Phan Thanh Giản và vụ án “Phan Lâm Mãi Quốc, Triều Đình Khí Dân”- Phần 1

Winston Phan Đào Nguyên

DẪN NHẬP

Có lẽ ít có nơi đâu trên thế giới mà một “câu” gồm 8 chữ và không có xuất xứ rõ ràng lại được đem ra làm bằng chứng, mà lại là bằng chứng độc nhất, để buộc tội “bán nước” cho một nhân vật lịch sử. Nhưng chính điều đó đã và đang diễn ra trong sử học cận đại Việt Nam suốt 60 năm qua. Và cái câu 8 chữ nói trên là “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Sử dụng câu này liên tục từ thập niên 1950 đến nay, các sử gia tại miền Bắc Việt Nam đã nhân danh “nhân dân” để kết tội bán nước cho hai đại thần triều Nguyễn là Phan Thanh Giản (Phan) và Lâm Duy Hiệp (Lâm); với sự chú trọng đặc biệt vào Phan Thanh Giản, vị tiến sĩ đầu tiên của đất Nam Kỳ.

Mặc dù không có xuất xứ rõ ràng, mặc dù không biết tác giả của nó là ai, và mặc dù không biết cái câu gồm 8 chữ đó là câu đối, câu thơ, câu phú, “khẩu hiệu”, hay thậm chí là một loại “vè”, nó đã được đem ra để làm bằng chứng mỗi khi một “sử gia” nào đó tại Việt Nam muốn lên án Phan Thanh Giản. Và do không hề có một bài viết hay một tác giả nào đặt vấn đề để gạn hỏi một cách rõ ràng và có hệ thống về câu này, hiện nay ở Việt Nam hầu như tất cả mọi người đều chấp nhận sự hiện hữu cũng như tính chất “lịch sử” của nó. Họ dễ dãi cho rằng nó có gốc gác “trong dân gian”, đồng thời nhìn nhận rằng nó đã nói lên tâm trạng của “nhân dân” thời đó, là lên án cả hai ông Phan, Lâm và triều đình nhà Nguyễn thời vua Tự Đức.

Điển hình là bài viết sau đây về Phan Thanh Giản trong Wikipedia:

“Ngày 5 tháng 6 năm 1862, Phan Thanh Giản, Lâm Duy Hiệp có Trương Vĩnh Ký làm thông ngôn đã ký với Bonard và Palanca một hiệp ước gọi là Hòa ước Nhâm Tuất (1862), cắt đứt 3 tỉnh miền Đông cho Pháp, bồi thường chiến phí trong 10 năm, mỗi năm 400 ngàn quan cho đại diện của Pháp ở Sài Gòn . . . Do hành động này mà dân gian có câu truyền ‘Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân’ (Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp bán nước; triều đình bỏ dân chúng).”[1]

Hay như một sử gia nổi tiếng của giới sử học Việt Nam là ông Trần Quốc Vượng[2], đã phát biểu một cách rất thoải mái tự nhiên về câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” này, khi được phỏng vấn về một đề tài không liên hệ:

“Về thất bại, có phải chỉ vì lực lượng giặc ngoại xâm hùng mạnh hơn, hay còn nguyên nhân nào khác. Phải chăng do nguyên nhân nội tại – những thói tật trong tính cách, tình cảm người Việt Nam ta? Vua Tự Đức, người nói câu Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân …”[3]

Cách phát biểu tùy tiện như trên của giáo sư Trần Quốc Vượng cho thấy rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã ăn sâu vào tiềm thức của mọi người Việt, kể cả một vị giáo sư sử học uy tín như Trần Quốc Vượng. Bởi nó đã được ông nói ra như một sự thật hiển nhiên không cần dẫn chứng.

Nhưng đáng sợ hơn nữa là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã đi sâu vào kiến thức phổ thông của tất cả dân chúng Việt Nam, chứ không phải chỉ được lưu truyền trong giới nghiên cứu lịch sử mà thôi. Điển hình là trên một trang mạng thuộc loại giải đáp thắc mắc về kiến thức lịch sử phổ thông hiện nay, nó đã được giải thích như sau:

“… Trương Định đã là (sic) cho Pháp khiếp sợ với nhiều chiến thắng ở Gò Công, Rạch Giá (sic), Quý Sơn, Tân An…Trương Định còn nổi tiếng với khẩu hiệu “Phan – Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”- nghĩa là (họ Phan, Lâm bán nước, Triều đình bỏ rơi dân chúng) thiêu (sic) trên lá cờ “Bình Tây đại nguyên soái.[4]

Nếu chỉ đứng riêng một mình thì có lẽ câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã không có nhiều ảnh hưởng như hiện nay. Nhưng nó lại luôn luôn được gắn liền với một lãnh tụ nghĩa quân chống Pháp tại miền Nam vào thập niên 1860 là Trương Định, người mà các sử gia Việt Nam coi như một anh hùng dân tộc. Và anh hùng Trương Định hay nghĩa quân của ông ta được cho là đã dùng cái câu 8 chữ này để lên án cả Phan Thanh Giản lẫn triều đình Huế, bằng cách viết nó lên trên lá cờ khởi nghĩa của họ. Vì lý do đó, cho nên ngày nay nếu nói về Phan Thanh Giản tại Việt Nam, thì không thể không nhắc đến Trương Định, và ngược lại cũng vậy.

Chỉ có điều là đối với những người đã từng sống tại miền Nam Việt Nam[5] từ trước năm 1975 thì câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” dùng để kết tội Phan Thanh Giản như trên vốn không hề được nghe nói đến, kể cả trong các công trình nghiên cứu sử học chuyên sâu về Phan Thanh Giản và  Trương (Công) Định. Ngược lại, Phan Thanh Giản đã được tất cả mọi người miền Nam kính trọng và khen ngợi. Ở Sài Gòn, một trong những con đường lớn nhất thành phố mang tên ông. Ở Cần Thơ, trường trung học lớn nhất thành phố cũng được mang tên ông.

Thế nhưng sau năm 1975 thì câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được đem từ miền Bắc vào phổ biến ở miền Nam. Rồi từ đó, nó được coi như một sự thật lịch sử, trong cả nước. Vì vậy, cho dù đã có đến hai cuộc hội thảo ở Việt Nam về Phan Thanh Giản, vào năm 1994 và năm 2003, với mục đích “đánh giá” lại nhân vật lịch sử này, cho dù đã có không ít những sự chất vấn về lai lịch của nó, nhưng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” vẫn luôn được tiếp tục đem ra sử dụng như là một thứ sử liệu không thể thiếu, khi nghiên cứu về nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản. Và cho dù đã có đến hai cuộc hội thảo qui mô như trên, lai lịch của câu này vẫn tiếp tục mù mờ , không rõ ràng lên thêm được chút nào. 

Một thí dụ điển hình về vấn đề này là trường hợp Giáo sư Phan Huy Lê, người được coi như một trong những sử gia tại Việt Nam muốn “nhìn lại” về nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản trong những năm gần đây. Ông đã viết như sau về câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” này, trong một cuộc hội thảo nói trên về Phan Thanh Giản:

“Nhưng lại có nguồn tin tương truyền rằng, Trương Định lên án Phan Thanh Giản bán nước khi đề cờ khởi nghĩa “Phan, Lâm mãi quốc; triều đình khí dân”.

Ở đây chưa bàn về nguồn gốc và tính xác thực của câu nói trên, nhưng sự tồn tại và lưu truyền dù trong giới hạn nào, ít nhiều cũng phản ánh một thái độ lên án Phan Thanh Giản.”[6]

Như vậy, ngay tại một cuộc hội thảo nhằm “đánh giá” lại Phan Thanh Giản, giáo sư Phan Huy Lê đã phải nhắc lại sự tồn tại của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, và đã phải nhắc lại “giai thoại” hay câu chuyện luôn luôn đi cùng với nó – là anh hùng Trương Định đã từng dùng nó để viết lên lá cờ của mình, nhằm lên án bán nước cho Phan Thanh Giản.

Nhưng rồi tiếp theo đó thì giáo sư Phan Huy Lê lại “chưa”, hay nói đúng hơn là không chịu, “bàn về nguồn gốc và tính xác thực” của nó. Cho dù nó đã được lưu truyền trong giới sử học miền Bắc trong suốt mấy mươi năm qua, và cho dù giáo sư đang nói về nó trong cuộc hội thảo – với tư cách một giáo sư sử học uy tín hàng đầu cả nước – để tìm hiểu thêm và đánh giá lại về nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản

Để rồi bây giờ thì giáo sư Phan Huy Lê đã thành người thiên cổ (1934-2018), và đương nhiên là chẳng còn có dịp nào để mà “bàn” về nguồn gốc và tính xác thực của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” này nữa.

Nhưng đó không phải là trường hợp duy nhất về sự chấp nhận câu trên của giới sử học Việt Nam. Năm 2003, trong cuộc hội thảo có tên là “Thế Kỷ XXI Nhìn Về Nhân Vật Lịch Sử Phan Thanh Giản”, giáo sư Đinh Xuân Lâm, người đứng đầu nhóm “tứ trụ” sử học ở miền Bắc, đã làm giống như giáo sư Phan Huy Lê; là xác định sự hiện hữu của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, như sau:

“Bất chấp mọi thủ đoạn, Trương Định vẫn cương quyết ở lại cùng nhân dân chống quân cướp nước, với danh hiệu “Bình Tây đại nguyên soái”. .. Ở đây có vấn đề sáu (sic) chữ ‘Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân’ (Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp bán nước, triều đình bỏ rơi chân (sic) chúng) trên lá cờ của nghĩa quân Trương Định, cho tới nay vẫn chưa xác minh được việc đó có thật hay không … Nhưng dù có hay không thì cũng phản ánh một luồng dư luận trong nhân dân thời đó đánh giá Phan Thanh Giản.”[7]

Nghĩa là cả hai sử gia hàng đầu của miền Bắc, và rồi của cả nước Việt Nam sau năm 1975, đã xác nhận giống y như nhau, rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” là sự “phản ánh” một “luồng dư luận trong nhân dân”. Và hai vị này – cho dù là những sử gia hàng đầu, cho dù là những diễn giả cốt cán trong các cuộc hội thảo lịch sử nhằm đánh giá Phan Thanh Giản như vậy – lại không hề cho thấy có trách nhiệm phải giải thích, hay ít ra là đã có nghiên cứu chút nào về câu này.

Do đó, không mấy ngạc nhiên là tại Việt Nam hiện nay, từ Wikipedia cho đến những trang mạng giải đáp thắc mắc phổ thông, từ những giáo sư sử học nổi tiếng cho đến những người thường dân, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó đã được chấp nhận như một sự thật lịch sử gắn liền với hai nhân vật Phan Thanh Giản và Trương Định. Nó tạo ra và liên kết hình ảnh của một kẻ “phong kiến bán nước” là Phan Thanh Giản với hình ảnh của một người “anh hùng yêu nước” là Trương Định, như một sự đối nghịch rõ rệt giữa hai nhân vật người Nam Kỳ trong lịch sử Việt Nam cận đại.

Mặc dù đó là một câu có nguồn gốc hết sức mù mờ. Mặc dù từ trước đến nay chưa có ai xác định được xuất xứ, tác giả, thời gian và hoàn cảnh ra đời của nó. Mặc dù nó trình bày những điều ngược với sự thật lịch sử.

Do đó, trong bài nghiên cứu này, người viết xin được trình bày với các bạn đọc quá trình tìm hiểu của mình về câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên.

Bài viết sẽ được chia ra làm ba phần để các bạn đọc tiện theo dõi.

Phần I, từ chương I đến chương III, tìm hiểu về quá trình xuất hiện của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” tại miền Bắc Việt Nam từ sau năm 1954, đặc biệt là vai trò của nó và câu chuyện chung quanh nó trong sự kiện các sử gia miền Bắc lên án “bán nước” và “đầu hàng” cho Phan Thanh Giản tại một cuộc “đánh giá nhân vật lịch sử” – mà thực chất là một phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản – trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử vào năm 1963.

Chương I cho thấy rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” không hề và khó có thể đã từng xuất hiện trên sách vở báo chí bằng chữ Quốc Ngữ ở cả ba miền Việt Nam từ trước năm 1954, vì trong thời gian đó mọi bài vở sách báo trên khắp nước đều cho thấy một sự kính trọng Phan Thanh Giản.

Chương II xem xét vai trò chính yếu và nổi bật của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó trong phiên toà đấu tố để buộc tội “bán nước” và “đầu hàng” cho Phan Thanh Giản trong suốt nửa năm 1963, trên tờ báo Nghiên Cứu Lịch Sử của Viện Sử Học do ông Trần Huy Liệu làm Viện Trưởng.

Chương III thuật lại quá trình xuất hiện của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” một cách dần dà tuần tự tại miền Bắc như thế nào, từ sau năm 1954 cho đến năm 1963. Quá trình này cho thấy một sự đồng tình viết lại lịch sử Nam Kỳ vào thế kỷ 19 của các sử gia miền Bắc. Theo đó, các sử gia nói trên, dẫn đầu bởi hai ông Trần Huy Liệu và Trần Văn Giàu, đã phân chia các nhân vật và phe nhóm của thời gian này theo lập trường giai cấp và dân tộc cực đoan của họ, khi kể lại câu chuyện chung quanh câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Phần II, từ Chương IV đến Chương XI nghiên cứu các tài liệu lịch sử của thời gian đó (thập niên 1860) và so sánh lại với câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” cùng câu chuyện chung quanh nó – để xem câu trên có đúng với sự thật lịch sử hay không. Các tài liệu lịch sử này cho thấy rằng những mối quan hệ giữa các phe phái và nhân vật lịch sử của Nam Kỳ vào thập niên 1860 là rất phức tạp chồng chéo, chứ không đơn giản và trắng đen rõ rệt như đã được thuật lại bởi các sử gia miền Bắc, dựa trên lập trường giai cấp và dân tộc cực đoan của họ.

Chương IV giới thiệu văn kiện chính thức đầu tiên giữa triều đình Huế và Pháp trong cuộc chiến, hòa ước 1862. Chính xác hơn, chương này giới thiệu một điều khoản cực kỳ quan trọng nhưng không hề được nhắc tới của hòa ước này là điều số 11, vì nó giải thích lý do tại sao các nhân vật và phe phái lịch sử trong thời gian đó lại có những hành động để dẫn đến sự ra đời của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.  

Chương V nghiên cứu tác phẩm “Lãnh Binh Trương Định Truyện” của Nguyễn Thông để hiểu thêm về cuộc khởi nghĩa Trương Định và mối liên hệ giữa Trương Định với triều đình Huế, cũng như mối liên hệ giữa Trương Định với chính các nghĩa quân của ông ta.

Chương VI nói về bài “Hịch Quản Định”, tức lời tuyên bố lý do kháng chiến chống Pháp của chính nhân vật Trương Định. Bài hịch  này cho thấy mối quan hệ giữa triều đình Huế và Trương Định, để từ đó người đọc suy xét xem Trương Định có thể là tác giả của một câu như “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” hay không.

Chương VII bàn đến hai bản tấu trình của Võ Duy Dương, một lãnh tụ kháng chiến tại Nam Kỳ cùng thời với Trương Định. Qua tài liệu này, việc triều đình Huế đã từng phong chức Bình Tây Tướng Quân cho Trương Định cho thấy rằng hai bên vẫn giữ một mối quan hệ mật thiết sau hòa ước 1862.

Chương VIII nghiên cứu những văn kiện được cho là của Trương Định, qua bản dịch bằng tiếng Pháp. Những tài liệu này gồm có hai lá thư mà ông gửi cho một người bạn đang làm việc với Pháp và một lá thư/tuyên ngôn gửi đến các quan tỉnh Vĩnh Long. Những lá thư trên biểu lộ mối quan hệ rất tinh tế và phức tạp giữa Trương Định và triều đình Huế cũng như với Phan Thanh Giản.

Chương IX giới thiệu bản báo cáo mật của một lãnh tụ kháng chiến bên cạnh Trương Định tên là Phạm Tiến. Nó được gửi cho triều đình Huế để báo cáo về tình hình các tỉnh Nam Kỳ sau hòa ước 1862. Tài liệu rất quý hiếm và rất nhiều chi tiết này cho thấy rõ thêm các mối quan hệ giữa các phe phái cũng như giới thiệu thêm về nhiều nhân vật lịch sử có ảnh hưởng đến những mối quan hệ nói trên.

Chương X nghiên cứu một tài liệu bằng thơ lục bát là bài “Thơ Nam Kỳ”. Bài thơ này được viết ra bởi những người thường dân vô danh Nam Kỳ, về cuộc chiến Pháp Việt, và với những nhận xét trung thực về các nhân vật và phe phái trong cuộc. Đây mới chính là tiếng nói của “nhân dân Nam Kỳ”, với những cách dùng chữ và suy nghĩ hoàn toàn “Nam Kỳ”.

Chương XI giới thiệu một tài liệu vừa được tìm ra gần đây về cuộc đối thoại giữa Phan Thanh Giản và một  sĩ quan Pháp tên là Henri Rieunier. Tài liệu này được ghi lại bằng chữ quốc ngữ, và qua đó Phan Thanh Giản nói ra mục đích của chuyến đi Pháp và mối quan hệ giữa hai nước Pháp-Việt.

Phần III, từ Chương XII đến Chương XVI, đi tìm nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để dẫn đến kết luận của người viết rằng ai là tác giả của nó, cũng như lý do tại sao nó được ra đời.

Chương XII cho thấy có một sự cố ý làm sai những phương pháp sử học sơ đẳng của các sử gia miền Bắc và đặc biệt là ông Trần Huy Liệu, khi họ sử dụng tiêu chuẩn ngày nay để xét đoán các nhân vật lịch sử thời xưa, cũng như khi họ không hề cho biết về xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Chương XIII cho thấy có một sự cố tình im lặng trước những vấn đề bất hợp lý rõ rệt về hình thức của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, như tại sao lại là “mãi” mà không phải là “mại” theo đúng với ý nghĩa “bán” của nó.

Chương XIV cho biết lý do của những sự cố ý nói trên khi tìm hiểu về mục đích và sự cần thiết phải ra đời của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, bởi chính tác giả của nó tiết lộ.

Chương XV cho biết lý do tại sao Phan Thanh Giản lại trở thành nhân vật chính trong câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, và là mục tiêu cho phiên tòa đấu tố trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử vào năm 1963.

Chương XVI giới thiệu một tác phẩm của Phan Bội Châu tên là “Việt Nam Vong Quốc Sử” và tầm ảnh hưởng của nó với các nhà cách mạng Việt Nam. Tác phẩm này kết tội Phan Thanh Giản là “đầu hàng” người Pháp, giống như phiên tòa năm 1963 đã làm.

Chương XVII giới thiệu một tài liệu đặc biệt là bài thơ “Việt Nam Chính Khí Ca”, được làm với thể thơ lục bát nhưng lại bằng chữ Hán (Việt). Bài thơ này, giống như phiên tòa năm 1963, đã kết tội “bán nước” cho Phan Thanh Giản.

Chương XVIII xét đến tôn chỉ về sử học của tác giả câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và tài nghệ cũng như bản lãnh sáng tạo của người này. Từ đó, có thể hiểu được lý do tại sao ông ta lại chế tạo ra câu đó như ta thấy ngày nay.

PHẦN 1  

SỰ XUẤT HIỆN ĐỘT NGỘT VÀ VAI TRÒ CHỦ YẾU CỦA CÂU “PHAN LÂM MÃI QUỐC, TRIỀU ĐÌNH KHÍ DÂN” TRONG PHIÊN TÒA ĐẤU TỐ PHAN THANH GIẢN TRÊN TỜ NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ TẠI MIỀN BẮC NĂM 1963

Trước khi đi vào bài viết này, xin mời bạn đọc trở lại với bối cảnh lịch sử Việt Nam vào thập niên 1860 của thế kỷ 19. 

Năm 1861, liên quân Pháp-Tây Ban Nha đánh bại Nguyễn Tri Phương và quân đội nhà Nguyễn tại chiến lũy Chí Hòa ở Sài Gòn, rồi thừa thắng tiến chiếm cả ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ là Gia Định, Biên Hòa, Định Tường. Sau đó, họ tấn công và chiếm luôn tỉnh thành quan trọng nhất ở miền Tây Nam Kỳ là Vĩnh Long vào đầu năm 1862. Như vậy, nhà Nguyễn đã bị mất cả ba tỉnh miền Đông lẫn thủ phủ của ba tỉnh miền Tây là Vĩnh Long, tức tổng cộng là bốn tỉnh, vào tay Pháp,  năm 1862.

