếm một khu vực để thống trị nền kinh tế của nó. Người Anh kiểm soát nền kinh tế của Ai Cập có lẽ hiệu quả hơn so với Úc và họ đã kiếm được nhiều tiền hơn. Kiểm soát kinh tế là hiệu quả kinh tế hơn so với chinh phục và chiếm đóng thuộc địa.

10

Hình: Trận Sinop, một phần Chiến tranh Krym, Hải quân Nga thắng Đế quốc Ottoman ngày 30 tháng 11 năm 1853 tại cảng biển ở miền bắc Anatolia.

Nếu thế giới vẫn bị phân chia theo cách thực dân không thực tế này, thì đó là một phần bởi vì các cường quốc và nước nhỏ bị di chuyển chỉ bởi lợi ích hợp lý. Có một cảm giác phiêu lưu về thuộc địa, loại điều bạn có được trong các câu chuyện Tarzan. Có ý thức về sứ mệnh, truyền Cơ đốc giáo, hoặc vấn đề vệ sinh, hoặc chính phủ đàng hoàng đến những gì là bước ngoặt của thế kỷ đã mô tả, không có sự bối rối, vì các đế quốc. Bây giờ chúng ta có thể cười về “Trách nhiệm của Người Da trắng” và có rất nhiều sự giả dạng về nó, và sự tàn bạo và ngu ngốc. Nhưng sau đó, một lần nữa việc buôn bán nô lệ ở Châu Phi, được thực hiện bởi người châu Phi và Ả Rập, bị các sĩ quan và nhà truyền giáo da trắng chấm dứt, gần đây đã chuyển sang chống hệ thống nô lệ; và rất nhiều bệnh đã được điều trị, và rất nhiều vấn đề về dân số quá đông đã vô tình đạt tới bởi sự can thiệp của các bác sĩ da trắng. Nhưng lý do chính khiến các Cường Quốc trở thành thực dân là do sự cạnh tranh của các cường quốc châu Âu, cạnh tranh quyền lực tối cao ở châu Âu đang tràn sang phần còn lại của thế giới.

Mô hình của chủ nghĩa thực dân châu Âu.

Một Cường Quốc, theo định nghĩa, có tài sản ở hải ngoại, và có một hạm đội. Người Anh có cả hai. Người Pháp cũng có cả hai. Vì vậy, khi người Đức trở thành một cường quốc sau năm 1870, họ cũng phải có các thuộc địa và một hạm đội, bất chấp những rắc rối và chi phí cho những mục đích này. Ngay cả người Ý, một khi họ đã hoàn toàn thống nhất vào năm 1870, bắt đầu nghĩ rằng họ muốn trông giống như một Cường Quốc, và vì vậy họ bắt đầu nghĩ về các thuộc địa. Trong mọi trường hợp, sự cạnh tranh, kinh tế và chính trị của châu Âu, đã lan rộng khắp thế giới và lấp đầy ba mươi năm trước năm 1914 với các cuộc khủng hoảng quốc tế phát sinh từ các cuộc xung đột thuộc địa. Đây là một phim hoạt hình Mỹ về tham vọng của Hoàng gia Nga. Không có cuộc khủng hoảng nào trong số này thực sự gây ra chiến tranh thế giới, nhưng sự tích lũy của chúng tạo ra kỳ vọng về một xung đột lớn và khiến nó dường như không thể tránh khỏi sớm hay muộn. Và điều đó không có gì đáng ngạc nhiên khi chiến tranh thế giới cuối cùng đã xảy ra vào năm 1914, nó bắt đầu ở nơi mà bạn có thể mô tả là khu vực thuộc địa cuối cùng hoặc là khu vực được độc lập cuối cùng của châu Âu; vùng Balkan. Đúng như các chính khách thế kỷ XIX đã mong đợi, chiến tranh và cách mạng đã kết hợp với nhau. Sự bành trướng của thực dân Nga trên vành đai Thái Bình Dương đã đưa đế chế Sa hoàng đến chiến tranh với Nhật Bản, một cuộc chiến mà Nga đã thua nặng nề. Thất bại nhục nhã đã làm mất ổn định đế chế Nga và đưa đến cuộc cách mạng vào năm 1905. Cuộc cách mạng này đã bị dập tắt, sau khi nó gây ra các cuộc cách mạng đầy thiện cảm ở Nga, thậm chí nhiều nước láng giềng lạc hậu, như Ba Tư, Trung Quốc, và quan trọng nhất là Thổ Nhĩ Kỳ và Đế chế Ottoman suy yếu. Khi Thổ Nhĩ Kỳ trong hỗn loạn, các đối tượng và cựu đối tượng ở Balkan bắt đầu chiến đấu với người Thổ Nhĩ Kỳ và đánh lẫn nhau. Biến động này ở Balkan đã quay sang đe dọa một đế chế cổ xưa khác, đó là Áo – Hungary, Đế chế Hapsburg cai trị nhiều vùng Nam Slavs ở Nam Tư ngày nay.