Phần vì quân đội yếu kém, phần vì tài chánh kiệt quệ, lại thêm mối lo vì cuộc nổi loạn của Lê Duy (Tạ Văn) Phụng ở Bắc Kỳ, vua Tự Đức đã cử hai vị đại thần là Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp vào Sài Gòn để đàm phán, và ký hòa ước năm 1862 (Nhâm Tuất) với Đề Đốc Bonard của Pháp và Đại Tá Palanca Gutierrez của Tây Ban Nha. Theo hòa ước này, nước Annam của nhà Nguyễn phải chịu mất ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp. Nhưng bù lại, họ sẽ được Pháp trả lại tỉnh thành Vĩnh Long nếu nhà  vua của nước Annam thực hành điều khoản thứ 11 của hòa ước, là giải giáp và triệu hồi các đạo quân của nhà vua đang kháng chiến chống Pháp tại Gia Định và Định Tường.

Mặc dù hoàn toàn được sự đồng ý của vua Tự Đức – bởi chính nhà vua sau đó đã thỏa thuận tất cả mọi điều khoản của hòa ước 1862, cũng như đã chính thức mời Bonard và Palanca Gutierrez ra Huế để làm lễ ký kết – hai ông Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp đã phải đứng ra để lãnh hết tất cả những búa rìu dư luận thay cho nhà vua. Bởi vì họ chính là những người đã đại diện cho vua Tự Đức để thương thuyết và ký kết hòa ước 1862. Trong khi đó, vua Tự Đức dù đã đồng ý với hòa ước này và là người có quyền uy tối thượng, vẫn đổ hết tội làm mất ba tỉnh miền Đông cho hai ông Phan, Lâm. Còn trên thực tế thì liên quân Pháp-Tây đã dễ dàng đánh bại quân đội nhà Nguyễn và lúc ấy đang chiếm đóng cả bốn tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường và Vĩnh Long ở Nam Kỳ.

Rồi ngay sau đó thì vua Tự Đức đã “xử phạt” hai ông Phan Lâm về “tội” ký kết hòa ước 1862 và cho hai ông lấy công chuộc tội, bằng cách xuống chức cho Phan Thanh Giản làm Tổng Đốc Vĩnh Long và Lâm Duy Hiệp làm tuần phủ tỉnh Bình Thuận, hai tỉnh giáp giới với ba tỉnh miền Đông mà nay đã thuộc Pháp. Nhưng trên thực tế thì hai ông Phan, Lâm lại một lần nữa được nhà vua giao cho một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn và tế nhị, là phải “tiếp thu” và “giải giáp” những lực lượng kháng chiến của các quan lại, sĩ phu ở ba tỉnh miền Đông, những lực lượng đã và đang tiếp tục cuộc chiến đấu chống Pháp sau khi quân Pháp phá vỡ chiến lũy Chí Hòa và chiếm các tỉnh miền Đông. Mục đích tối hậu của việc “giải giáp” này, mà thật sự là một nhiệm vụ còn khó khăn hơn việc “giải giáp” đó nữa, là để chứng tỏ cho người Pháp thấy rằng bên Việt đã thực hiện đúng như điều 11 của hòa ước 1862 yêu cầu, nhằm đòi hỏi Pháp phải trả lại tỉnh thành Vĩnh Long.

Sau khi thua trận tại đại đồn Chí Hòa năm 1861, tàn quân nhà Nguyễn tản mác ra các vùng lân cận Sài Gòn. Một số tướng lãnh cùng với các quan lại cũ nổi lên chống Pháp ở những vùng bị chiếm. Trong số đó có một vị lãnh tụ nổi bật nhất là Quản Cơ Trương Định, người thường được gọi là “Quản Định” theo các tài liệu thời đó. Ông ta là người đã từng chiến đấu dưới trướng Nguyễn Tri Phương trong lực lượng phòng thủ đại đồn Chí Hòa. Sau trận Chí Hòa, Trương Định tiếp tục cuộc kháng chiến chống Pháp của ông tại vùng cứ địa Tân Hòa (Gò Công), với sự ủng hộ của triều đình Huế.

Trong khi đó, sau khi được vua Tự Đức cử làm Tổng Đốc Vĩnh Long để thi hành nhiệm vụ “giải giáp” các lực lượng chống Pháp ở hai tỉnh Gia Định và Định Tường nhằm lấy lại tỉnh thành Vĩnh Long theo điều 11 của hòa ước 1862, Phan Thanh Giản đã viết thư kêu gọi Trương Định hãy chấp hành lệnh vua và giải tán quân đội. Theo lệnh này, Trương Định được triều đình Huế điều đi làm lãnh binh ở An Giang.

Tuân lệnh vua, Trương Định cho vợ con đi trước rồi sửa soạn để lên đường nhậm chức mới. Nhưng những tướng sĩ trong lực lượng chống Pháp của ông ta đã giữ ông lại và không cho đi An Giang. Trương Định đồng ý ở lại, rồi sau đó tự xưng là Bình Tây Đại Nguyên Soái. Ông ta bắt đầu tổ chức lại một “chính phủ” của nhà Nguyễn tại các nơi bị chiếm đóng, để tiếp tục chống Pháp.

Nhờ chính sách ngoại giao thành công của Phan Thanh Giản, Pháp đã thực hiện điều số 11 của hòa uớc 1862 là trả lại tỉnh thành Vĩnh Long cho nhà Nguyễn vào đầu năm 1863. Liền sau thắng lợi về ngoại giao này, vua Tự Đức tiếp tục giao cho Phan Thanh Giản một trọng trách ngoại giao kế tiếp: dẫn đầu một phái đoàn Annam qua Pháp để điều đình chuộc lại  ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Việc chuộc đất rốt cuộc không thành, nhưng vua Tự Đức lại một lần nữa giao trọng trách cho Phan Thanh Giản làm Kinh Lược Sứ ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ, với hy vọng mong manh là có thể đối phó với Pháp, và chỉ bằng tài ngoại giao của Phan Thanh Giản.

Nhưng vào năm 1867, trước áp lực nặng nề của quân đội Pháp và thế yếu quá rõ ràng của nhà Nguyễn ở ba tỉnh miền Tây, Phan Thanh Giản trao thành Vĩnh Long cho Pháp rồi uống thuốc độc tự tử – sau khi viết một tờ Di Sớ để nhận tội với, cũng như thay cho, vua Tự Đức.

Và theo các sử gia miền Bắc thì chính trong bối cảnh lịch sử này mà câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được ra đời. Và đó là do lực lượng nghĩa quân Trương Định đã sử dụng để đề trên lá cờ khởi nghĩa của mình, nhằm lên án cả hai thế lực là triều đình Huế và thực dân Pháp đang “câu kết” với nhau.

Tuy vậy, như người viết sẽ trình bày trong chương I dưới đây, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” này không hề được thấy trong sách báo chữ quốc ngữ của cả nước từ trước năm 1954 cũng như tại miền Nam từ năm 1954 đến 1975.

CHƯƠNG I.

CÂU “PHAN LÂM MÃI QUỐC, TRIỀU ĐÌNH KHÍ DÂN” KHÔNG CÓ MẶT TRONG SÁCH BÁO BẰNG CHỮ QUỐC NGỮ CỦA CẢ NƯỚC TRƯỚC NĂM 1954 VÀ Ở MIỀN NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN 1975

A.   Cả Nước Trước 1954

Theo sự tìm hiểu của người viết thì trong khoảng thời gian trước năm 1954, tức trước khi nước Việt Nam bị chia cắt thành hai miền Nam Bắc, Phan Thanh Giản là một nhân vật lịch sử được kính trọng bởi hầu hết toàn dân Việt Nam, từ Nam chí Bắc.

Sau khi ông chết, Phan Thanh Giản đã được tất cả các sĩ phu và dân chúng miền Nam cũng như cả nước ngợi  khen, như có thể thấy qua thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thông, Phạm Viết Chánh, Phạm Phú Thứ… Điển hình nhất có lẽ là bài thơ sau đây của Nguyễn Đình Chiểu, một nhà thơ miền Nam nổi tiếng theo trường phái “chủ chiến”:

Non nước tan tành, hệ bởi đâu

Dàu dàu mây bạc cõi Ngao-châu

Ba triều công cán vài hàng sớ

Sáu tỉnh cương thường một gánh thâu

Trạm Bắc ngày chiều tin điệp vắng

Thành Nam đêm quạnh tiếng quyên sầu

Minh sanh chín chữ lòng son tạc

Trời đất từ đây mặc gió thu.[8]

Còn trong số những sĩ phu cùng thời cũng không thấy có một người nào lên án Phan Thanh Giản.[9] Chỉ có một người duy nhất mà ta có thể tạm cho là có giọng điệu phê phán Phan Thanh Giản. Đó là Phan Văn Trị với câu “ngậm cười hết nói nỗi oan (quan) ta” trong bài thơ dưới đây:

Tò le kèn thổi tiếng năm ba

Nghe lọt vào tai dạ xót xa

Uốn khúc sông Rồng mù mịt khói

Vắng hoe thành Phụng ủ sầu hoa.

Tan nhà cám nỗi câu ly hận,

Cắt đất thương thay cuộc giảng hòa.

Gió bụi đòi cơn xiêu ngã cỏ,

Ngậm cười hết nói nỗi oan (quan) ta.[10]

Tuy vậy, ý nghĩa của câu cuối cùng trong bài thơ trên cũng vẫn chưa rõ ràng là phê phán. Như đã thấy, câu này từng được chép ra chữ Quốc Ngữ là “nỗi oan ta” hoặc “nỗi quan ta” – và cả hai trường hợp đều có thể đúng, theo giọng nói của người Nam Kỳ. Nhưng cả hai đều cho thấy một nỗi niềm xót xa; hoặc cho việc cắt đất giao hòa, hoặc cho sự đau khổ của các “quan ta”. Cùng lắm thì cũng chỉ có thể cho rằng đây là một câu trách móc rất nhẹ nhàng, chứ không phải là một lời lên án hay kết tội chi cả.

Còn nếu như đó là chữ “nổi” chứ không phải “nỗi”, giống như “hết nói nổi” về một chuyện gì đó, thì câu này cũng chỉ nói lên một sự ngao ngán chán chường của tác giả về việc “cắt đất giảng hòa” của triều đình. Do đó, nếu như câu thơ trên quả tình là “hết nói nổi quan ta” đi nữa, thì chắc chắn nó cũng không bao giờ lên tới mức độ phê phán của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Và như đã nói, ở miền Nam thời gian trước năm 1975, một con đường lớn và thuộc loại quan trọng nhất Sài Gòn mà nay là đường Điện Biên Phủ trước đó từng mang tên Phan Thanh Giản. Tên của ông cũng được dùng để đặt cho hai ngôi trường trung học tại hai thành phố lớn nhất miền Nam là Cần Thơ và Đà Nẵng. Ngoài ra, các sách báo ở miền Nam trước 1975 đều không thấy nhắc tới câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên.

Còn ở miền Bắc trong thời gian trước năm 1954 thì cũng không hề nghe nói tới câu này. Người viết đã cố gắng tìm nó trong hai tờ báo uy tín nhất miền Bắc vào thời gian đó, là bộ Nam Phong Tạp Chí của Thượng Chi Phạm Quỳnh và bộ Tri Tân Tạp Chí của Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố. Nhưng chỉ thấy trong hai bộ báo nói trên toàn là những bài viết ca ngợi về sự hy sinh và đức độ, cũng như thương cảm cho hoàn cảnh của Phan Thanh Giản. Mà không hề thấy câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên.

Và nếu như câu này quả tình đã được lưu truyền đâu đó ở Việt Nam trước năm 1954, thì chắc chắn là phải ở Nam Kỳ. Và những tác giả chuyên nghiên cứu về Phan Thanh Giản như Lê Thọ Xuân, Trường Sơn Chí, Khuông Việt, Trực Thần –  những người gốc gác Nam Kỳ – thế nào cũng phải có bài viết về nó. Thế nhưng các tác giả nổi tiếng này đã không hề có một chữ nào để nói đến câu đó. Thí dụ như ông Lê Thọ Xuân, dưới tên thật là Lê Văn Phúc, đã cùng với một tác giả người Pháp viết ra cả một cuốn sách bằng tiếng Pháp để cung cấp tài liệu về Phan Thanh Giản.[11] Nhưng ông ta đã không hề nhắc đến câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trong cuốn sách này.

Hơn nữa, một học giả thông thái nổi tiếng khắp cả nước như Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố chắc chắn sẽ truy tìm xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để xem có phải là nó đã được nghĩa quân Trương Định đề lên lá cờ khởi nghĩa của mình hay không. Bởi ông Nguyễn Văn Tố là một học giả cực kỳ nghiêm cẩn, nhất là trong việc nghiên cứu về Phan Thanh Giản.

Một thí dụ điển hình về sự nghiêm cẩn này của ông Ứng Hòe là khi ông Ngô Tất Tố, một học giả cùng thời với Nguyễn Văn Tố và cũng rất nổi tiếng ở Việt Nam, viết cuốn “Thi Văn Bình Chú” – và ông Nguyễn Văn Tố đã có lời phê bình rất tận tình. Đó là vì ở phần viết về Phan Thanh Giản trong cuốn sách trên, ông Ngô Tất Tố đã trích dẫn sai lầm về bài thơ khóc Phan Thanh Giản của Nguyễn Đình Chiểu mà người viết vừa dẫn ra bên trên. Bên cạnh đó, ông Ngô Tất Tố còn lầm lẫn rất lớn khi cho rằng bài thơ này là do chính Phan Thanh Giản làm ra.

Vì vậy, học giả Nguyễn Văn Tố đã lên tiếng chỉnh sửa ông Ngô Tất Tố về cách ông Ngô nghiên cứu thơ văn Phan Thanh Giản một cách rất tận tình, như sau:

“Những tập văn thơ của cụ Phan-thanh-Giản, ông Ngô Tất-Tố cũng chép thiếu và chép sai….

Còn những bài thơ nôm mà ông Ngô Tất-Tố sao lại sai-nhầm thiếu-sót thế nào, Tri Tân, số 89, 96 và 97, đã đăng rõ, tôi chỉ thí dụ bài Tuyệt mệnh thứ hai là bài của ông Nguyễn đình-Chiểu (tác giả quyển Lục-vân-Tiên), mà ông Ngô Tất-Tố chép là của cụ Phan-thanh-Giản! Bài thơ ấy có chữ Ngao-châu là tên bãi chỗ cụ ở, thế mà ông Ngô Tất-Tố “chú dẫn” là “cõi của cá ngao, chỉ về những xứ loạn lạc”! Lại có câu “Minh tinh chín chữ”, ông Ngô Tất-Tố “chú dẫn” chỉ viết có bảy chữ, là “Hải nhai lão thư sinh chi cữu”, dẫn cả chữ nho, cũng chỉ có bảy chữ! Có lẽ ông Ngô Tất-Tố đếm kiểu Chiêu Hổ Xuân-hương! Chín chữ ấy, người ta có tìm thấy trong di-bút của cụ Phan-thanh-Giản như sau này: “Minh tinh thỉnh tỉnh, nhược vô, ưng thơ: ‘Đại-Nam hải nhai lão thư sinh tính Phan chi cữu’, diệc dĩ thử chi mộ”. Nghĩa là “minh tinh xin bỏ, nếu không chịu bỏ, thì nên viết thế nàỵ “Cái cữu của người học-trò già, ở góc bể Đại Nam là họ Phan, mộ chí cũng đề như thế”. Sở dĩ gọi là chín chữ là tính từ chữ “Đại Nam hải nhai lão thư sinh tính Phan”. Cứ như thế là cụ dặn bỏ minh tinh, bất đắc dĩ hãy viết, chứ không phải như lời ông Ngô Tất-Tố nói cụ “tự tay viết sẵn chín chữ …để làm lòng minh tinh”.

Nói tóm lại, từ tiểu-truyện đến sao-lục văn thơ và chú-thích dẫn-giải, ông Ngô Tất-Tố đã làm rất dối-dá, đã không bổ ích gì, lại thêm hại nữa, vì nhầm lẫn nhiều quá, mà toàn là những chỗ hệ-trọng, như bài ông này sao cho ông kia, việc năm trước chép vào năm sau, tên đất nọ dẫn ra đất kia, v.v.!”[12]

Như vậy, có thể thấy rằng học giả Nguyễn Văn Tố đã có một sự kính trọng rất rõ ràng đối với Phan Thanh Giản. Ngoài ra, đoạn văn trên cũng chứng tỏ rằng vị học giả này đã nghiên cứu rất kỹ về Phan Thanh Giản. Với sự chiếu cố ông Ngô Tất Tố một cách nồng nhiệt như trên, khi ông Ngô trích dẫn sai về Phan Thanh Giản, điều chắc chắn là học giả Nguyễn Văn Tố sẽ không thể nào bỏ qua được vấn đề lai lịch và xuất xứ của một câu nặng ký và đi ngược lại với sự hiểu biết về lịch sử thời đó, như câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Nhưng như đã nói, trong suốt bộ Tri Tân Tạp Chí của ông Nguyễn Văn Tố, với rất nhiều bài viết về Phan Thanh Giản, người viết không hề tìm thấy một dòng nào về tám chữ nói trên.

B.               Miền Nam Sau 1954

Còn ở miền Nam vào thời gian trước năm 1954 thì không ai nghe nói tới câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Và từ sau năm 1954 cho đến năm 1975 cũng vẫn không hề thấy nó xuất hiện trên sách báo. Trong hàng chục bài nghiên cứu rất giá trị trên một tờ đặc san về Phan Thanh Giản của Tập San Sử Địa tại Sài Gòn, không thấy có một bài nào nhắc tới câu này với nguyên văn như ta thấy hiện nay.

Chỉ có một trường hợp ngoại lệ duy nhất. Vì cũng trong tờ đặc san Sử Địa này, có một bài viết nhắc tới câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”; nhưng lại trích dẫn sai nguyên văn của câu. Và đó là bài viết với tựa đề “Chung Quanh Cái Chết Và Trách Nhiệm Của Phan thanh Giản Trước Các Biến Cố Của Nam Kỳ Cuối Thế Kỷ XIX” của sử gia Phạm Văn Sơn, một sĩ quan cao cấp thuộc Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa.

Và câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được ông Phạm Văn Sơn trích dẫn sai lạc như sau trong bài viết này:

“Và khi tin Hòa ước đã ký xong sĩ-dân toàn quốc đều nổi lòng công phẩn. Phản ứng đầu tiên là của đồng bào Nam-kỳ, được biểu hiện trên lá cờ của Bình-Tây Nguyên-Soái Trương-Định bằng câu thóa mạ hai đại diện của triều-đình và thống trách vua quan đời Tự-Đức:

            Phan, Lâm bán nước, triều đình khí dân.”[13]

Điều đáng nói là ông Phạm Văn Sơn đã không ghi chú nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan, Lâm bán nước, triều đình khí dân” nói trên ngay tại chỗ, để cho người đọc biết rằng ông lấy nó từ đâu ra. Mà ông cũng chẳng buồn để câu “thóa mạ” đó trong ngoặc kép. Sau cùng, ông đã trích dẫn sai nguyên văn câu này – bởi thay vì là “mãi quốc” thì ông Phạm Văn Sơn lại tự diễn dịch luôn ra thành “bán nước”. Trong khi nguyên văn thì phải là “mãi quốc”, mới đối xứng được với “khí dân”.

Nhưng một người đọc cẩn thận vẫn có thể thấy rằng ông Phạm Văn Sơn đã “mượn” câu trên từ hai sử gia miền Bắc sau 1954, là hai ông Trần Huy Liệu và Trần Văn Giàu. Vì mặc dù không chú thích gì về câu này ngay tại chỗ, ông Phạm Văn Sơn sau cùng cũng đã chú thích một cách rất e dè ở cuối bài viết của ông trên tờ Tập San Sử Địa nói trên, trong phần “Tài Liệu Tham Khảo”, như sau:

Lịch sử 80 năm chống Pháp của T-H-L trang 32, Nam-kỳ chống Pháp của T-V-G trang 160.

CHÚ-THÍCH: Trong Việt Sử Tân Biên … chúng tôi đã dành cho cụ Phan-Thanh-Giản rất nhiều mỹ cảm, nhưng ngày nay đã kiếm ra được nhiều tài liệu có giá trị và đáng tin cậy, chúng tôi phải có một thái độ cẩn trọng trước chủ trương chánh trị của cụ.”[14]

Như vậy, có thể thấy rằng ông Phạm Văn Sơn đã kiếm được câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” (mà ông viết sai thành “Phan, Lâm bán nước, triều đình khí dân”) từ hai tác phẩm của hai sử gia miền Bắc là Trần Huy Liệu và Trần Văn Giàu. Rồi ông Phạm Văn Sơn cũng đã có chú thích sơ sài ở cuối bài viết này[15]. Tuy nhiên, ông Phạm Văn Sơn có lẽ vì là một sĩ quan cao cấp của miền Nam, nên mặc dù đã dùng tài liệu của hai sử gia miền Bắc về Phan Thanh Giản, nhưng lại không muốn hay không dám chú thích tên thật của hai tác giả này ra, mà chỉ dám đề chữ tắt là “T-H-L” và “T-V-G”!