 Những khu vực bất ổn chính trị lớn nhất

Vì vậy, Chiến tranh Thế giới thứ nhất đã nổ ra ở vùng Balkan đen tối nhất vì lợi ích và nỗi sợ hãi của ba đế chế cổ xưa gặp nhau ở đó và đụng độ với nhau, và đụng độ với tham vọng cách mạng quốc gia của người Serb, Croats, Bulgari và Hy Lạp; không đề cập đến người Ý, người Montengeri và người Albani. Sự biến động làm bắt đầu cuộc chiến nảy sinh khi người thừa kế ngai vàng Áo; Đại Công Tước Franz Ferdinand, đã bị ám sát bởi một người khủng bố sinh viên Slav này ở Sarayevo, thủ đô của Bosnia, lúc đó là một phần của Đế quốc Áo. Người ta thường tin rằng, và đúng như vậy, rằng Serbia; một quốc gia Slav độc lập đã nhúng tay vào vụ ám sát, và vì vậy Áo, được hậu thuẫn bởi nước Đức đồng minh, đã đối đầu với Serbia, được Nga hậu thuẫn, là đồng minh của Pháp và liên kết với Anh. Không ai trong số các cường quốc này thực sự muốn chiến tranh, nhưng tất cả mọi người đã chuẩn bị cho chiến tranh, và càng chuẩn bị nhiều hơn do một loạt các biến động thuộc địa kéo dài. Vì vậy, mạng lưới Các Cường Quốc, được thiết kế để tránh sự thù địch bởi những răn đe lẫn nhau, đã giúp đưa chiến tranh đến gần. Trong vài tuần sau vụ ám sát Franz Ferdinand, phần lớn châu Âu đã có chiến tranh.

11

Hình: Trang đầu tiên của ấn bản Domenica del Corriere, một tờ báo của Ý, với một bản vẽ của Achille Beltrame mô tả Gavrilo Princip ám sát Thái Tử Đại Công Tước Francis Ferdinand của Áo ở Sarajevo.

Vì vậy, một thế kỷ bắt đầu bằng một cuộc chiến mà cuối cùng đã được quyết định tại Waterloo năm 1815, thực sự kết thúc bằng một cuộc chiến khác mà cuối cùng đã được quyết định trên Cánh đồng Flanders, không xa Waterloo mấy vào năm 1918. Và thế kỷ mở ra với một kỷ nguyên của các cuộc cách mạng ở Tây Âu kết thúc với một kỷ nguyên của các cuộc cách mạng ở Đông Âu. Nhưng đó là một câu chuyện khác cho một chương trình khác. Lần tới, hãy quay lại một bước đến cuối thế kỷ XIX khi nhiều thái độ hiện tại của chúng ta thực sự được định hình vào lúc đó.


Nguồn: Tập 43, 44 phim tài liệu The Western Tradition.

Eugen Weber, U.C.L.A., Los Angeles.

 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s