Ngoại trừ ông Phạm Văn Sơn với bài viết và sự trích dẫn sai lầm thiếu sót như trên, người viết không tìm ra được một bài viết hay tác phẩm nào khác để cho thấy rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã có mặt tại miền Nam từ trước năm 1975.

Do đó, tóm lại, theo sự tìm hiểu của người viết thì trong sách báo bằng chữ Quốc Ngữ cả nước trước năm 1954 và ở miền Nam từ năm 1954 đến năm 1975, không hề có câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Chỉ có một trường hợp ngoại lệ như trên của ông Phạm Văn Sơn, vào năm 1967 trên tờ Sử Địa.

Mà thật tình thì đó cũng chẳng phải là một ngoại lệ, vì hai lý do. Thứ nhất, vì ông Phạm Văn Sơn đã học được câu trên từ hai sử gia miền Bắc là Trần Huy Liệu và Trần Văn Giàu, chứ không phải từ miền Nam. Thứ hai, ông Phạm Văn Sơn không hiểu do vô tình hay cố ý, nhưng đã trích dẫn sai thành ra “Phan Lâm bán nước” thay vì “Phan Lâm mãi quốc”. Cho nên, có thể kết luận rằng câu này đã không hề có mặt trên sách vở của cả miền Nam vào thời gian từ năm 1954 đến năm 1975.

Mà câu này chỉ xuất hiện tại miền Bắc từ sau năm 1954, như người viết sẽ trình bày trong các chương II và III tiếp theo dưới đây. Và chẳng những chỉ xuất hiện không thôi, mà nó còn đóng một vai trò chủ yếu trong việc kết tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản vào năm 1963.

Bởi vì ở miền Bắc đã có cả một phiên tòa để lên án “bán nước” cho Phan Thanh Giản vào năm 1963, khi Phan Thanh Giản được đem ra để “đánh giá” trong suốt nửa năm trời trên tờ tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử. Trong đợt “đánh giá” mà thực chất là một phiên tòa giống như một cuộc “đấu tố” đã được dàn xếp từ trước này, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được đem ra sử dụng triệt để. Và kết cuộc thì Phan Thanh Giản đã bị các sử gia miền Bắc dưới sự dẫn dắt của “người anh cả”[16] là ông Viện Trưởng Viện Sử Học Trần Huy Liệu “nhất trí” kết án “tội nhân của lịch sử”, với bản án “mãi quốc” được cho là rất “công minh”. Và bản án nói trên đã được dựa vào một bằng chứng duy nhất nhưng không có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Trong chương II tiếp theo dưới đây, người viết sẽ trình bày diễn tiến của phiên tòa này, và vai trò độc đáo có một không hai của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trong cuộc đấu tố đã được dàn xếp đó.

CHƯƠNG II.

CÂU “PHAN LÂM MÃI QUỐC, TRIỀU ĐÌNH KHÍ DÂN” ĐÃ ĐƯỢC SỬ DỤNG RA SAO TRONG PHIÊN TÒA ĐẤU TỐ PHAN THANH GIẢN TRÊN TỜ TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ TẠI MIỀN BẮC VÀO NĂM 1963

Nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh ở Việt Nam, một người có mối quan hệ thân tình “bác cháu” với sử gia Trần Văn Giàu, đã thuật lại mẩu chuyện sau đây giữa ông ta với ông Trần Văn Giàu về cuộc “đấu tố” Phan Thanh Giản trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử tại miền Bắc vào năm 1963:

“Khoảng 1992, lúc ấy tôi (Cao Tự Thanh) nhận viết bài Nho giáo ở Gia Định trong quyển Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, tập IV (Tư tưởng) do bác Sáu (Trần Văn Giàu) chủ biên nên thường tới gặp ông, có lần ông hỏi về thơ Phan Thanh Giản, tôi thưa là thơ Phan Thanh Giản hay lắm, Tự Đức khen là cổ nhã không phải sai đâu, kế nói ‘Ông Sáu biết Phan Thanh Giản chết mấy lần không? Cả thảy bốn lần’.

Bác Sáu lập tức cảnh giác ‘Sao nhiều quá vậy?’.

‘Lần đầu là Phan Thanh Giản uống thuốc độc tự tử, lần thứ hai là thực dân khen Phan Thanh Giản sáng suốt không chống lại Pháp, đó là bị ám sát, lần thứ ba là triều đình Tự Đức ra bản án xử tội Phan Thanh Giản ‘đục tên trong bia Tiến sĩ…’, đó là bị bức tử, lần thứ tư vào khoảng 1960 – 1963, sau khi Đảng ta hạ quyết tâm dùng bạo lực cách mạng để giải phóng miền Nam, Phan Thanh Giản là một nhân vật ‘chủ hòa’ bị mang ra đấu tố, và trong phiên tòa ấy Phan Thanh Giản đã bị xử tử…”.

Bác Sáu vội nói ‘Đó là thằng Liệu, không phải tao’.

‘Đừng có chối ông già ơi. Lần đó ông Trần Huy Liệu ngồi ghế Chánh án thì bác ngồi ghế Thẩm phán, báo hại bác Tư (tức Giáo sư Ca Văn Thỉnh) phải im lặng không dám làm Luật sư…’ (*).

Ông thở dài, lát sau nói “Gần đây bác không khỏe lắm, muốn viết cái gì dài cũng khó, định viết ngắn ngắn thôi, cháu thấy bác nên viết cái gì?”[17]

Như ông Cao Tự Thanh nhận xét, Phan Thanh Giản đã bị hai ông Trần Huy Liệu và Trần Văn Giàu, hai cây cổ thụ của làng sử học miền Bắc, đem ra “đấu tố” vào năm 1963. Cũng theo ông Cao Tự Thanh, vụ đấu tố này có thể coi như một phiên tòa xử tử Phan Thanh Giản.

Và quả đúng như vậy, vì phiên tòa “đấu tố” này là một vụ xử án một chiều rất trắng trợn, khi tội trạng của Phan Thanh Giản đã được dàn xếp sẵn từ trước. Nhưng điều đáng nói nhất về phiên tòa này, là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được đem ra sử dụng triệt để, cho ba vai trò hay mục đích của vụ án.

Trước nhất, câu này đã được dùng để khẳng định tội “mãi quốc”, theo như “bản án lịch sử” mà “nhân dân” đã dành cho Phan Thanh Giản.

Kế đến, cũng chính nó đã được dùng như một bằng chứng duy nhất cho tội danh “mãi quốc” nói trên của Phan Thanh Giản.

Sau cùng, câu này lại được dùng một lần nữa để chứng minh cho việc Phan Thanh Giản đã đi ngược lại “nguyện vọng của nhân dân”; và rồi từ đó để bác bỏ lời xin khoan hồng cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản.

Qua việc xem xét những bài viết trong phiên tòa đó, theo thứ tự thời gian trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử vào năm 1963, người viết sẽ cho thấy ba vai trò chủ yếu nói trên của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trong phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản này, cũng như cách thức phiên tòa đã được dàn xếp sắp đặt chu đáo trước đó ra sao.

A.               Mở Màn Phiên Tòa: Tạp Chí Nghiên Cứu Lịch Sử – “Bình Luận Nhân Vật Lịch Sử Phan Thanh Giản”

Năm 1963, tờ tạp chí “Nghiên Cứu Lịch Sử”, cơ quan báo chí chính thức của Viện Sử Học miền Bắc (nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa), đã cho đăng một loạt bài với mục đích “đánh giá” nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản. Trong khoảng nửa năm trời và trên nhiều số báo liên tục, từ số 48 đến số 55, những bài viết lên án “bán nước” cho Phan Thanh Giản đã được đăng tải theo một thứ tự rõ rệt, rồi kết thúc với bài viết tuyên án “mãi quốc” không khoan hồng của ông quan tòa Trần Huy Liệu.

Tờ Tạp Chí Nghiên Cứu Lịch Sử nói trên là hậu thân của tờ tập san Văn Sử Địa, và tờ Văn Sử Địa được ra đời vào tháng 6 năm 1954.[18] Kể từ thời gian này, tờ tập san Văn Sử Địa đã được biết đến như là “cơ quan ngôn luận của Ban Nghiên Cứu Văn Học Lịch Sử Địa Lý”, do ông Trần Huy Liệu làm trưởng ban. Rồi sau khi ra được 48 số trong 4 năm, từ 1954 đến 1959, thì tờ tập san Văn Sử Địa được đổi tên thành tờ tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử, còn Ban Nghiên Cứu Văn Sử Địa được thay thế bởi một cơ quan tên là Viện Sử Học.

Nhưng người lãnh đạo của cả hai tờ báo cũng như cả hai cơ quan nói trên, từ trước tới sau vẫn chỉ là một: ông Trần Huy Liệu. Ông Trần Huy Liệu đã chủ trì tờ báo chuyên về lịch sử này suốt từ năm 1954 cho đến năm 1969 khi ông qua đời, trong cương vị cuối cùng là Viện Trưởng Viện Sử Học. Do đó, ông ta luôn được biết đến như là “người anh cả của giới sử học” miền Bắc.

Trước khi có loạt bài đánh giá Phan Thanh Giản, tờ Nghiên Cứu Lịch Sử cũng như tiền thân của nó là tờ Văn Sử Địa đã có những loạt bài để đánh giá vài nhân vật lịch sử khác như Hồ Quý Ly, Nguyễn Trường Tộ, và Lưu Vĩnh Phúc. Nhưng những bài đánh giá các nhân vật lịch sử nói trên thường là rời rạc và không có một sự phối hợp chặt chẽ như loạt bài đánh giá Phan Thanh Giản vào năm 1963. Hơn nữa, những nhân vật nói trên đều được cả khen lẫn chê – thậm chí ngay như ông tướng cướp Cờ Đen Lưu Vĩnh Phúc cũng vẫn được các sử gia miền Bắc “đánh giá cao” bởi “lòng căm thù giặc Pháp” của ông ta. Không có một nhân vật lịch sử nào trong những cuộc “đánh giá” nói trên lại được”nhất trí” lên án như Phan Thanh Giản. Mà lại là sự nhất trí về một tội danh ghê gớm nhất: tội “bán nước”.

Bởi trong hơn nửa năm trời, từ số 48 tháng 3 năm 1963 đến số 55 tháng 10 năm 1963, tờ Nghiên Cứu Lịch Sử đã sắp xếp cho đăng loạt bài “đánh giá” này, mà thực chất là một phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản không hơn không kém. Để cuối cùng thì tất cả mọi tác giả tham gia phiên tòa đều đi đến sự “nhất trí” với bản án “bán nước” dành cho Phan Thanh Giản.

Mở màn cho loạt bài hay phiên tòa này là một đoạn văn ngắn để giới thiệu phiên tòa, với tựa đề “Bình Luận Nhân Vật Lịch Sử Phan Thanh Giản” trong số 48. Đoạn văn đó, tuy được đăng dưới tên tác giả “Tạp Chí Nghiên Cứu Lịch Sử”, nhưng phần chắc là do chính ông Viện Trưởng Trần Huy Liệu chấp bút, đã vạch rõ luật lệ phiên tòa như sau ngay từ đầu:

“Trong mục bình luận nhân vật lịch sử, hôm nay chúng tôi bàn đến Phan-thanh-Giản. Đối với Phan-thanh-Giản, một nhân vật có nhiều khía cạnh, nhiều tình tiết, nên việc đánh giá ông cũng có nhiều phiền phức. Bắt đầu từ số tạp chí này, chúng tôi sẽ lần lượt đăng lên những bài của các bạn đã gửi tới và sẽ có ý kiến sau. Theo ý chúng tôi, trong việc bình luận nhân vật lịch sử, nhất là những nhân vật như Phan-thanh-Giản, chúng ta cần dựa vào quan điểm chủ nghĩa Mác, đem yêu cầu của thời đại và nguyện vọng của nhân dân để soi vào hành động của người đó sẽ thấy rõ có công hay có tội, đáng tán dương hay đáng chỉ trích. Chúng ta có thể nhìn vào nhiều mặt nhưng bao giờ cũng phải nhắm vào mặt chính của nó. Nhất là không thể chiều theo tình cảm riêng hay chỉ nhìn vào đạo đức tư cách cá nhân mà phải nhìn vào sự việc cụ thể để đánh giá cho đúng. Một khi đã có những kiến giải rõ ràng rồi thì đối với đối tượng mà mình phê phán cần có thái độ dứt khoát.”[19]

Như vậy, ngay từ bài giới thiệu để mở màn phiên tòa, “chúng tôi”, tức tòa soạn tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử mà ông Trần Huy Liệu là chủ nhiệm, đã đặt ra những điều luật và tiêu chuẩn mà phải được “chúng ta” sử dụng cho việc “đánh giá” Phan Thanh Giản. 

Rồi như sẽ thấy, những điều lệ đó chính là kim chỉ nam, và là dấu hiệu cho sự dàn xếp sẵn của phiên tòa này. Bởi những bài viết tiếp theo sẽ phải đi theo những điều lệ đã vạch sẵn ở trên, để sau cùng chính ông quan tòa Trần Huy Liệu cũng sẽ lặp lại những điều lệ đó khi kết thúc phiên tòa. Sự nhất quán từ đầu đến cuối này cho thấy rằng cuộc “đánh giá nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản” trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử vào năm 1963 hoàn toàn không có một sự đối thoại hay tranh luận nào hết. Bởi vì nó chỉ đơn thuần là một cuộc đấu tố đã được dàn xếp sẵn – để cuối cùng đi tới kết luận rằng Phan Thanh Giản là một kẻ bán nước không xứng đáng được hưởng bất cứ một sự khoan hồng nào.

B.               Đặng Huy Vận – Chương Thâu – “Phan-Thanh-Giản Trong Lịch Sử Cận Đại Việt Nam”

Tiếp theo và ở ngay dưới đoạn văn giới thiệu mở màn phiên tòa nói trên là bài viết mở màn phiên tòa của hai tác giả Đặng Huy Vận – Chương Thâu, với tựa đề “Phan-Thanh-Giản Trong Lịch Sử Cận Đại Việt Nam”.[20]

Trước một tựa đề rất trung dung như vậy, người đọc ắt phải có cảm giác rằng đây chỉ là một bài giới thiệu về Phan Thanh Giản với độc giả, để bắt đầu cuộc đánh giá. Và quả thật trong bài viết đầu tiên này hai tác giả Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã tóm tắt tiểu sử, cung cấp một số tài liệu về Phan Thanh Giản, cũng như thuật lại những chi tiết lịch sử về thời gian đó.

Nhưng thật sự thì đây là một bài viết mà nếu đọc không kỹ, người đọc sẽ có ý nghĩ rằng tác giả của nó muốn bênh vực cho Phan Thanh Giản. Bởi khác hẳn với các bài viết theo sau, bài này có nêu lên những ưu điểm nổi bật của Phan Thanh Giản, như đạo đức của ông, như lòng thương dân của ông. Do đó, bài viết mở màn này sẽ cho tạo cho người đọc một cảm tưởng rằng đây là một cuộc đánh giá tương đối công bình, vì ít nhất cũng đã có bài bênh vực Phan Thanh Giản như vậy ngay từ lúc đầu.

Nhưng nếu đọc kỹ thì sẽ thấy rằng đây là một bài viết có chủ đích hẳn hoi, và nằm trong một sự dàn xếp công phu. Vì nó đã được đưa ra đầu tiên nhằm mục đích đánh lạc hướng người đọc, hay chính xác hơn, để định hướng phiên tòa.

Đó là vì ngay từ đầu bài thì hai tác giả Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã xác nhận tội danh “mãi quốc” hay “bán nước” cho Phan Thanh Giản.

Rồi sau đó họ mới kêu gọi sự “khoan hồng” cho Phan Thanh Giản, qua lời biện hộ rằng ông không có trách nhiệm trực tiếp trong việc “bán nước”, và vì những đạo đức tốt đẹp cũng như lòng thương dân của ông.

Sự nhận tội và lời kêu gọi khoan hồng ngay từ bài viết đầu tiên này, do đó, đã tạo ra một hướng đi khác biệt và cực kỳ dễ dàng cho các “công tố viên” trong các bài viết theo sau của phiên tòa. Vì nếu trong một cuộc xử án mà luật sư của bị cáo đã tự động nhận tội “mãi quốc” cho thân chủ của mình ngay từ đầu phiên tòa, thì những “công tố viên” trong các bài viết tiếp theo không cần phải chứng minh tội bán nước của Phan Thanh Giản nữa.

Mà những “công tố viên” này chỉ cần tập trung để bắn vào một cái đích rất lớn đã được dương ra bởi hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu: lời xin khoan hồng của hai tác giả này. Lời cầu xin ấy đã tạo cho họ một cơ hội để đi sâu vào đời tư của Phan Thanh Giản – nhằm chứng minh rằng ông không hề có những đạo đức như hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã viết, và do đó, không xứng đáng được hưởng khoan hồng.

Trong khi mục đích và công việc chủ yếu của bất cứ một phiên tòa xử án nào là cũng phải có những sự chứng minh và biện hộ cho bị cáo – mà trong trường hợp này là tội “mãi quốc” hay “bán nước” của Phan Thanh Giản – thì không có một tác giả nào trong phiên tòa đấu tố nói trên đã/phải làm điều này.

Vì đó là do hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã nhận tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản ngay từ đầu. Hơn thế nữa, hai ông còn trình bày tội trạng này với độc giả như là một sự thật lịch sử không có gì để bàn cãi, dựa vào câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

1.                 Mục Tiêu Thứ Nhất: Nhận Tội “Mãi Quốc” Cho Phan Thanh Giản Để Lái Phiên Tòa Qua Một Hướng Khác

Dưới đây là những lời nhận tội “mãi quốc” dùm cho bị cáo Phan Thanh Giản của hai tác giả trẻ[21] đã được thủ trưởng Trần Huy Liệu chỉ định làm “trạng sư” cho Phan Thanh Giản trong phiên tòa:

“Tinh thần chiến đấu của nhân dân cao như vậy mà triều đình vẫn cứ khư khư giữ lấy đường lối “chủ hòa” phản động rồi cắt đất – phần lớn trong vùng có nghĩa quân, nộp cho Pháp … Nhân dân ta đã trả lời hành vi nhục nhã ấy bằng cách suy tôn Trương-Định lên làm “Bình Tây đại nguyên soái” và giương cao ngọn cờ “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” tập hợp thêm lực lượng chống Pháp. Do đó, chúng ta thấy rằng trách nhiệm “mãi quốc” và “khí dân” mà nhân dân ta lúc bấy giờ cần thiết phải đề lên như vậy chính là trách nhiệm chung của giai cấp phong kiến, của triều đình nhà Nguyễn thối nát, mà Phan-thanh-Giản là một người trong đó, người trực tiếp thực hiện chủ trương chính sách phản động của triều đình….

“Mặt khác, chúng ta cũng phải thấy rằng, mâu thuẫn giai cấp trong nước giữa nông dân đông đảo với thế lực phong kiến … đã nhiều phen nổ ra mãnh liệt … Thế mà, khi tiếng súng xâm lược của thực dân Pháp vừa nổ, thì nhân dân ta sẵn sàng gác mối thù giai cấp đó lại để đứng bên cạnh triều đình chống xâm lược … Nhưng triều đình Huế đã ngu xuẩn không biết được điều đó … và cuối cùng là dâng đất nước ta cho giặc. Điều đó đã làm cho nhân dân ta công phẫn hô to khẩu hiệu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Tội lỗi đó triều đình và Phan-thanh-Giản phải chịu lấy! Lịch sử vốn không tư tình với một ai … Lịch sử đã là kẻ chứng kiến những hành động phản phúc của triều đình nhà Nguyễn và của Phan-thanh-Giản.[22]

Qua đoạn văn trên, có thể thấy rằng hai vị “trạng sư”[23] của Phan Thanh Giản đã xác nhận ngay từ đầu tội danh “bán nước” hay “mãi quốc” của Phan Thanh Giản. Hơn nữa, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu lại còn khẳng định “trách nhiệm trực tiếp” của Phan Thanh Giản trong việc thi hành tội “mãi quốc” nói trên; khi mà hai ông viết rõ ràng rằng Phan Thanh Giản là người “trực tiếp thực hiện chủ trương chính sách phản động của triều đình”, và vì vậy “tội lỗi” (mãi quốc) đó, Phan Thanh Giản phải chịu lấy.

Như vậy, có thể nói rằng hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã đóng vai trò công tố viên buộc tội, đúng hơn là luật sư biện hộ, cho Phan Thanh Giản trong phiên tòa này. Bởi hai ông đã buộc tội “trực tiếp” “mãi quốc” một cách rất hùng hồn cho Phan Thanh Giản như trên, ngay từ đầu bài viết.

Quan trọng hơn nữa, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã đưa ra lời nhận tội nói trên, bởi vì theo hai ông thì “nhân dân ta” đã buộc tội Phan Thanh Giản như vậy, và họ đã thể hiện bằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Rồi cũng theo đoạn văn trên thì “nhân dân ta” đã rộng lượng gác qua một bên mối thù giai cấp truyền đời với bọn phong kiến, để sẵn sàng cùng nhau chống ngoại xâm khi Pháp đánh Nam Kỳ. Thế nhưng triều đình nhà Nguyễn, mà người đại diện là Phan Thanh Giản, đã chẳng những không thấy được sự hy sinh đó của nhân dân, lại còn quay ra đầu hàng giặc. Vì vậy, “nhân dân”, tức nghĩa quân Trương Định, đã dùng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để làm khẩu hiệu, rồi lại đề nó lên lá cờ khởi nghĩa của mình, với mục đích rõ rệt là lên án các lực lượng phong kiến và thực dân đã câu kết với nhau.

Mà như thế thì hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã vừa xác định lại vừa chứng nhận tội danh “mãi quốc” hay “bán nước” của Phan Thanh Giản – bằng cách kể lại một câu chuyện lịch sử, rằng nghĩa quân Trương Định đã đề câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” lên lá cờ khởi nghĩa của họ, để chứng minh cho sự lên án này của “nhân dân”. Và người đọc phải hiểu rằng một khi “nhân dân” cùng với anh hùng Trương Định đã kết tội Phan Thanh Giản như vậy, thì tội này nhất định phải đúng và phải được chấp nhận.

Do đó, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu chính là những người nhận tội, hay đúng hơn là những người buộc tội – chứ không phải là những người biện hộ – cho Phan Thanh Giản.

Mà hai ông thậm chí cũng không đóng cho tròn được vai trò của những người giới thiệu về Phan Thanh Giản, như tựa đề bài viết của hai ông cho biết. Bởi nếu có vai trò là người giới thiệu về Phan Thanh Giản, thì khi đưa ra câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó như vậy, ít nhất hai ông cũng phải dẫn ra nguồn gốc hay xuất xứ của câu này. Thế nhưng hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã hoàn toàn không có một lời chú thích hay dẫn chứng gì cả, để cho thấy rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được lấy ra từ nguồn nào. Cũng như không hề cho thấy rằng hai ông đã từng thẩm tra, để xác định mức độ khả tín của nó và câu chuyện chung quanh nó về nghĩa quân Trương Định ra sao.

Như vậy, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã không làm được công việc giới thiệu Phan Thanh Giản với một mức độ công bình hay nghiêm cẩn tối thiểu. Đừng nói chi đến việc nghĩ rằng hai ông là những “trạng sư” biện hộ cho Phan Thanh Giản. Bởi nếu thật sự muốn biện hộ cho Phan Thanh Giản thì việc đầu tiên mà hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu phải làm, là đòi hỏi những bằng chứng cụ thể cho thấy Phan Thanh Giản đã “bán nước” ra sao. Thí dụ như Phan Thanh Giản đã giao dịch mua bán với người nào, ở đâu, và giá cả là bao nhiêu tiền … chẳng hạn.

Nhưng như đã thấy, điều này lại không hề xảy ra. Đó là vì hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã thật sự gánh vác vai trò của những người nhận hay buộc tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản, bằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên, cho dù hai ông đang khoác lên người lớp áo trạng sư biện hộ. Và đó là một sự sắp xếp có mục đích rõ rệt, để cho ngay từ đầu phiên tòa thì tội danh “mãi quốc” của Phan Thanh Giản đã/phải được khẳng định.

Tóm lại, trong bài viết mở màn cho phiên tòa xử án “mãi quốc” của Phan Thanh Giản, hai tác giả Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã đội lốt luật sư biện hộ để nhận tội cho Phan Thanh Giản, và với mục đích là để lái phiên tòa qua một hướng khác. Bởi một khi chính những người có vai trò biện hộ lại đã chấp nhận, hay đúng hơn là quay ra buộc tội “bán nước” cho thân chủ của mình, thì tội này không cần phải được chứng minh nữa. Và phần còn lại của phiên tòa thì chỉ để dùng cho việc bàn cãi về mức độ nặng nhẹ cho tội trạng “mãi quốc” của bị cáo Phan Thanh Giản, và mức độ “khoan hồng” thích hợp mà thôi.

Theo lẽ thường, trong bất cứ một phiên tòa để xử tội một bị cáo nào đó, thì bên buộc tội tức công tố viên phải đưa ra được những bằng chứng ngay từ đầu, để chứng minh tội trạng của bị cáo với bồi thẩm đoàn hay vị quan tòa. Rồi bồi thẩm đoàn hay vị quan tòa cũng phải có cơ hội để xem xét và đánh giá các bằng chứng do công tố viên cũng như của bên biện hộ đưa ra, trước khi đi đến quyết định sau cùng là bị cáo có tội hay không.

Nhưng trong phiên tòa này thì mọi diễn biến đã đi ngược lại với lẽ thường. Đó là nhờ sự sắp xếp tinh vi của tờ Nghiên Cứu Lịch Sử và ông viện trưởng Trần Huy Liệu, khi họ đưa bài viết của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu ra đầu tiên. Bởi theo lẽ thường như đã nói trên thì công tố viên hay bên buộc tội cần phải đưa ra đầy đủ bằng chứng để chứng minh cho tội trạng “mãi quốc” của bị cáo Phan Thanh Giản từ đầu phiên tòa. Nhưng với bài viết này thì hai tác giả Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã lái phiên tòa qua hẳn một hướng khác. Vì trong vai trò trạng sư biện hộ cho Phan Thanh Giản, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã tự động xác nhận tội “bán nước” dùm cho thân chủ, và do đó, biến phiên tòa này trở thành một cuộc xem xét coi tội “mãi quốc” đó nặng nhẹ đến mức nào mà thôi.

Tóm lại, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã hoàn thành mục tiêu đầu tiên của phiên tòa, là khẳng định tội “bán nước” hay “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản, trong vai trò được chỉ định là luật sư biện hộ cho bị cáo hoặc trong vai trò giới thiệu về Phan Thanh Giản. Hai ông đã thành công trong việc đóng lại tất cả mọi vấn đề cần phải được thảo luận và chứng minh về tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản, và đồng thời lái phiên tòa sang một hướng khác.

Và đó chính là lý do mà bài viết của hai ông tác giả trẻ này lại được đưa ra để mở màn cuộc “đánh giá” Phan Thanh Giản trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử vào năm 1963.

2.                 Mục Tiêu Thứ Hai: Tạo Ra Đích Nhắm Qua Việc Xin Khoan Hồng Cho Phan Thanh Giản

a.                 Trách Nhiệm Gián Tiếp

Rồi sau khi xác nhận rằng Phan Thanh Giản là kẻ đã phạm tội “mãi quốc” như trên, hai tác giả Đặng Huy Vận – Chương Thâu trong vai trò “trạng sư” biện hộ mới bắt đầu xin giảm tội cho Phan Thanh Giản.

Trước nhất, theo hai ông thì đó là do trách nhiệm “bán nước” của Phan Thanh Giản chỉ ở mức độ gián tiếp mà thôi, còn kẻ chủ mưu chính là triều đình Huế:

“Ngày nay có lẽ chúng ta cũng không nên quá khắt khe như thời ông sống, thời mà phong trào kháng chiến của nhân dân lục tỉnh đang lên cao, đang cần thiết phải nêu lên khẩu hiệu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để tập hợp lực lượng kháng chiến. Nói một cách công bằng hơn, trách nhiệm của Phan-thanh-Giản là gắn chặt với trách nhiệm của triều đình Huế, chính triều đình phong kiến thối nát ấy mới là kẻ đầu sỏ bán nước, còn Phan-thanh-Giản chỉ là một trong số những người chủ trương và thi hành đường lối tội lỗi ấy mà thôi.”[24]

Thế nhưng với cách “bào chữa” như trên, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu không hiểu vô tình hay cố ý lại một lần nữa xác nhận tội danh “mãi quốc” của Phan Thanh Giản. Hơn nữa, hai ông tuy có vẻ bênh vực rằng Phan Thanh Giản không phải là “kẻ đầu sỏ”, nhưng lại chỉ ra rằng ông chính là “một trong số những người chủ trương và thi hành” … đường lối bán nước tội lỗi đó!

Và chỉ trước đó ba trang thôi, thì hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã chỉ đích danh Phan Thanh Giản là người “trực tiếp” thực hiện chủ trương chính sách phản động của triều đình:

“Do đó, chúng ta thấy rằng trách nhiệm “mãi quốc” và “khí dân” mà nhân dân ta lúc bấy giờ cần thiết phải đề lên như vậy chính là trách nhiệm chung của giai cấp phong kiến, của triều đình nhà Nguyễn thối nát, mà Phan-thanh-Giản là một người trong đó, người trực tiếp thực hiện chủ trương chính sách phản động của triều đình”

Còn trước đó hai trang thì hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu cũng đã từng chỉ đích danh Phan Thanh Giản và trách nhiệm của ông như sau:

“Thật là tai hại đáng muôn đời nguyền rủa cho cái chính sách đầu hàng của Tự-đức và cũng thật đáng thương hại thay cho những đại thần thiếu minh mẫn như Phan-thanh-Giản – Lâm-duy-Hiệp. Riêng về phần Phan-thanh-Giản, ông phải chịu lấy một phần trách nhiệm to lớn trong chính sách ấy.[25]

Do đó, với cách biện hộ như trên, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã khéo léo tái khẳng định với độc giả tội danh “mãi quốc” mà “nhân dân” đã gán cho Phan Thanh Giản. Bởi tuy không phải là “đầu sỏ”, nhưng lại là người “chủ trương và thi hành”, thì cách gì đi nữa Phan Thanh Giản cũng vẫn là một kẻ có tội. Cho nên dù lý luận của hai ông ở đây là vì Phan Thanh Giản chỉ là kẻ tòng phạm nên phải nhẹ tội hơn kẻ đầu sỏ, nhưng cách trình bày như trên của hai ông thật tình lại không cho ta thấy là nó nhẹ hơn được bao nhiêu. Mà có thể nói là nó làm cho người đọc cảm thấy rằng Phan Thanh Giản quả có tội nặng thật, do hai tác giả Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã thòng thêm một câu rằng Phan Thanh Giản chính là người “chủ trương và thi hành” việc bán nước này!

Nhưng hơn thế nữa, với lối biện hộ nửa vời và mâu thuẫn như trên – nghĩa là vừa buộc tội có trách nhiệm trực tiếp bán nước đầu hàng cho Phan Thanh Giản, lại vừa biện hộ rằng ông không phải là đầu sỏ – hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã cố tình tạo ra một cái đích nhắm rất lớn với cái khe hở này trong lập luận của mình. Để cho các bài viết tiếp theo nhắm bắn vào điểm yếu hay sự mâu thuẫn rõ rệt đó.

b.                 Động Cơ Yêu Nước Thương Dân

Kế đến, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu lập luận rằng do lòng yêu nước thương dân của Phan Thanh Giản mà tội “mãi quốc” của ông cần phải được khoan hồng. Để chứng minh cho lập luận trên, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu cho rằng (mà không hề đưa ra bằng chứng) “nhân dân ta” cũng đã thấy được lòng yêu nước thương dân đó của Phan Thanh Giản. Vì vậy, hai ông “nghĩ rằng” chữ “mãi quốc” trong câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” mà “nhân dân ta” sử dụng ở đây phải được hiểu theo một cách khác với định nghĩa “bán nước” thông thường như “nhân dân ta bao đời nay vẫn ghép” cho những người loại Tôn Thọ Tường:

“Phần trên chúng tôi đã nói về trách nhiệm của Phan-thanh-Giản gắn liền với trách nhiệm của triều đình Huế trong việc để mất sáu tỉnh Nam-kỳ. Nhưng chúng ta còn phải xét thêm cá nhân Phan-thanh-Giản và động cơ của những hành động của ông như thế nào nữa để có thể đi đến một nhận định toàn diện hơn về Phan. Quan niệm cho rằng Phan-thanh-Giản là một người ‘bán nước’ – chữ ‘bán nước’ hiểu theo nghĩa thông thường có hoàn toàn đúng không? Chúng tôi nghĩ rằng, cái khẩu hiệu ‘Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân’ viết trên lá cờ của nghĩa quân Trương Định, nghĩa chữ ‘mãi quốc’ này không giống nghĩa thật chữ ‘bán nước’ mà nhân dân ta bao đời nay vẫn ghép cho bọn vong quốc vong bản, quỳ gối liếm gót giày cho bọn giặc như Tôn-thọ-Tường chẳng hạn.”[26]

Như vậy, với cách lý luận yếu ớt và không có bằng chứng như trên – khi cho rằng kiểu “mãi quốc” của Phan Thanh Giản khác với kiểu “mãi quốc” của Tôn Thọ Tường – hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã dương ra một cái đích ngắm rất lớn cho những bài buộc tội Phan Thanh Giản tiếp theo trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử, mà người viết sẽ trình bày trong chương này.

c.                  Công Trạng Và Đức Tốt

Sau cùng, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu tiếp tục xin khoan hồng cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản vì những đạo đức tốt đẹp của ông:

“Chúng ta cần trở lại xét thêm những công trạng và đức tốt của Phan-thanh-Giản đối với nhân dân thì mới thấy rõ hơn vì sao Phan đáng được nhân dân khoan dung và trân trọng. Trước hết vì Phan-thanh-Giản là một người cần cán, rất đỗi thương yêu nhân dân” [27]

Thế nhưng khi làm điều này, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu lại đi ngay vào cái bẫy đã được giăng sẵn bởi ông Trần Huy Liệu trong phần mở màn phiên tòa, khi ông Trần Huy Liệu dưới danh nghĩa tòa soạn Nghiên Cứu Lịch Sử đã giao hẹn trước là không được chỉ xét đến đạo đức cá nhân của Phan Thanh Giản. 

Hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu quên, hay cố tình làm như vậy theo kế hoạch đã được định sẵn từ trước phiên tòa? Và đó là kế hoạch đánh lạc hướng người đọc bằng cách lái cả phiên tòa sang một nẻo khác. Đó là thay vì phải chứng minh hay chất vấn về tội danh “mãi quốc” của Phan Thanh Giản như bất cứ một phiên tòa thông thường nào khác, thì hai ông lại biến phiên tòa này trở thành một cuộc xét xử về những lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản mà thôi.

Hơn nữa, theo kế hoạch đã định sẵn nói trên thì hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu còn cần phải đưa ra những lập luận mâu thuẫn và yếu ớt như đã thấy trong lời cầu xin khoan hồng cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản. Để cho những bài viết theo sau hai ông được dịp tấn công vào những lý luận này cũng như vào cá nhân Phan Thanh Giản, thay vì phải chứng minh rằng Phan Thanh Giản đã “mãi quốc” như thế nào.

Tóm lại, sau khi thành công với mục tiêu thứ nhất của bài viết là xác định tội “mãi quốc” của bị cáo Phan Thanh Giản, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu cũng đã thành công trong mục tiêu thứ hai. Đó là tạo ra một cái đích cho các tác giả theo sau nhắm bắn vào.

3.                 Mục Tiêu Thứ Ba: Biến Câu “Phan Lâm Mãi Quốc, Triều Đình Khí Dân” Thành Một “Sự Thật Lịch Sử”

Bên cạnh hai mục tiêu nói trên, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu còn thực hiện được một mục tiêu thứ ba trong bài viết mở màn này. Đó là việc giới thiệu câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó như là một sự thật lịch sử. Để cho từ bài viết này trở đi thì tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản sẽ được coi như là sự thật, với “bằng chứng” là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung  quanh nó. Để rồi nó sẽ được các tác giả tiếp theo sử dụng như một loại  “siêu bằng chứng” hay “siêu tài liệu” trong việc lên án Phan Thanh Giản, cũng như trong việc bác bỏ lời xin khoan hồng cho tội “mãi quốc”.

Và đó là hoàn toàn nhờ công của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã trình bày câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó ngay từ đầu phiên tòa trong bài viết mở màn này – như là một sự thật lịch sử không còn gì để mà nghi ngờ tranh cãi.

Để nhắc lại, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã buộc tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản, bằng cách sử dụng “bằng chứng” và “sự thật lịch sử” “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” như sau từ đầu:

“Điều đó đã làm cho nhân dân ta công phẫn hô to khẩu hiệu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Tội lỗi đó triều đình và Phan-thanh-Giản phải chịu lấy! Lịch sử vốn không tư tình với một ai … Lịch sử đã là kẻ chứng kiến những hành động phản phúc của triều đình nhà Nguyễn và của Phan-thanh-Giản…

… Tất cả những lời nói việc làm ấy của sĩ phu, của nghĩa quân đã tố cáo một cách đanh thép rằng, triều đình Huế là tội phạm chính của việc để mất đất mất nước, bỏ dân bỏ nước để chỉ lo khư khư giữ lấy cái ngai vàng đã mọt ruỗng và quyền lợi bẩn thỉu của chúng. Cho nên, những tiếng ‘mãi quốc’, ‘khí dân’ chúng phải chịu lấy.”[28]

Như vậy, để buộc “tội lỗi đó”, tức là tội “mãi quốc”, cho Phan Thanh Giản, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã hoàn toàn dựa vào một “bằng chứng” duy nhất là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” – câu mà hai ông đã cho “nhân dân ta” làm tác giả, và đã cho Trương Định đặt lên trên lá cờ khởi nghĩa của mình.

Quan trọng hơn nữa, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu còn khẳng định rằng đó chính là một sự thật lịch sử. Bởi hai ông quả quyết rằng “tội lỗi“ (mãi quốc) này, qua những hành động “phản phúc” nói trên của Phan Thanh Giản, đã được “lịch sử” chứng kiến, và đã được “nhân dân” ghi nhận. Như có thể thấy, hai ông đã lặp đi lặp lại tính chất “lịch sử” của câu này, khi cho rằng “lịch sử vốn không tư tình”, và “lịch sử đã là kẻ chứng kiến”, trong đoạn văn trên. Và hai ông cũng không quên nhấn mạnh rằng nó chính là tác phẩm của “nhân dân”, để làm cho tính chính thống của nó càng thêm nổi bật.

Nhưng điều đáng nói là hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu lại không hề đưa ra được bất cứ một bằng chứng nào để chứng minh cho tội “mãi quốc” nói trên của Phan Thanh Giản. Thí dụ như việc Phan Thanh Giản đã thỏa thuận với người Pháp để được một lợi ích gì đó – như danh vọng hay tiền bạc cho cá nhân ông, hoặc cho gia đình ông chẳng hạn.

Mà hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu chỉ có mỗi một “bằng chứng” độc nhất là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, để sử dụng cho việc buộc/nhận tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản. Và hai ông đã dựa vào uy tín của “nhân dân” và Trương Định, để làm cho câu này trở thành một sự thật lịch sử không còn gì để nghi ngờ hay bàn cãi nữa.

Để rồi trong các bài viết tiếp theo trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử, các sử gia miền Bắc, dẫn đầu bởi ông Trần Huy Liệu, đã tiếp tục sử dụng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó như là một bằng chứng lịch sử để lên án Phan Thanh Giản; mà không phải bận lòng chú thích về nguồn gốc, xuất xứ, cũng như độ tin cậy của nó. Và đó là vì nó đã được xác nhận như một sự thật lịch sử ngay từ bài viết đầu tiên của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu rồi!

Do đó, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và tội danh “mãi quốc” của Phan Thanh Giản đã được hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu trình bày với độc giả như là một sự thật lịch sử ngay từ bài viết mở màn phiên tòa của hai ông. Và đó chính là mục tiêu thứ ba của bài viết này.

4.                 Tóm Tắt Bài Viết Của Đặng Huy Vận – Chương Thâu

Tóm lại, trong bài viết để mở màn phiên tòa “đánh giá” Phan Thanh Giản, dưới vai trò vừa là luật sư biện hộ vừa là công tố viên, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã vừa buộc tội lại vừa nhận tội “mãi quốc” cho bị cáo Phan Thanh Giản. Và hai ông đã làm điều này với một bằng chứng duy nhất là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” – mà hai ông nói rằng do “nhân dân ta” tức nghĩa quân Trương Định làm ra và đề trên lá cờ khởi nghĩa của mình. Rồi sau đó, hai ông mới biện hộ với phiên tòa rằng tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản có thể được khoan hồng, do Phan Thanh Giản chỉ là tòng phạm chứ không phải chủ mưu, và vì ông là một người đạo đức thương dân.

Với sự nhận tội như trên, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã đạt được mục đích thứ nhất của bài viết – là lái phiên tòa qua một hướng khác ngay từ lúc đầu. Để từ đó chấm dứt tất cả mọi vấn đề, mọi câu hỏi về tội danh “mãi quốc” của Phan Thanh Giản. Và phiên tòa quả thật đã diễn ra đúng y như vậy. Bởi không có một bài viết theo sau nào nêu lên thắc mắc gì về tội trạng này. Cũng như không có một tác giả nào cảm thấy cần phải xem xét những bằng chứng, mà theo lẽ thường thì phải được đưa ra, để chứng minh cho sự thông đồng với Pháp nhằm “bán nước” của Phan Thanh Giản. Thí dụ như những nhân chứng, vật chứng, hoặc giấy tờ cho thấy một sự mặc cả hay thỏa thuận giữa hai bên. Mà tất cả các bài viết tiếp theo đều chỉ xoay quanh hai vấn đề, là trách nhiệm của Phan Thanh Giản trong việc “bán nước” trực tiếp đến độ nào, và “động cơ” yêu nước thương dân cũng như đạo đức cá nhân của Phan Thanh Giản có đủ để làm giảm bớt tội trạng đó hay không.

Mục đích thứ hai của bài viết mở màn này là tạo nên một cái đích rất lớn cho các bài viết theo sau ngắm bắn, bởi vì lời kêu gọi khoan hồng cho Phan Thanh Giản của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã sẵn chứa những bằng chứng và lập luận đầy mâu thuẫn. Do đó, việc “biện hộ” cho Phan Thanh Giản theo kiểu này của hai ông đã vừa khẳng định sự hiện hữu của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, lại vừa tạo thêm cơ hội cho những bài viết theo sau tiếp tục tấn công cá nhân Phan Thanh Giản sâu hơn nữa.

Sau cùng, mục đích thứ ba của bài viết mở màn này là đem câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó vào phiên tòa như một sự thật lịch sử. Và đó là do hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu trong vai trò những người giới thiệu bằng chứng này đã tự khẳng định tính chất lịch sử của nó. Cho nên những tác giả theo sau không có trách nhiệm phải truy vấn hay thắc mắc gì về câu này cũng như câu chuyện chung quanh nó.

Rồi như sẽ thấy, tiếp theo bài viết mở màn này của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu là những bài viết rất ăn khớp và phù hợp với ba mục tiêu nói trên. 

C.                Nguyễn Anh – “Về Nhân Vật Lịch Sử Phan-Thanh-Giản”

Tiếp theo bài viết mở màn của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, trong một bài viết với tựa đề “Về Nhân Vật Lịch Sử Phan-Thanh-Giản”, tác giả Nguyễn Anh đã đánh ngay vào điểm yếu hay đúng hơn là cái đích đã được dương ra bởi hai ông tác giả nói trên. Và đó là lời xin khoan hồng giảm án cho Phan Thanh Giản do “động cơ” yêu nước thương dân.

Như đã trình bày, ngay từ đầu bài viết của mình thì hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã xác nhận, hay đúng hơn là đã buộc tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản. Để rồi sau đó mới kêu gọi khoan hồng, vì hai ông “nghĩ rằng” mức độ bán nước của Phan Thanh Giản không sánh bằng, hay không tệ hại như mức độ bán nước của những người theo Pháp loại Tôn Thọ Tường. Và hai ông tiếp tục lý luận rằng vì vậy cho nên chữ “mãi quốc” mà nhân dân dùng cho Phan Thanh Giản thật ra không giống như chữ “mãi quốc” đã được họ dùng cho Tôn Thọ Tường.

Nhưng với sự “nghĩ rằng” như thế; mà lại không hề có một lời giải thích nào, hay một thí dụ cụ thể nào, để cho thấy sự khác nhau về ý nghĩa của chữ “mãi quốc” trong câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” dành cho Phan Thanh Giản và chữ “mãi quốc” mà “nhân dân ta” đã dành cho Tôn Thọ Tường ra sao, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu quả tình đã tạo ra một cái đích rất lớn cho ông Nguyễn Anh bắn vào:

“Mất đất, nhân dân Nam-kỳ bùng lên một tinh thần căm thù, đã đứng dậy chống Pháp dưới khẩu hiệu: “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, tập hợp chung quanh vị anh hùng dân tộc Bình Tây đại nguyên soái Trương Định. Trước tình thế đó, Phan-thanh-Giản lại kêu gọi nhân dân giải giáp, chính Phan đã ba lần đưa thư khuyên dụ và bốn lần chuyển thư dụ hàng của giặc cho Trương Định, kêu gọi nghĩa quân hạ vũ khí …

Nhân dân Nam-kỳ rất sáng suốt nhìn thấy dã tâm của kẻ thù cho nên đã nổi dậy chống giặc bất chấp cả chủ trương giải giáp hòa nghị của triều đình, và nhân dân Nam-kỳ cũng rất sáng suốt khi chỉ đích danh kẻ bán nước và bỏ dân. Bán nước cũng tức là bỏ dân và ngược lại. Trách nhiệm của Phan-thanh-Giản, Lâm-duy-Hiệp và của triều đình Huế’ trong việc để mất nước là một, không hơn không kém….

Nói đến động cơ của Phan-thanh-Giản, hai ông (Đặng Huy Vận – Chương Thâu) đã phân tích về cái tội “bán nước” mà nghĩa quân Trương Định đã buộc cho Phan như sau: ‘Chúng tôi nghĩ rằng, cái khẩu hiệu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” viết trên lá cờ của nghĩa quân Trương Định, nghĩa chữ “mãi quốc” này không giống nghĩa thật chữ “bán nước” mà nhân dân ta bao đời nay vẫn ghép cho bọn vong quốc vong bản, quỳ gối liếm gót giày cho bọn giặc như Tôn-thọ-Tường chẳng hạn.’” (N.C.L.S. số 48, tr. 18), và chúng tôi chờ đợi ở hai ông một sự cắt nghĩa chữ “mãi quốc” đó ra sao? Không thấy! Người đọc chỉ thấy hai ông ở một đoạn sau phát biểu rằng: ‘Ở Phan-thanh-Giản, chúng ta thấy một tấm lòng ưu ái sâu sắc đối với dân, với nước’. Theo chúng tôi nghĩ, thật là một mâu thuẫn lớn … Một người có tấm lòng ‘ưu ái sâu sắc đối với dân với nước’ lại bị nghĩa quân khép vào tội “mãi quốc”! Ai đúng, ai sai?[29]

Như vậy, tác giả Nguyễn Anh đã đánh trúng ngay vào lý luận xin khoan hồng một cách yếu ớt và không có bằng chứng như trên của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu – là chữ “mãi quốc” dùng trong câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” không giống như nghĩa “bán nước” thông thường.

Bởi nếu thật sự muốn phân biệt trường hợp “mãi quốc” của Phan Thanh Giản là khác hơn và nhẹ hơn trường hợp “mãi quốc” của Tôn Thọ Tường, thì ít ra hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu cũng phải đưa ra được một thí dụ về trường hợp mà “nhân dân” đã nói như thế nào về tội bán nước hay “mãi quốc” của Tôn Thọ Tường, tương tự như câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” chẳng hạn. Rồi từ đó mới có thể đem so sánh câu này với câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, để thấy được ý nghĩa của chữ “mãi quốc” trong hai trường hợp đó khác nhau như thế nào, và trường hợp Tôn Thọ Tường nặng hơn  trường hợp Phan Thanh Giản ra sao.

Thế nhưng hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã không làm một điều sơ đẳng như vậy. Mà rõ ràng là hai ông đã cố tình đưa ra một sự so sánh về hai trường hợp “mãi quốc” như  trên, nhưng lại không đưa ra một bằng chứng nào hết nhằm chứng minh cho sự khác nhau của chúng. Do đó, có thể nói rằng hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã tạo ra một cơ hội bằng vàng, để cho “công tố viên” Nguyễn Anh đánh ngay vào lỗ hổng rất lớn trong cách biện hộ này.

Chẳng những vậy thôi, mà sự so sánh không có bằng chứng này của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu còn tạo cho ông Nguyễn Anh thêm một cơ hội để lặp lại câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện cho rằng nó đã do “nghĩa quân” Trương Định (mà ông Nguyễn Anh đã cố ý mập mờ đồng hóa với “nhân dân Nam Kỳ”) đưa ra, như là một sự thật lịch sử mà ai ai cũng biết.

Để rồi từ đó thì ông Nguyễn Anh có thể tự nhiên mà sử dụng câu này như một sự thật lịch sử, và từ đó thực hiện một sự so sánh giữa sự thật lịch sử này với lời kêu gọi xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu vì “động cơ” thương dân của Phan Thanh Giản. Ngược lại với sự so sánh không có bằng chứng nói trên của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, ông Nguyễn Anh đã làm một sự so sánh giữa ý kiến của “nhân dân” và ý kiến của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu về Phan Thanh Giản. Theo ông Nguyễn Anh, nếu nói rằng Phan Thanh Giản là người thương dân, như hai ông Đặng Huy Vận Chương Thâu đã làm, thì tại sao Phan Thanh Giản lại bị chính nhân dân kết tội “mãi quốc”, với “bằng chứng” là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”?

Hơn nữa, khi đem so sánh cái câu “sự thật lịch sử” này với ý kiến cho rằng Phan Thanh Giản là người thương dân của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, ông Nguyễn Anh muốn cho người đọc phải đi đến kết luận rằng cái “bằng chứng” “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” này của “nhân dân” nặng ký hơn lý luận suông của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu rất nhiều. Vì do “nhân dân” và “anh hùng dân tộc” Trương Định nói ra, cho nên chắc chắn là nó phải đúng; và chắc chắn là nó phải đúng hơn lý luận không có chứng cứ của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu!

Cũng cần nhắc lại rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” là một “sự thật lịch sử” đã do chính hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu giới thiệu với phiên tòa. Và như đã thấy, ông Nguyễn Anh sử dụng ngay cái “sự thật lịch sử” nói trên để tấn công hai ông “trạng sư” này. Như vậy, chẳng những hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã dương ra một cái đích rất lớn, mà hai ông “trạng sư” còn cung cấp một vũ khí cực kỳ lợi hại cho các “công tố viên”; để cho các “công tố viên” này có thể dễ dàng bắn nát cái đích rất lớn mà hai ông đã dương ra. Và cái vũ khí lợi hại đó chính là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Tóm lại, có thể thấy rằng hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã thành công mỹ mãn qua bài viết mở màn phiên tòa nói trên. Vì cả ba mục tiêu của bài viết này đều đã được một tác giả theo sau là Nguyễn Anh sử dụng triệt để. Trước nhất, ông Nguyễn Anh không hề phải chứng minh hay thảo luận gì hết về tội danh “mãi quốc” đã được “chứng nhận” của Phan Thanh Giản. Kế đến, ông Nguyễn Anh chỉ cần vạch ra và phê bình về những sự mâu thuẫn trong việc biện hộ cho Phan Thanh Giản của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu. Và sau cùng, ông Nguyễn Anh đã sử dụng ngay thứ vũ khí hạng nặng mà hai ông “trạng sư” đã cung cấp, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, để bắn vào lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản của hai ông.

D.               Nhuận Chi – “Cần Vạch Rõ Hơn Nữa Trách Nhiệm Của Phan-Thanh-Giản Trước Lịch Sử”

Tiếp theo tác giả Nguyễn Anh là bài viết của tác giả Nhuận Chi – và cũng với mục đích là công kích lời kêu gọi xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu. Nhưng “công tố viên” Nhuận Chi đã đánh vào một điểm khác với Nguyễn Anh. Như tựa đề bài viết cho thấy, tác giả Nhuận Chi đã đánh vào lý luận về mức độ “trách nhiệm” của Phan Thanh Giản do hai “trạng sư” Đặng Huy Vận – Chương Thâu đưa ra trong bài viết mở màn. Như đã trình bày, hai vị “trạng sư” cho rằng Phan Thanh Giản chỉ có trách nhiệm gián tiếp, vì là đồng phạm chứ không phải là kẻ đầu sỏ, trong việc “mãi quốc”.

Ngược lại với hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, tác giả Nhuận Chi quả quyết rằng Phan Thanh Giản phải có trách nhiệm trực tiếp, vì chính Phan Thanh Giản là người đã trực tiếp kêu gọi các lực lượng nghĩa quân phải giải giáp:

“Trước hết, chúng tôi thấy cần nêu lên trách nhiệm lớn lao và tai hại của Phan-thanh-Giản đối với phong trào chống Pháp của nhân dân hồi bấy giờ. Trách nhiệm của Phan-thanh-Giản không phải chỉ có việc ký kết hàng ước nhục nhã nhượng đứt ba tỉnh miền Đông Nam kỳ năm 1862, hay để mất nhanh chóng ba tỉnh miền Tây Nam kỳ cho giặc Pháp năm 1867, mà còn ở chỗ kìm hãm, ngăn trở, phá hoại phong trào kháng chiến của nhân dân ta hồi đó… Trước sau Phan-thanh-Giản đã trực tiếp ba lần dụ lãnh tụ nghĩa binh lỗi lạc nhất lúc đó là Trương Định phải theo mệnh lệnh bãi binh của triều đình … Tai hại hơn nữa là cũng chính Phan-thanh-Giản đã làm môi giới bốn lần đưa thư của tướng giặc Bô-na cho Trương  Định để dụ dỗ đầu hàng. …”

Như vậy, trái với cách biện bạch đầy mâu thuẫn về mức độ trách nhiệm của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu trong bài viết mở màn, tác giả Nhuận Chi đã tỏ ra rất dứt khoát trong việc quy trách nhiệm – mà ông ta gọi là “lớn lao và tai hại đối với phong trào kháng Pháp của nhân dân ta” – trực tiếp cho Phan Thanh Giản. Theo ông Nhuận Chi, đó là do Phan Thanh Giản đã ký kết hòa ước 1862, cũng như đã “trực tiếp ba lần dụ”“bốn lần môi giới” cho Trương Định đầu hàng.

Cần biết rằng những lời cáo buộc với hình ảnh “ba lần, bốn lượt” như trên của tác giả Nhuận Chi, tuy không có dẫn chứng rõ ràng minh bạch, nhưng lại rất được ưa chuộng bởi các “sử gia” miền Bắc sau này, bất cứ  khi nào họ cần lên án Phan Thanh Giản. Như đã thấy, tác giả Nhuận Chi không hề cho ta biết rằng Phan Thanh Giản đã ba lần dụ dỗ trực tiếp và bốn lần làm môi giới đưa thư cho giặc vào lúc nào, hay do sách vở nào ghi lại. Rồi sau này, cũng như ông Nhuận Chi, các “sử gia” nói trên đã luôn luôn sẵn sàng đem điển tích “ba lần dụ dỗ, bốn lần môi giới” này ra để chứng minh cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản. Mặc dù cũng như ông Nhuận Chi, họ không bao giờ dẫn chứng để cho ta biết chính xác rằng những lần dụ dỗ đó diễn ra bao giờ và được ghi chú ở đâu.

Nhưng điều đáng nói nhất là qua cách dùng hình ảnh “ba lần dụ dỗ, bốn lần môi giới” như trên để chứng minh cho trách nhiệm “trực tiếp” “mãi quốc” của Phan Thanh Giản; và ngược lại lý luận của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu rằng Phan Thanh Giản chỉ là đồng phạm chứ không phải đầu sỏ trong việc “mãi quốc”, tác giả Nhuận Chi đã mặc nhiên đánh đồng, hay đúng hơn là đã coi, công trình thương thuyết và thực hiện hòa ước 1862 của Phan Thanh Giản, như là những hành động “mãi quốc”. Bởi như đã thấy, tác giả Nhuận Chi đã sử dụng những hình ảnh nói trên để chứng minh cho trách nhiệm bán nước trực tiếp của Phan Thanh Giản, tức là ngược lại với lý luận của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu rằng Phan Thanh Giản chỉ có trách nhiệm gián tiếp trong mưu đồ “mãi quốc” mà thôi.

Tưởng cũng nên biết rằng nếu Phan Thanh Giản quả thật đã có những hành động “ba lần, bốn lượt” chiêu dụ Trương Định như trên, thì đó là vì ông đang thực hiện điều số 11 của Hòa Ước 1862: chứng tỏ cho người Pháp thấy rằng ông đã tích cực kêu gọi các lực lượng kháng chiến như Trương Định bãi binh. Mục đích là để người Pháp phải trả lại tỉnh thành Vĩnh Long cho nhà Nguyễn, một khi triều đình Huế thực hiện điều này. Và kết quả là Phan Thanh Giản đã thành công trong sứ mạng ngoại giao đó, vì người Pháp đã trả lại Vĩnh Long cho nhà Nguyễn vào đầu năm 1863. (Sự kiện lấy lại Vĩnh Long này sẽ được người viết trình bày với bạn đọc một cách chi tiết hơn ở Phần 2 của bài viết).

Như vậy, khi tác giả Nhuận Chi gọi việc Phan Thanh Giản theo lệnh vua để kêu gọi Trương Định giải giáp là hành động chứng tỏ trách nhiệm trực tiếp của Phan Thanh Giản trong việc làm mất ba tỉnh miền Đông, thì điều này cho thấy rằng ông ta không biết, hay không thèm biết hòa ước 1862 nói gì. Hơn nữa, ông ta đã cố tình bóp méo lịch sử, nên mới cho rằng việc làm theo hòa ước và lệnh vua như trên của Phan Thanh Giản là những hành động chứng minh trách nhiệm trực tiếp của ông trong việc “bán nước”.

Tuy vậy, khi sử dụng những “bằng chứng” kiểu này để chứng minh cho trách nhiệm “trực tiếp” “mãi quốc” của Phan Thanh Giản, tác giả Nhuận Chi đã bắn trúng ngay vào cái đích mà hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đưa ra trước đó – khi hai ông “trạng sư” kêu gọi sự khoan hồng cho Phan Thanh Giản vì trách nhiệm gián tiếp trong việc “mãi quốc”. Để nhắc lại, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã viết như sau về mức độ trách nhiệm này:

“Ngày nay có lẽ chúng ta cũng không nên quá khắt khe như thời ông sống, thời mà phong trào kháng chiến của nhân dân lục tỉnh đang lên cao, đang cần thiết phải nêu lên khẩu hiệu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để tập hợp lực lượng kháng chiến. Nói một cách công bằng hơn, trách nhiệm của Phan-thanh-Giản là gắn chặt với trách nhiệm của triều đình Huế, chính triều đình phong kiến thối nát ấy mới là kẻ đầu sỏ bán nước, còn Phan-thanh-Giản chỉ là một trong số những người chủ trương và thi hành đường lối tội lỗi ấy mà thôi.”[30]

Mặc dù cũng chính trong bài viết mở màn nói trên thì hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu lại nói rằng Phan Thanh Giản phải chịu trách nhiệm trực tiếp cho tội “mãi quốc”, như người viết đã trình bày trong mục B của chương này.

 Do đó, giống như Nguyễn Anh, tác giả Nhuận Chi đã tận tình khai thác lập luận đầy mâu thuẫn nói trên của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu về bản án “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Vì như đã thấy, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu từng khẳng định trước đó rằng chính “nhân dân ta” đã “công phẫn” hô lên điều này, rằng “lịch sử” đã ghi nhận “tội lỗi” đó. Nhưng rồi hai ông lại quay ra nói ngược lại như trên, rằng “nhân dân” thời đó có lẽ vì cần tập hợp và cần một “khẩu” hiệu nên mới phải sử dụng nó mà thôi. Với cách lập luận như trên , hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã tự mâu thuẫn với chính mình. Cũng như đã tự bày ra thêm một lỗ hổng trong cách lý luận nữa, qua việc hai ông không hề đưa ra được một bằng chứng nào để cho thấy rằng chỉ vì cần một khẩu hiệu mà “nhân dân ta” đã phải dùng đến câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Và đương nhiên là tác giả Nhuận Chi đã dùng ngay cái “gậy” “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” mà hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu từng đưa lên hàng “sự thật lịch sử” trước đó, để đập lại cái lý luận không có bằng chứng nói  trên của hai ông “trạng sư”:

“Qua các phần trình bày trên, thiết tưởng chúng ta đều đã thấy rõ cần đánh giá Phan-thanh-Giản như thế nào rồi. Chúng tôi chỉ xin nói thêm rằng chính người đương thời đã lên án Phan-thanh-Giản một cách vô cùng công minh. Đó là tiếng thét uất ức và căm phẫn của quần chúng yêu nước ghét giặc cô đọng trong 6 (sic) chữ “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” sau khi hàng ước 1862 được ký kết …”

… Rõ ràng là người đồng thời với Phan-thanh-Giản đã đánh giá ông một cách công minh … Và chúng ta ngày nay, khi xem lại bản án đó, cũng chỉ có thể công nhận rằng người xưa quả thật vô cùng sáng suốt, chớ đâu lại dám có ý chê trách là ‘quá khắt khe’ và cho rằng người xưa chỉ vì ‘cần thiết phải nêu lên khẩu hiệu ‘Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân’ để tập hợp lực lượng kháng chiến”.[31]

Tóm lại, cũng như tác giả Nguyễn Anh, “công tố viên” Nhuận Chi đã bắn thẳng vào cái đích đã được dương ra sẵn sàng bởi hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu với lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản. Và ông Nhuận Chi cũng sử dụng chính cái vũ khí hay “sự thật lịch sử” đã được hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu giới thiệu trước đó là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để làm điều này. Ông Nguyễn Anh đã nhấn mạnh vào sự mâu thuẫn giữa ý kiến của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu cho rằng Phan Thanh Giản thương dân, với cái “sự thật lịch sử” là chính nhân dân đã nói ra câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Còn ông Nhuận Chi thì đánh vào lời biện hộ của hai ông “trạng sư” rằng Phan Thanh Giản chỉ là tòng phạm chứ không phải là kẻ đầu sỏ – với bằng chứng là Phan Thanh Giản đã trực tiếp ký kết và thi hành hòa ước 1862, khiến cho người đương thời tức quần chúng yêu nước ghét giặc phải thét lên 6 (sic) chữ “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Cũng cần nói thêm là ông Nhuận Chi còn tô điểm cho cái “sự thật lịch sử” nói trên, bằng cách cho rằng nó là do “người đương thời”, và do “quần chúng yêu nước ghét giặc“ làm ra. Rồi ông kết luận rằng bản án của người đương thời này là “vô cùng công minh”, “vô cùng sáng suốt”. Rằng đó chính là “tiếng thét uất ức và căm phẫn” của họ, chứ nào phải vì kẹt không có khẩu hiệu mà phải đem câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” ra xài, như hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã nghĩ![32] 

Như vậy, có thể thấy rằng bài giới thiệu mở màn phiên tòa của hai ông “trạng sư” Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã cung cấp hướng đi, ý tưởng, đích nhắm và cả vũ khí, cho hai tác giả theo sau là Nguyễn Anh và Nhuận Chi. Tuy nhiên, hai “công tố viên” Nguyễn Anh và Nhuận Chi vẫn còn chừa cái đích cuối cùng – lời xin khoan hồng của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu vì lý do đạo đức cá nhân tốt đẹp của Phan Thanh Giản – cho một công tố viên đặc biệt.

Đó là vị quan tòa Trần Huy Liệu, khi ông ta lột bỏ bộ áo quan tòa để đội lốt công tố viên, dưới bút hiệu “Hải Thu” – như sẽ thấy trong bài viết có tựa đề “Góp Ý Về Phan-thanh-Giản” dưới đây.

E.                Hải Thu (Trần Huy Liệu) – “Góp Ý Về Phan-thanh-Giản”

Theo một thứ tự rất phân minh trong phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản vào năm 1963 trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử, trước khi ông Viện Trưởng Viện Sử Học Trần Huy Liệu trong vị trí quan tòa viết bài cuối cùng để tuyên án cho Phan Thanh Giản, thì ông phải đóng vai trò một “độc giả” hay một “công tố viên” để buộc tội Phan Thanh Giản, và bằng lý luận của chính ông ta. Để cho sau đó thì vị quan tòa Trần Huy Liệu có thể sử dụng lý luận này khi tuyên án cho bị cáo, để tỏ ra công bình. Vì vậy, ông Trần Huy Liệu đã tham gia phiên tòa này với một bài viết có tựa đề rất khiêm nhường và ôn hòa là “Góp Ý Về Phan-thanh-Giản”. Nhưng không phải với tên thật, mà là với bút hiệu Hải Thu, và trong vai trò của một “độc giả” góp ý.

Và tuy rằng có một tựa đề ôn hòa như vậy, nhưng thật sự thì đây là một bài viết nảy lửa để đánh vào cái đích cuối cùng đã được dương ra với lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu. Cũng như vì bài viết này được đưa ra dưới bút hiệu của một người góp ý là Hải Thu, chứ không phải của quan tòa vụ án, cho nên ông Viện Trưởng Viện Sử Học Trần Huy Liệu đã tha hồ mà phóng bút miệt thị Phan Thanh Giản và đưa ra thêm những lý lẽ buộc tội Phan Thanh Giản của chính ông ta. Để cho sau đó thì ngài quan tòa Trần Huy Liệu có thể dựa vào bài “góp ý” này của “độc giả” Hải Thu mà tuyên bố rằng tất cả mọi người tham gia phiên tòa đã cùng nhau “nhất trí” trong việc kết án “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản.

Đó chính là lý do tại sao ông Trần Huy Liệu đã dùng bút hiệu Hải Thu trong bài viết này. Chỉ có điều là văn phong và cách lý luận của ông thì khó mà lầm lẫn với ai được. Và sau khi ông chết thì chính tờ Nghiên Cứu Lịch Sử đã xác nhận rằng “Hải Thu” là một trong rất nhiều bút hiệu của ông chủ nhiệm tờ báo kiêm Viện Trưởng Viện Sử Học Trần Huy Liệu.[33] 

Như sẽ thấy, bài viết của “độc giả” kiêm “công tố viên” Hải Thu thật sự là một bài để dọn đường cho bản án của vị quan tòa Trần Huy Liệu. Vì vậy, những lập luận của Hải Thu đã được Trần Huy Liệu sử dụng tối đa sau đó.

Trong bài viết này, tác giả Hải Thu – Trần Huy Liệu đã buộc thêm một tội mới cho Phan Thanh Giản, bên cạnh tội “mãi quốc” mà hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã buộc/nhận cho thân chủ Phan Thanh Giản ngay từ đầu phiên tòa. Tội danh mới nói trên là tội “đầu hàng”“sợ địch”, và do đó, đi “ngược lại với nguyện vọng của nhân dân”. Như sẽ thấy, quan tòa Trần Huy Liệu đã sử dụng tối đa cái tội mới này, để bác bỏ tất cả những lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu.

Nhưng trước khi đi vào việc luận tội Phan Thanh Giản, tác giả Hải Thu – Trần Huy Liệu cần phải lặp lại những luật lệ mà chính ông ta trong vai trò chủ nhiệm của tờ Nghiên Cứu Lịch Sử đã từng đặt ra trong lời giới thiệu phiên tòa, ngay trước bài mở màn của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu:

“Về Phan-thanh-Giản, theo chúng tôi nghĩ, tài liệu lịch sử đã khá đầy đủ; chỉ cần chúng ta xuất phát từ quyền lợi của tổ quốc, lợi ích của nhân dân, đối chiếu yêu cầu của thời kỳ lịch sử bấy giờ với chủ trương và hành động của Phan mà phân tích, đánh giá cho đúng nữa thôi.

Thời kỳ lịch sử bấy giờ yêu cầu những gì?

Chúng ta đều biết là dưới chế độ phong kiến, nhân dân, đại bộ phận là nông dân chỉ mong có ruộng đất, cơm áo, hòa bình. Lúc nước nhà bị xâm lăng thì yêu cầu khẩn thiết nhất của mọi từng lớp nhân dân là đoàn kết chống xâm lăng… Vậy yêu cầu khẩn thiết trước mắt của thời kỳ lịch sử mà Phan-thanh-Giản sống và hoạt động là chống đế quốc xâm lược Pháp…”[34]

Do đó, tác giả Hải Thu – Trần Huy Liệu đã một lần nữa tự đặt ra luật lệ cho phiên tòa. Và ông ta đã làm điều trên một cách tùy tiện – nhưng không phải ngẫu nhiên, mà là để phù hợp với lý luận vốn đã được chuẩn bị  sẵn từ trước của ông ta. Như đoạn văn trên cho thấy, chỉ với một vài dòng chữ, ông Trần Huy Liệu đã tùy tiện khẳng định, mà không cần chứng minh, rằng “yêu cầu của thời kỳ lịch sử”, “quyền lợi của tổ quốc”, hay “lợi ích của nhân dân” trong thời gian đó, là chống Pháp!

Mặc dù bình thường thì nhân dân chỉ cần cơm ăn áo mặc, nhưng khi “nước nhà bị xâm lăng” thì họ không cần những thứ đó nữa, mà chỉ cần chống xâm lăng thôi! Đó chính là lập luận của ông Hải Thu – Trần Huy Liệu.

Rồi để chứng minh cho điều này, ông ta viết tiếp như sau:

“… Sự phẫn nộ của toàn thể dân tộc lúc Phan-thanh- Giản cùng triều đình nhà Nguyễn dâng ba tỉnh miền Đông Nam-kỳ cho giặc đã nói lên quyết tâm kháng chiến của mọi từng lớp nhân dân. Nhân dân quyết tâm kháng chiến và tin tưởng ở thắng lợi.

‘Nhân dân 3 tỉnh không muốn đất nước bị chia cắt, nên họ suy tôn chúng tôi cầm đầu. Chúng tôi không thể nào làm khác hơn điều mà chúng tôi đang làm, cho nên chúng tôi sẵn sàng tử chiến, lôi địch đàng đông, kéo địch đàng tây, chúng tôi chống địch, đánh địch và sẽ thắng địch (chúng tôi nhấn mạnh H.T.). Nếu ngài còn nói hòa nghị cắt đất cho địch thì chúng tôi xin không tuân lệnh triều đình, và chắc hẳn là như thế không bao giờ có hòa thuận giữa các ông và chúng tôi , ngài sẽ không lấy gì làm lạ cả’ (Chú thích số 1: Trích theo Trần-văn-Giàu trong cuốn Nam-kỳ kháng Pháp tr. 160, Xây dựng phát hành, 1956).

Bức thư của Trương-Định trả lời Phan-thanh-Giản lúc Phan theo lệnh Pháp dụ dỗ giải giáp đã nói với chúng ta nhiều điều quí báu: nhân dân không những ‘sẵn sàng tử chiến’, mà còn biết cách đánh ‘lôi địch đàng đông, kéo địch đàng tây và tin là đánh như vậy nhất định ‘sẽ thắng địch’.”[35] 

Như vậy, ông Hải Thu – Trần Huy Liệu đã sử dụng Trương Định, hay đúng hơn là lá thư của Trương Định, để chứng minh cho tinh thần quyết chiến và nghệ thuật chiến tranh của “nhân dân” Nam Kỳ, cho “lợi ích” của họ và “quyền lợi của tổ quốc” cũng như “yêu cầu của thời kỳ” đó.

Rất tiếc là ông Hải Thu – Trần Huy Liệu lại dựa vào một bản dịch sai lầm về ý nghĩa của lá thư này! Và đó là chưa nói đến nội dung của cả lá thư bằng tiếng Pháp (mà người viết sẽ giới thiệu ở Phần 2) hoàn toàn không phải như ông Hải Thu – Trần Huy Liệu đã tin tưởng và dẫn ra như trên, để chứng minh cho lập luận của ông ta về “yêu cầu” của thời kỳ đó là chống Pháp.  

Và sau khi xác định rằng việc “chống Pháp” chính là mục tiêu tối hậu của nhân dân và thời đại như trên, ông Hải Thu – Trần Huy Liệu mới khẳng định rằng Phan Thanh Giản đã làm ngược lại điều thiêng liêng ấy. Và đó là do tư tưởng “sợ địch”:

“… Do tư tưởng khiếp nhược, sợ địch, do nhãn quan thiển cận, không thấy chỗ mạnh của ta, chỗ yếu của địch, nên từ chủ trương đến hành động, Phan luôn luôn đi ngược lại yêu cầu của lịch sử, quyền lợi của tổ quốc, nguyện vọng của nhân dân … Phan bưng tai trước những lời nguyền rủa của quốc dân (như Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân). Phan bịt mắt trước những lời cảnh cáo đanh thép như kiểu bức thư Trương Định đã nêu ở trên… Từ chủ trương chủ hòa, Phan đã lùi từng bước trước địch và cuối cùng đi đến hành động của một tên phản bội đáng nguyền rủa – không hơn không kém – lúc ra sức cản trở nhân dân miền Đông kháng chiến, cùng với Pháp dụ dỗ các lãnh tụ nghĩa quân khác giải giáp, nhất là lúc đưa tay dâng ba tỉnh miền Tây Nam-bộ cho giặc…”[36] 

Như vậy, để chứng minh cho tư tưởng “sợ địch” và “đi ngược lại với nguyện vọng của nhân dân” này của Phan Thanh Giản, tác giả Hải Thu – Trần Huy Liệu đã dẫn ra hai việc: 1) Phan Thanh Giản “bịt mắt” trước lá thư của Trương Định, và 2) “bưng tai” trước “lời nguyền rủa của quốc dân (như Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân)”.

Có nghĩa rằng, đối với ông Hải Thu – Trần Huy Liệu thì  lá thư của Trương Định và câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” chính là những bằng chứng nói lên “nguyện vọng của nhân dân” thời đó.

Nhưng với hai bằng chứng nói trên, trong khi dẫn chứng đàng hoàng về xuất xứ lá thư của Trương Định (là theo sách của ông Trần Văn Giàu), thì ông Hải Thu – Trần Huy Liệu lại không đưa ra một dẫn chứng nào hết về xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Mà ông chỉ nhắc đến nó như một sự thật lịch sử ai nấy đều biết.

Và đó là nhờ công của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, như đã nói trên.

Tóm lại, trong bài viết này, tác giả Hải Thu – Trần Huy Liệu đã giới thiệu thêm một tội danh mới cho Phan Thanh Giản. Đó là tội “sợ địch”, vì “tư tưởng khiếp nhược”, nên đã đi tới tư tưởng “chủ hòa”, không dám đánh Pháp và cắt đất “đầu hàng” Pháp. Mà như vậy là ngược lại với “yêu cầu của thời kỳ lịch sử” hay “quyền lợi của tổ quốc”, hay “nguyện vọng của nhân dân”.

Và tội danh mới này lại được ông Hải Thu – Trần Huy Liệu chứng minh bởi câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”!

Bài viết này, do đó, đã được tác giả Hải Thu – Trần Huy Liệu đưa ra để bổ sung cho bài viết mở màn của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu và tội danh “mãi quốc” mà hai ông đã nhận/buộc cho Phan Thanh Giản. Và mục đích của tác giả Hải Thu – Trần Huy Liệu là để tạo ra và sử dụng một tội mới, tội “đầu hàng” vì “khiếp nhược sợ địch”, để bác bỏ lời xin khoan hồng vì đạo đức tốt đẹp của Phan Thanh Giản – như sẽ thấy trong bài viết kết thúc phiên tòa do chính ông Trần Huy Liệu chấp bút dưới đây.

F.                Trần Huy Liệu – “Chúng Ta Đã Nhất Trí Về Việc Nhận Định Phan-Thanh-Giản”

Phiên tòa “đánh giá” Phan Thanh Giản trên tờ tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử năm 1963 sau cùng đã được kết thúc với bài viết “Chúng Ta Đã Nhất Trí Về Việc Nhận Định Phan-Thanh-Giản” của quan tòa Trần Huy Liệu trên số 55 Nghiên Cứu Lịch Sử. Ông Trần Huy Liệu mở đầu bài viết này như sau:

“Từ khi Tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử đề ra việc bình luận một số nhân vật lịch sử, qua Hồ-quý-Ly, Nguyễn-trường-Tộ, Lưu-vĩnh-Phúc cho đến Phan-thanh-Giản, không lần nào bằng lần này, những bạn tham gia cuộc thảo luận, mặc dầu có những khía cạnh khác nhau, nhưng về căn bản đều nhất trí ở chỗ kết án tội nhân của lịch sử… Điều đáng chú ý là: trong quá trình thảo luận, hai bạn Chương-Thâu và Đặng-huy-Vận, trong chỗ không ngờ, đã trở nên “đối tượng” cho một loạt súng bắn vào chỉ vì hai bạn còn có chỗ chưa “dứt khoát” về tình cảm với họ Phan!”[37]

1.                 Phiên Tòa Đã Được Dàn Xếp Sẵn

Như vậy, ngay từ đoạn văn mở đầu trên đây, ông quan tòa Trần Huy Liệu đã cho thấy rất rõ rằng đây là một phiên tòa được sắp xếp từ trước, hay đúng ra, là một cuộc ‘đấu tố” không hơn không kém. Bởi trong suốt hơn nửa năm trời và qua hàng chục bài viết về một nhân vật lịch sử đã được kính trọng trong khắp nước từ trước đến nay như Phan Thanh Giản, cuộc “đánh giá” này lại dễ dàng kết thúc với sự “nhất trí ở chỗ kết án tội nhân của lịch sử”, mà không hề có bất kỳ một sự phản biện nào về tội danh “mãi quốc” hay “bán nước” của Phan Thanh Giản.

Và, như đã thấy, sự “nhất trí” này lại hoàn toàn dựa vào một bằng chứng duy nhất, là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Sự “nhất trí” này được tạo ra ngay từ bài viết mở màn phiên tòa của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, khi tội “mãi quốc” hay bán nước của Phan Thanh Giản đã được hai ông khẳng định, trong vai trò giới thiệu độc giả với nhân vật Phan Thanh Giản. Rồi sau đó, trong vai trò “trạng sư” biện hộ, hai ông đã chuyển hướng phiên tòa bằng cách xin cho Phan Thanh Giản được khoan hồng.

Do đó, có thể thấy rằng cuộc “đánh giá” Phan Thanh Giản này quả đã “nhất trí” ở chỗ không một tác giả nào cảm thấy cần phải chứng minh là Phan Thanh Giản có phạm tội “mãi quốc” hay không. Mà họ chỉ cần xem mức độ “mãi quốc” của Phan Thanh Giản đến đâu và có thể được khoan thứ đến độ nào – do trách nhiệm không trực tiếp hoặc do đạo đức của Phan Thanh Giản – rồi thôi.

Chính vì vậy, màn kịch đó đã trở nên rất vụng về, khi ông Trần Huy Liệu cho rằng “trong chỗ không ngờ” của ông ta, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã trở thành “đối tượng” cho các tác giả khác bắn vào – và do hai ông “chưa dứt khoát về tình cảm” để đi đóng vai trò “trạng sư” xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản. Thế nhưng, chắc chắn là ông Trần Huy Liệu phải biết hơn ai hết lý do vì sao ông đã sắp xếp cho hai cán bộ thuộc loại trẻ này được vinh dự viết bài đầu tiên cho phiên tòa, vì sao ngay từ đầu thì họ đã xác nhận mà không cho biết nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” khi kết tội Phan Thanh Giản, và vì sao bài viết này lại kêu gọi sự khoan hồng cho Phan Thanh Giản, để cho “phiên tòa” của ông Trần Huy Liệu đạo diễn có vẻ nghiêm túc và dân chủ hơn.

Bên cạnh đó, như đã thấy, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã bị/được “bắn” một cách rất có hệ thống lớp lang. Mà đó là do những lời cầu xin khoan hồng của hai ông đã tạo ra những cái đích rất lớn cho các bài viết theo sau bắn vào. Như người viết đã trình bày, những lập luận xin khoan hồng của hai ông chứa đầy những sự mâu thuẫn, khi chính hai ông là người đã giới thiệu và xác nhận tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản dựa trên câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” như một sự thật lịch sử.

Do đó, có thể thấy rằng không hề có một sự ngạc nhiên nào, hay một ý kiến trái chiều nào, đã được đưa ra trong cuộc đấu tố này. Mà mọi sự đều đã được dàn xếp từ trước theo một trật tự rõ ràng. Trước hết, ông quan tòa Trần Huy Liệu gióng lên hồi chuông mở đầu và đặt ra luật lệ cho phiên tòa trong bài giới thiệu cuộc “đánh giá”. Kế đó, hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu được giao nhiệm vụ viết bài mở màn để định hướng “xin khoan hồng” cho phiên tòa. Rồi các tác giả theo sau, trong đó có chính ông Trần Huy Liệu dưới một bút hiệu khác, đã viết theo định hướng này. Để cuối cùng ông Viện Trưởng Trần Huy Liệu lãnh trọng trách kết thúc phiên tòa với bài viết tuyên án “mãi quốc”, cộng thêm tội “sợ giặc đầu hàng” cho Phan Thanh Giản, và bác bỏ tất cả các lời xin khoan hồng.

2.                 Phiên Tòa Đã Tuyên “Bản Án Lịch Sử Muôn Đời” Về Tội Bán Nước Của Phan Thanh Giản Với Một Bằng Chứng Duy Nhất: Câu “Phan Lâm Mãi Quốc, Triều Đình Khí Dân”

Sau khi giới thiệu về phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản mà đã được diễn ra trong nửa năm trời trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử, cuối cùng thì vị quan tòa Trần Huy Liệu đã tuyên bố bản án “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản. Và chẳng những vậy thôi, mà ông Trần Huy Liệu còn nhấn mạnh thêm rằng bản án đó là một “bản án lịch sử muôn đời”“rất công minh” như sau:

“Chưa nói đến bản án lịch sử muôn đời; dư luận nhân dân đương thời biểu hiện trong tám chữ đề cờ của dân quân Tân-an Gò-công mà thủ lĩnh là Trương-Định cũng đã rõ ràng lắm. Nó kết án giai cấp phong kiến mà đại diện là triều đình Huế đã “bỏ dân” và kẻ trực tiếp phụ trách là Phan-thanh-Giản, Lâm-duy-Hiệp đã ký nhượng đất nước cho giặc. Dư luận nhân dân rất sáng suốt cũng như bản án rất công minh. Nếu vị ‘trạng sư’ nào còn muốn bào chữa cho một bị cáo đã bị bắt quả tang từ non một trăm năm trước thì chỉ là tốn công vô ích!”[38]

Như vậy, theo lời tuyên bố của ông quan tòa Trần Huy Liệu thì “bản án lịch sử muôn đời”“rất công minh” về tội danh “mãi quốc” của Phan Thanh Giản như trên đã hoàn toàn được dựa vào một bằng chứng duy nhất. Và bằng chứng đó chính là “dư luận nhân dân”, một dư luận “rất sáng suốt” đã được biểu hiện qua “tám chữ đề cờ” “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Chứ không phải đây là một bản án lịch sử vì đã được … ghi chép trong lịch sử!

Và cũng theo ông quan tòa Trần Huy Liệu thì nó là bản án “muôn đời”, cho dù sự việc xảy ra mới chừng trăm năm! Cho dù nó chỉ là “dư luận nhân dân đương thời”.

Sau cùng, đáng chú ý hơn hết là ông quan tòa Trần Huy Liệu tuyên bố rằng bị cáo Phan Thanh Giản đã bị bắt “quả tang”, thành ra các “trạng sư” như hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu không còn đường nào để bào chữa cả.

Nhưng ông Trần Huy Liệu lại không cho biết là Phan Thanh Giản đã bị bắt làm chuyện gì, và quả tang ra sao! Mà thật sự thì trong suốt nửa năm trời và qua hàng chục bài viết, kể cả bài viết cuối cùng mà cũng là bản án này của ông ta, toàn thể phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử không hề cho thấy rằng bị cáo Phan Thanh Giản đã bị “bắt quả tang” về tội trạng “mãi quốc” nói trên như thế nào cả.

Có nghĩa là ông quan tòa Trần Huy Liệu đã tuyên bố bản án “mãi quốc” tối hậu cho Phan Thanh Giản trong phiên tòa này – mà chỉ dựa vào một bằng chứng duy nhất, là “tám chữ đề cờ” “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Nếu như các tác giả khác, kể cả hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, đã sử dụng câu trên như một sự thật lịch sử để buộc tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản, thì mặc dù rất kệch cỡm, nhưng hành động này vẫn còn có thể tạm chống chế được, khi cho rằng đó chỉ là ý kiến cá nhân của những người đóng góp bài viết (mặc dù ta biết rằng không phải thế, mà những tác giả này chính là những “công tố viên” trong phiên tòa).

Nhưng riêng ông Trần Huy Liệu thì chắc chắn không được quyền làm như vậy. Vì ông là người chủ trì cuộc “đánh giá” một nhân vật lịch sử trên một tờ báo chuyên về nghiên cứu lịch sử, vì ông là tổng biên tập của tờ báo Nghiên Cứu Lịch Sử đó, vì ông là Viện Trưởng Viện Sử Học, và vì ông là “người anh cả” của toàn thể giới sử học miền Bắc. Nghĩa là ông đại diện cho toàn thể các sử gia miền Bắc cũng như chính phủ miền Bắc khi ông tuyên bố bản án trên, chứ không phải trong cương vị của một cá nhân.

Hơn nữa, khi nói về tội “bán nước”, hay “mãi quốc” của một bị cáo, thì phải hiểu rằng đây là một tội danh rất cụ thể, ngay từ trong tên gọi của nó, chứ không phải chỉ là một tội danh chung chung. Bởi ngay trong tên gọi của tội này thì đã có sẵn động từ “bán” hay “mãi”[39].  Và đó là một động từ cho thấy có một sự trao đổi giữa người “bán” và kẻ “mua”, có một sự thỏa hiệp giữa bên mua và bên bán, và có một cái giá trao đổi nào đó, cho cuộc mua bán giữa hai bên.

Nếu theo lý luận trong đoạn văn tuyên án trên của ông Trần Huy Liệu, thì đó là vì Phan Thanh Giản đã trực tiếp “ký nhượng đất nước cho giặc”. Nhưng không có gì vô lý hơn nếu ông Trần Huy Liệu cho rằng việc Phan Thanh Giản ký hòa ước 1862 với nhiệm vụ ngoại giao đã được giao phó của mình là một hành động “mãi quốc” mà đã bị “nhân dân ta” “bắt quả tang” từ trăm năm trước!

Nếu như muốn tuyên án “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản qua việc “bán” Nam Kỳ cho Pháp, thì ông quan tòa Trần Huy Liệu ít nhất cũng phải có một bằng chứng nào đó về sự thỏa hiệp cho cuộc mua bán đổi chác này giữa Phan Thanh Giản và Pháp – hoặc công khai, hoặc ngấm ngầm. Và ít nhất cũng phải có bằng chứng để cho thấy là người bán Phan Thanh Giản có đủ thẩm quyền để “bán” các tỉnh Nam Kỳ này cho Pháp, rồi kẻ mua là người Pháp cũng biết như vậy, nên mới đồng ý với thương vụ này. Sau cùng, nếu đã là một cuộc mua bán thì cái giá của sự trao đổi này là gì? Có phải là tiền bạc, chức tước, hay đất đai cho chính Phan Thanh Giản hoặc con cháu hay gia đình ông, để đổi lại mấy tỉnh Nam Kỳ mà Phan Thanh Giản đã “bán” cho Pháp hay không?[40] 

Rất tiếc là những đòi hỏi nói trên cho tội danh “bán nước” đã không hề được đếm xỉa tới, vì đây chỉ là một phiên tòa với sự sắp xếp cực kỳ thô thiển vụng về. Đến nỗi chỉ có mỗi một tội danh “mãi quốc” như trên thôi, mà cả quan tòa lẫn các công tố viên đều không tìm thấy được bất cứ một bằng chứng nào có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp tới một sự thỏa thuận mua bán nào đó giữa Phan Thanh Giản và Pháp, dù là nhỏ đến đâu đi nữa.

Đấy là chưa nói đến việc Phan Thanh Giản chẳng làm gì có quyền mà “bán”, bởi tất cả mọi quyết định tối hậu là ở vua Tự Đức. Và cũng đừng quên rằng sau khi hòa ước 1862 được ký xong thì cả hai nguyên thủ của hai quốc gia – trong trường hợp này là vua Napoleon III và vua Tự Đức – phải đồng ý chấp nhận, trong vòng một năm kể từ ngày ký, thì hòa ước 1862 mới có giá trị.

Tóm lại, ông Trần Huy Liệu, trong vai trò quan tòa, đã kết án “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản mà không hề có một bằng chứng nào hết – cho cái tội trạng đòi hỏi phải có một cuộc mua bán rất rõ rệt này. Vị quan tòa này chỉ dựa vào (cái được coi là) một “bằng chứng” duy nhất, để chứng minh cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản mà thôi, và đó là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Và câu này, cho dù ông Trần Huy Liệu đã cường điệu gọi là “bản án lịch sử muôn đời”, lại không hề được ghi chép trong lịch sử, cũng như không có nguồn gốc xuất xứ gì cả. Mà nó chỉ là một “dư luận nhân dân”, như ông Trần Huy Liệu cho biết.

Nghĩa là ông Trần Huy Liệu và các cộng sự viên/công tố viên của tờ Nghiên Cứu Lịch Sử trong phiên tòa này khỏi cần phải chứng minh rằng “nhân dân” nào đó có đủ hiểu biết về thời sự, có đủ hiểu biết về chính trị, và có hiểu biết gì về bản hợp đồng “bán nước” giữa Phan Thanh Giản và Pháp hay không. Nghĩa là các vị đó không cần bằng chứng (evidence), cũng như không cần nhân chứng (witness) gì cả cho phiên tòa này.

Và đó là vì theo ông quan tòa Trần Huy Liệu thì câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được cho là “dư luận” của nhân dân thời đó, cho nên chỉ cần một câu này thôi cũng đủ để kết luận rằng bị cáo Phan Thanh Giản đã bị “bắt quả tang” với tội “mãi quốc” rồi! Nhưng có lẽ ông quan tòa này biết rằng chỉ như vậy thôi thì không đủ sức thuyết phục được ai, cho nên từ một “dư luận” nhân dân rất “sáng suốt”, câu này đã được nâng cấp lên thành một “bản án rất công minh”, rồi cuối cùng hóa thân thành “bản án lịch sử muôn đời”, dưới ngòi bút của ông quan tòa Trần Huy Liệu!

Tóm lại, cần thấy rõ là phiên tòa, hay cuộc đánh giá này, đã được dàn xếp từ trước. Vì bản án về tội danh “mãi quốc” của Phan Thanh Giản đã được khẳng định từ bài đầu tới bài cuối, và chỉ dựa trên một câu 8 chữ không có dẫn chứng cũng như không có nguồn gốc, là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” mà thôi. Nhưng vì tác giả của nó đã được cho là “nhân dân”, cho nên câu này dù chỉ là một loại “dư luận” – thì cũng vẫn phải đúng, phải sáng suốt, và phải công minh.

Và qua đó, có thể thấy rõ thêm rằng phiên tòa này thật sự không phải là một phiên tòa để xét xử coi Phan Thanh Giản có phạm tội “mãi quốc” hay không. Mà nó chỉ là một phiên tòa để xem xét coi có thể khoan hồng cho tội nhân “mãi quốc” Phan Thanh Giản đến mức độ nào thôi. Và như đã trình bày, những lập luận xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản đã được hai vị trạng sư biện hộ Đặng Huy Vận – Chương Thâu đưa ra ngay từ bài viết mở màn để tạo thành cái đích cho những bài viết tiếp theo nhắm bắn. Để trong bài viết sau cùng này, vị quan tòa Trần Huy Liệu mới tuyên bố bác bỏ tất cả các lập luận xin khoan hồng của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, như sẽ thấy dưới đây.

3.                Câu “Phan Lâm Mãi Quốc, Triều Đình Khí Dân” Và Câu Chuyện Chung Quanh Nó Được Dùng Để Chứng Minh Cho “Nguyện Vọng Nhân Dân” Và Từ Đó Để Bác Bỏ Những Lời Xin Khoan Hồng Cho Phan Thanh Giản

Sau khi kết luận rằng tất cả mọi tác giả tham gia cuộc “đánh giá” Phan Thanh Giản đều “nhất trí” xác định “bản án lịch sử muôn đời” về tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản qua câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” như trên, ông quan tòa Trần Huy Liệu mới đi vào mục đích hay hướng đi chính của phiên tòa. Và đó là để cứu xét những lời kêu gọi xin khoan hồng cho bị cáo Phan Thanh Giản của hai ông “trạng sư” Đặng Huy Vận – Chương Thâu.

Như đã nói trên, hai ông trạng sư này đã bị/được hai tác giả Nguyễn Anh và Nhuận Chi đánh trúng ngay vào những lập luận mâu thuẫn của hai ông trong những lời xin khoan hồng dựa trên “động cơ yêu nước thương dân” và “trách nhiệm không trực tiếp” của Phan Thanh Giản. Nhưng còn một lời cầu xin khoan hồng cuối cùng của hai ông mà vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng. Đó là lời xin khoan hồng vì “đạo đức tốt đẹp” của Phan Thanh Giản.

Thật ra, có vài tác giả tiếp theo hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu trong phiên tòa trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử đã dùng cơ hội này để nêu lên những câu hỏi về đời tư của Phan Thanh Giản, như ông có quả thật “Liêm Bình Cần Cán” như vua Tự Đức đã khen tặng hay không, hay cũng chỉ là người tham lam tiền của, tham sống sợ chết như ai. Người viết xin khỏi phải bàn đến những bài viết không mấy giá trị này, bởi chúng chẳng dựa vào một bằng chứng khả tín nào cả.

Nhưng điều đáng nói là các tác giả nói trên lại không thể bêu xấu hay vu cáo Phan Thanh Giản về phương diện đạo đức được, do sách vở đã nói đến quá nhiều về phương diện này của vị đại thần họ Phan. Cho nên chính ông quan tòa Trần Huy Liệu đã phải đích thân giải quyết vấn đề gay go này, nhằm bác bỏ lời cầu xin khoan hồng sau cùng của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu.

Và không mấy ngạc nhiên là ông Trần Huy Liệu đã sử dụng lý luận của chính ông ta trước đó, dưới bút hiệu Hải Thu, và với câu thần chú vạn năng “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, để làm điều này.

a.                 Bác Bỏ Lời Xin Thứ Nhất: Vì Phan Thanh Giản Theo “Thất Bại Chủ Nghĩa”, Dẫn Đến “Đầu Hàng” Và Trực Tiếp“Dâng Nước Cho Giặc”, Đi Ngược Với “Nguyện Vọng Của Nhân Dân”

Trước khi đi vào cách ông Trần Huy Liệu giải quyết những lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, tưởng cũng nên trở lại với lời nói đầu của tờ Tạp Chí Nghiên Cứu Lịch Sử ở trước loạt bài về Phan Thanh Giản. Ông Trần Huy Liệu, trong vai trò chủ nhiệm của tờ Nghiên Cứu Lịch Sử, hẳn đã biết trước là thế nào các vấn đề về trách nhiệm và đạo đức của Phan Thanh Giản cũng sẽ được đem ra để xin khoan hồng cho tội “mãi quốc” của ông. Vì vậy, ngay từ lời nói đầu, tòa soạn Nghiên Cứu Lịch Sử, hay chính ông Trần Huy Liệu, đã đưa ra những luật lệ mà chính ông Trần Huy Liệu sẽ sử dụng ở cuối phiên tòa để giải quyết lời xin khoan hồng giảm tội cho Phan Thanh Giản, như sau:

“Theo ý chúng tôi, trong việc bình luận nhân vật lịch sử, nhất là những nhân vật như Phan-thanh-Giản, chúng ta cần dựa vào quan điểm chủ nghĩa Mác, đem yêu cầu của thời đạinguyện vọng của nhân dân để soi vào hành động của người đó sẽ thấy rõ có công hay có tội, đáng tán dương hay đáng chỉ trích. Chúng ta có thể nhìn vào nhiều mặt nhưng bao giờ cũng phải nhắm vào mặt chính của nó. Nhất là không thể chiều theo tình cảm riêng hay chỉ nhìn vào đạo đức tư cách cá nhân mà phải nhìn vào sự việc cụ thể để đánh giá cho đúng”[41]

Như vậy, ngay từ đầu phiên tòa, ông Trần Huy Liệu đã đặt ra luật lệ là phải nhìn vào  hành động của Phan Thanh Giản và so sánh với “yêu cầu của thời đại”, tức cũng là “nguyện vọng của nhân dân”, để xem chúng có phù hợp hay không. Tưởng cũng cần nhấn mạnh rằng những luật lệ hay tiêu chuẩn do ông Trần Huy Liệu đặt ra như trên là để áp dụng cho việc cứu xét những lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản trong phiên tòa. Chứ không phải là để xem Phan Thanh Giản có phạm tội “mãi quốc” hay không.

Bởi vì như đã thấy, sau nửa năm trời và hàng chục bài viết để gán tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản, và chỉ với một “bằng chứng” duy nhất là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trong phiên tòa này, ông Trần Huy Liệu trong cương vị quan tòa đã tuyên bố bản án “mãi quốc” hay “bán nước” dành cho Phan Thanh Giản, mà ông gọi là “bản án lịch sử muôn đời”. Và bản án đó, như đã trình bày, không hề trải qua một sự xét xử nào cả.

Do đó, trong bài viết sau cùng này, ông quan tòa Trần Huy Liệu chỉ phải làm công việc bác bỏ tất cả các lời xin khoan hồng của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu mà thôi. Nghĩa là đúng y như kế hoạch đánh lạc hướng phiên tòa, như đã được dàn xếp và khởi đầu bằng bài viết mở màn của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, và người viết đã phân tích ở trên.

Rồi ông Trần Huy Liệu đã thực hiện việc bác bỏ những lời xin khoan hồng trong bài viết sau cùng này, bằng cách trở lại đúng với những luật lệ mà ông đã đặt ra ngay từ đầu phiên tòa. Chứng tỏ rằng ông đã biết trước cả phiên tòa sẽ diễn ra như thế nào, và hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu sẽ xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản ra sao:

“Điều thứ nhất mà chúng tôi nhận thấy là: Trong khi bình luận một nhân vật lịch sử nào, chúng ta phải đặt người ấy vào hoàn cảnh lịch sử lúc ấy. Chúng ta không đòi hỏi những người sống xa thời đại chúng ta; không cùng một giai cấp với chúng ta, cũng phải có một lập trường tư tưởng như chúng ta. Nhưng để đánh giá họ, chúng ta chỉ cần xem tư tưởng và hành động của họ có phù hợp với nguyện vọng và lợi ích của đông đảo nhân dân đương thời không? Có theo chiều hướng tiến lên của thời đại không? Đối với Phan-thanh-Giản hồi ấy, chúng ta không đòi Phan phải thoát ly ý-thức-hệ của giai cấp phong kiến. Nhưng trong khi những nhân sĩ yêu nước trong giai cấp phong kiến và đông đảo nhân dân kiên quyết đánh Tây để giữ lấy nước, thà chết không làm nô lệ thì Phan trước sau vẫn theo chiều hướng đầu hàng, từ ký nhượng ba tỉnh miền Đông đến ký nhượng ba tỉnh miền Tây (sic). Phan trước sau vẫn rơi vào thất bại chủ nghĩa, phản lại nguyện vọng và quyền lợi tối cao của dân tộc, của nhân dân. Tuy vậy, trong số các bạn tham gia thảo luận, vẫn còn có bạn không phủ nhận tội lỗi của Phan, nhưng vẫn muốn ‘giảm nhẹ tội cho Phan một bậc’. Trước tòa án lịch sử, vị trạng sư bất đắc dĩ ấy viện cớ rằng: chủ trương đầu hàng không phải riêng gì họ Phan, mà là cả giai cấp phong kiến nói chung, mà người đứng đầu là vua Tự-đức. Còn Phan-thanh-Giản chỉ là tòng phạm thôi…

Nếu ngày nay, trước từng sự kiện lịch sử phải tìm ra trách nhiệm, cái gì cũng đổ chung cho giai cấp phong kiến  theo lối ‘hầm bà là’ cả, vậy thì làm thế nào để phân biệt những người yêu tổ quốc, theo chính nghĩa, giết giặc cứu nước với những kẻ hàng giặc dâng nước cho giặc?…

Chưa nói đến bản án lịch sử muôn đời; dư luận nhân dân đương thời biểu hiện trong tám chữ đề cờ của dân quân Tân-an Gò-công mà thủ lĩnh là Trương-Định cũng đã rõ ràng lắm. Nó kết án giai cấp phong kiến mà đại diện là triều đình Huế đã “bỏ dân” và kẻ trực tiếp phụ trách là Phan-thanh-Giản, Lâm-duy-Hiệp đã ký nhượng đất nước cho giặc. Dư luận nhân dân rất sáng suốt cũng như bản án rất công minh. Nếu vị ‘trạng sư’ nào còn muốn bào chữa cho một bị cáo đã bị bắt quả tang từ non một trăm năm trước thì chỉ là tốn công vô ích!

Thì ra, trên bước đường đầu hàng của giai cấp phong kiến nói chung, Phan-thanh-Giản còn bước mau, bước trước hơn Tự-đức và trước dư luận phẫn khích của nhân dân, Tự-đức cũng không dám thốt ra những câu ngược lại ý chí của họ… Vị trạng sư nào ngụy biện đến đâu cũng không thể lập luận hồ đồ đem giai cấp phong kiến và Tự-đức làm cái “bung xung” để che dấu tội lỗi của Phan-thanh-Giản đã dâng toàn bộ lục tỉnh Nam-kỳ cho giặc được!”[42]

Như vậy, qua đoạn văn trên, ông Trần Huy Liệu đã vạch ra rõ ràng những luật lệ tiêu chuẩn để “đánh giá”, hay đúng hơn, là để cứu xét những lời xin khoan hồng cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản. Giống như trong lời nói đầu của phiên tòa, tiêu chuẩn đó là “nguyện vọng của nhân dân” và “chiều hướng tiến lên của thời đại” (“yêu cầu của thời đại” trong lời nói đầu).

Cần nhắc lại rằng tiêu chuẩn này đã từng được chính ông Trần Huy Liệu, dưới bút hiệu Hải Thu và trong vai trò “công tố viên”, nhắc đến trong một bài viết trước đó rồi – nhưng với cách gọi hơi khác đi một chút, là yêu cầu của lịch sử, quyền lợi của tổ quốc, nguyện vọng của nhân dân”.[43]

Như vậy, có tất cả ba lần ông Trần Huy Liệu đã đưa tiêu chuẩn “nguyện vọng của nhân dân” này ra trong phiên tòa để làm luật lệ cho nó. Mặc dù ông có dùng chữ khác đi hoặc thêm vào vài định nghĩa nữa, nhưng “nguyện vọng của nhân dân” lúc nào cũng vẫn là tiêu chuẩn chính yếu. Ở lời nói đầu của phiên tòa, ông Trần Huy Liệu đã thay mặt cho tòa soạn Nghiên Cứu Lịch Sử mà đặt ra tiêu chuẩn này. Rồi theo đoạn văn trên đây, trong bài viết sau cùng của phiên tòa, ông Trần Huy Liệu khẳng định rằng “nguyện vọng của nhân dân” trong thời gian đó chỉ là một lòng “kiên quyết đánh Tây”. Còn trong bài viết trước đó ký tên Hải Thu thì ông gọi là “chống Pháp”. Nghĩa là lý luận của ông Trần Huy Liệu trước sau như một, và lúc nào ông ta cũng đều sử dụng “nguyện vọng của nhân dân” để làm tiêu chuẩn cho cuộc “đánh giá” này.

Rồi sau khi đã đưa ra và khẳng định tiêu chuẩn “nguyện vọng của nhân dân” như trên, ông Trần Huy Liệu cho rằng Phan Thanh Giản đã hoàn toàn đi ngược lại nguyện vọng của nhân dân, tức là vi phạm tiêu chuẩn đã được ông ta đưa ra từ đầu phiên tòa. Đó là vì trong khi nguyện vọng của nhân dân thời đó là đánh Pháp, thì Phan Thanh Giản lại là một người theo “chiều hướng đầu hàng” hay theo “thất bại chủ nghĩa”. Còn dưới bút hiệu Hải Thu thì ông Trần Huy Liệu gọi đó là “tư tưởng khiếp nhược”“sợ địch”.

Như vậy, trong hai lần đem tiêu chuẩn “nguyện vọng của nhân dân” ra để “đánh giá” Phan Thanh Giản như trên, ông Trần Huy Liệu đều kết luận rằng Phan Thanh Giản vì “sợ giặc”“đầu hàng”, và do đó, đã “đi ngược lại với nguyện vọng của nhân dân là đánh Pháp”. Cho nên Phan Thanh Giản không xứng đáng được hưởng sự khoan hồng như hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu kêu gọi.  

Điều đáng nói là trong bài viết ký tên Hải Thu, ông Trần Huy Liệu đã đưa ra hai bằng chứng để chứng minh cho tiêu chuẩn “nguyện vọng của nhân dân” thời đó là muốn đánh Pháp: 1) lá thư của Trương Định và 2) câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.  Sử dụng hai “bằng chứng” nói trên như là biểu hiện cho “nguyện vọng của nhân dân” Nam Kỳ thời đó là muốn đánh Pháp, ông Hải Thu – Trần Huy Liệu cho rằng Phan Thanh Giản đã “bịt mắt” và “bưng tai” trước những sự kiện chứng tỏ nguyện vọng ấy. Và vì thế, Phan Thanh Giản đã “đi ngược” lại với “nguyện vọng của nhân dân”.

Còn trong bài kết luận này, ông Trần Huy Liệu tiếp tục chứng minh “chiều hướng đầu hàng” và “thất bại chủ nghĩa”, cũng như việc đi ngược lại “nguyện vọng của nhân dân” của Phan Thanh Giản, mà ông đã bắt đầu làm dưới bài viết ký tên Hải Thu, bằng cách đưa ra những dẫn chứng về “trách nhiệm trực tiếp” của Phan Thanh Giản trong việc “đầu hàng” Pháp.

Theo đoạn văn trên, ông Trần Huy Liệu đã dẫn ra việc Phan Thanh Giản là người đã “trực tiếp” ký hòa ước 1862 để “ký nhượng ba tỉnh miền Đông”, rồi “ký nhượng ba tỉnh miền Tây” (sic), và cuối cùng là “dâng toàn bộ lục tỉnh Nam-kỳ cho giặc”.

Theo cách lý luận này của ông Trần Huy Liệu (mà rất giống như cách lý luận của tác giả Nhuận Chi trước đó), thì việc ký kết một hiệp ước là sự “đầu hàng”, là một bằng chứng rõ ràng cho việc “dâng nước cho giặc”! Và vì Phan Thanh Giản là người đã trực tiếp làm điều đó (cho dù là trong vai trò đại diện của triều đình), nên ông Trần Huy Liệu đã kết luận rằng Phan Thanh Giản còn đi trước hơn cả vua Tự Đức và triều Nguyễn trong việc “đầu hàng” kia nữa.

Tóm lại, ông Trần Huy Liệu đã dựa vào hành động “ký nhượng” nói trên để gắn trách nhiệm trực tiếp trong việc “đầu hàng” Pháp cho Phan Thanh Giản. Và vì có trách nhiệm “trực tiếp” như vậy, cho nên lời xin khoan hồng đầu tiên cho Phan Thanh Giản, do trách nhiệm không trực tiếp trong việc “mãi quốc” theo hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, đã bị ông quan tòa Trần Huy Liệu bác bỏ.

Có thể dễ dàng thấy được sự vô lý của ông Trần Huy Liệu ở đây, khi ông ta cho rằng việc thương thuyết và ký hiệp ước với kẻ địch là “đầu hàng”, là “dâng nước cho giặc”. Và sự thật hoàn toàn ngược lại với cách lý luận như trên của ông Trần Huy Liệu, bởi chính bằng phương pháp ngoại giao và việc ký kết hòa ước 1862 mà Phan Thanh Giản mới lấy lại được thủ phủ của ba tỉnh miền Tây là Vĩnh Long vào năm 1863 cho nhà Nguyễn.[44] 

Nhưng trong bài viết sau cùng này, để chứng minh cho việc Phan Thanh Giản vì theo “thất bại chủ nghĩa“ nên đã đi ngược lại “nguyện vọng của nhân dân” là kiên quyết đánh Tây, trong mục đích bác bỏ lời cầu xin khoan hồng của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, ông Trần Huy Liệu đã không ngần ngại mà lý luận rằng việc Phan Thanh Giản trực tiếp ký kết hòa ước là đồng nghĩa với việc trực tiếp “đầu hàng” hay “dâng nước cho giặc”, như đã thấy trong đoạn văn trên.

Và cũng trong đoạn văn này, ngoài lý luận áp đặt nhưng sai lầm rằng thương thuyết là đầu hàng như trên, còn có thể thấy rằng ông Trần Huy Liệu tuy mang tiếng là một sử gia, nhưng lại không hề coi các chi tiết lịch sử là quan trọng. Bởi vì ông ta đã xuyên tạc lịch sử một cách trắng trợn, khi gán cho Phan Thanh Giản tội “ký nhượng ba tỉnh miền Tây”. Đây là một sự bịa đặt không chứng cứ của ông Trần Huy Liệu, bởi Phan Thanh Giản không bao giờ “ký nhượng ba tỉnh miền Tây” cho Pháp như ông Trần Huy Liệu đã viết. Mà sự kiện này đã xảy ra rất lâu sau khi Phan Thanh Giản tự tử vào năm 1867. Vì mãi đến hòa ước Giáp Tuất năm 1874 thì nhà Nguyễn mới nhượng hết Nam Kỳ cho Pháp.

Như vậy, có thể thấy rằng chỉ trong một đoạn văn như trên thôi mà ông Viện Trưởng Viện Sử Học Trần Huy Liệu đã làm hai điều không thể chấp nhận được. Thứ nhất, ông ta đồng hóa việc thương thuyết và ký kết hòa ước theo đường lối ngoại giao với tội “đầu hàng” giặc. Thứ hai, ông ta gán ép cho Phan Thanh Giản việc “ký nhượng ba tỉnh miền Tây”, trong khi Phan Thanh Giản đã chết từ lâu trước khi hòa ước này được ký kết.

Nhưng vẫn chưa hết, bởi ông Trần Huy Liệu lại sai thêm một lần nữa! Đó là vì hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu sau khi buộc/nhận tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản thì mới quay qua nói rằng tuy vậy nhưng Phan Thanh Giản không phải là “kẻ đầu sỏ bán nước”, như sau:

“Nói một cách công bằng hơn, trách nhiệm của Phan-thanh-Giản là gắn chặt với trách nhiệm của triều đình Huế, chính triều đình phong kiến thối nát ấy mới là kẻ đầu sỏ bán nước, còn Phan-thanh-Giản chỉ là một trong số những người chủ trương và thi hành đường lối tội lỗi ấy mà thôi.”[45]

Còn trong khi ở đây thì ông Trần Huy Liệu lại đem việc “ký nhượng” ra để chứng minh cho tội “đầu hàng” của Phan Thanh Giản. Chứ không phải là tội “mãi quốc” hay “bán nước” mà hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã nhận dùm cho Phan Thanh Giản trước đó, qua câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”! Nghĩa là ông Trần Huy Liệu đã chứng minh cho một tội khác hẳn với cái tội mà hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã đưa ra.

Và lý do có lẽ cũng dễ hiểu. Đó là vì ông Trần Huy Liệu cũng như không một người nào khác có thể tìm ra được một bằng chứng nào cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản, dù nhỏ mọn đến đâu đi nữa. Đừng nói chi là trực tiếp hay gián tiếp. Họ chỉ có mỗi một thứ mà họ đã dùng làm “bằng chứng” cho tội “mãi quốc” này của Phan Thanh Giản mà thôi. Và đó là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Trong khi như người viết đã giải thích, đây là một tội danh mà tự trong cái tên của nó đã đòi hỏi một sự thỏa thuận hay một sự đổi chác giữa hai bên, người bán và người mua. Và nó phải có một cái giá cả rõ ràng cho sự đổi chác đó, thí dụ như tiền tài hay danh vọng cho người bán, và “nước” hay đất đai trong trường hợp này, cho người mua. 

Vì không hề có một bằng chứng nào hết cho sự thỏa thuận đổi chác nói trên giữa người bán là Phan Thanh Giản và người mua là Pháp, nên hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã phải dùng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để chứng minh và buộc tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản ngay từ bài mở màn.

Nhưng rồi để chứng tỏ rằng đây là một phiên tòa công bằng, hai ông mới cho rằng tuy vậy nhưng Phan Thanh Giản chỉ “mãi quốc” gián tiếp mà thôi, còn triều đình Huế mới là đầu sỏ trực tiếp. Và do đó hai ông xin giảm án cho Phan Thanh Giản.

Rồi như đã thấy, vị quan tòa Trần Huy Liệu trong bài kết luận mà cũng là bản án này, đã bác bỏ lời xin khoan hồng đó, vì trách nhiệm “trực tiếp” ký kết hòa ước của Phan Thanh Giản. Nhưng cũng như đã thấy, ông Trần Huy Liệu đã dùng việc ký kết hòa ước này để chứng minh cho hành động “trực tiếp đầu hàng”, thay vì “trực tiếp mãi quốc”.

Đó là vì ông Trần Huy Liệu không thể kiếm được một bằng chứng nào cho tội “mãi quốc”.

Mà thật tình thì ông Trần Huy Liệu cũng chẳng có một bằng chứng nào hết cho tội “đầu hàng” của Phan Thanh Giản. Vì ký hòa ước không phải là đầu hàng.

Nhưng chỉ có làm như vậy thì ông Trần Huy Liệu mới có thể nhập nhằng giữa việc “trực tiếp ký hòa ước” với việc “trực tiếp đầu hàng”.

Rồi từ đó, ông Trần Huy Liệu mới dùng việc “trực tiếp đầu hàng” này để mập mờ biến thành tội “trực tiếp mãi quốc”!

Tóm lại, vì không có bằng chứng nào hết cho tội “mãi quốc”, ông Trần Huy Liệu đã chế ra tội “đầu hàng” cho Phan Thanh Giản. Rồi vì cũng không có bằng chứng cho tội “đầu hàng” này, nên ông Trần Huy Liệu mới dùng việc ký kết hòa ước để thay thế. Và để làm điều trên, ông Trần Huy Liệu đã đồng hóa việc ký kết hòa ước với tội “đầu hàng”.

Có nghĩa là ông Trần Huy Liệu đã tung ra rất nhiều thủ đoạn về chữ nghĩa để làm rối loạn người đọc, để biến điều này thành điều khác, việc kia ra việc nọ. Người viết đã phải mất rất nhiều thì giờ để nhìn ra những trận hỏa mù nói trên của ông ta.

Nhưng khi sử dụng những thủ thuật nói trên để nhập nhằng buộc tội Phan Thanh Giản, thì ông Trần Huy Liệu lại phạm thêm một sai lầm nghiêm trọng nữa. Đó là vì hai tội “đầu hàng” và “mãi quốc” không thể đi chung với nhau được. Đó là vì trên thực tế thì không thể nào vừa “đầu hàng” giặc, lại vừa “bán nước” cho giặc được.

Bởi nếu một người đã “đầu hàng” giặc hay “dâng nước cho giặc” rồi, thì còn “bán nước” cho giặc sao được? Tức là sau khi đã dâng “nước” cho giặc rồi thì làm sao mà gạ “bán” cho chính tên giặc món hàng mà mình vừa “dâng” cho nó được nữa! Việc mua bán, như đã nói, là việc diễn ra giữa hai bên, khi cả hai có những vật gì giá trị ngang nhau để trao đổi. Chứ nếu như một bên đã đầu hàng rồi, đã chịu thua rồi, đã mất đất rồi, thì còn gì để mà “bán”!

Do đó, có thể thấy rằng trong sự cố gắng để bác bỏ lời xin khoan hồng thứ nhất do hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đưa ra, là trách nhiệm không “trực tiếp mãi quốc” của Phan Thanh Giản, ông Trần Huy Liệu đã vận dụng tất cả những thủ thuật như trên. Và đó là vì ông quan tòa Trần Huy Liệu cần phải chứng minh cái “trách nhiệm trực tiếp” cho Phan Thanh Giản, để chống lại với lời cầu xin khoan hồng đầu tiên của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu về trách nhiệm gián tiếp của Phan Thanh Giản trong việc “bán nước”.

Nhưng mặc dù đã làm những điều không mấy lương thiện như trên, cái “trách nhiệm trực tiếp” mà ông Trần Huy Liệu muốn gán cho Phan Thanh Giản như trên lại cũng vẫn không phải là trách nhiệm cho tội “mãi quốc” hay “bán nước” – vì không hề có một sự mua bán đổi chác nào trong đó cả!

Ngoài ra, trong sự nhiệt tình để kết tội Phan Thanh Giản bằng mọi giá như vậy, thì ông Trần Huy Liệu lại không thấy được rằng có những tội không thể nào đi chung với nhau được, như đã nói trên.

b.                 Bác Bỏ Lời Xin Thứ Hai: Đạo Đức Và Lòng Yêu Nước Thương Dân Là Tư Đức Và Không Nghĩa Lý Gì Khi “Công Đức” Đã Bại Hoại Do Đi Ngược Lại “Nguyện Vọng Của Nhân Dân”

Kế tiếp, chỉ khi đọc đến lý luận mà ông quan tòa Trần Huy Liệu đã dùng để bác bỏ lời xin khoan hồng vì đạo đức tốt đẹp của Phan Thanh Giản thì ta mới thấy được tài nghệ sáng tạo của ông ta.

Sau khi bác bỏ lời xin khoan hồng thứ nhất vì trách nhiệm gián tiếp “mãi quốc” của Phan Thanh Giản như trên, ông quan tòa Trần Huy Liệu mới tiếp tục cứu xét đến lời cầu xin khoan hồng thứ hai của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu. Đó là vì đạo đức tốt đẹp và lòng ái quốc thương dân của Phan Thanh Giản:

“Điều thứ hai mà chúng tôi nhận thấy là; trong khi quy định trách nhiệm của Phan trước lịch sử, … còn có người viện những đức tính liêm khiết của Phan ra để mong được “chiếu cố” và “thông cảm”. Cũng có người còn cho Phan là một nhà ái quốc và thức thời, chỉ vì thương dân muốn tránh nạn binh đao nên đã chủ trương hòa hiếu với giặc … Những người có lòng chiếu cố đến Phan-thanh-Giản chỉ mới nhìn vào tư đức của ông mà không nhìn vào công đức của ông. Ở vào thời thế nước ta hồi ấy, mỗi người công dân còn có cái đạo đức nào cao hơn là yêu nước thù giặc, hy sinh quên mình, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân. Trái lại, còn có cái gì xấu hơn là theo giặc, chống lại cách mạng, phản lại quyền lợi tối cao của Tổ quốc. Đối với Phan-thanh-Giản, công đức như thế là đã bại hoại rồi; mà công đức đã bại hoại thì tư đức còn có gì đáng kể?…

Ở đây còn một điểm phải trang trải nữa là Phan có yêu nước không? … Thực ra, yêu nước không phải là một danh từ trừu tượng, mà phải biểu hiện một cách cụ thể. Trong lúc quân giặc bắt đầu dày xéo lên Tổ quốc, bao nhiêu văn thân, nghĩa sĩ, hào lý cùng các tầng lớp nhân dân đều lao mình vào cuộc giết giặc cứu nước …, vậy mà riêng Phan-thanh-Giản ba lần dụ Trương Định bãi binh, bốn lần làm môi giới cho Pháp, đưa thư của giặc cho Trương và khuyên nhân dân không nên “bội nghịch” với giặc, vậy chúng ta có thể tặng hai chữ yêu nước cho Phan cả về mặt khách quan lẫn chủ quan được không? Phạm vi “yêu nước” cũng rất rộng, nhưng danh từ ái quốc không thể chứa một nội dung phản quốc …  ”[46] 

Như vậy, trước nhất, khi xét đến đạo đức của Phan Thanh Giản, ông Trần Huy Liệu đã phải nhìn nhận những đạo đức tốt đẹp này. Đó là vì ông ta không có một lựa chọn nào khác. Nhưng rồi ông ta đã dùng một thủ thuật nữa, để gạt bỏ chúng qua một bên.

Bởi vì theo ông Trần Huy Liệu thì những đạo đức tốt đẹp của Phan Thanh Giản chỉ là “tư đức”, và không thể nào so sánh được với những cái mà ông ta gọi là “công đức”. Rồi cũng theo ông Trần Huy Liệu, vì “công đức” của Phan Thanh Giản là “bại hoại rồi”, cho nên “tư đức” không còn đáng kể nữa. Do đó, lời xin khoan hồng cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản vì những “tư đức” tốt này của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu đã bị quan tòa Trần Huy Liệu thẳng tay bác bỏ, dựa vào sự so sánh nói trên.

Khi đọc đoạn văn chứa đựng sự so sánh đó, có lẽ độc giả phải ngạc nhiên và khâm phục trước tài năng sáng tạo của ông Trần Huy Liệu, qua cách ông chia đạo đức ra làm hai loại như trên: công đức và tư đức. Theo đó, “công đức” là đạo đức của một “công dân”, là “yêu nước thù giặc”, “hy sinh quên mình” đáp ứng cho “nguyện vọng của nhân dân”. Còn “tư đức” là những thứ như đức tính liêm khiết khi làm quan của Phan Thanh Giản, như lòng thương dân phải chịu nạn binh đao trong chiến tranh.

Và sau khi phân loại đạo đức thành hai thứ như trên thì ông Trần Huy Liệu mới đem so sánh hai loại đạo đức này với nhau, và khẳng định – mà không cần chứng minh – rằng “công đức” quan trọng hơn “tư đức” rất nhiều. Do đó, nếu một người mà không có “công đức”, hoặc nói theo chữ của ông Trần Huy Liệu, là công đức  “đã bại hoại” rồi, thì có bao nhiêu “tư đức”, cũng chỉ vứt đi mà thôi!

Rồi để chứng minh rằng “công đức” hay đạo đức công dân của Phan Thanh Giản đã “bại hoại rồi”, một lần nữa ông Trần Huy Liệu lại đem cái tiêu chuẩn “nguyện vọng của nhân dân” ra làm thước đo. Theo cách giải thích của ông trong đoạn văn trên thì “nguyện vọng của nhân dân” ở đây là “yêu nước thù giặc”,“theo cách mạng”, là vì “quyền lợi tối cao của Tổ quốc” mà “đánh Tây” giống như Trương Định. Còn trong khi đó, Phan Thanh Giản vì theo lệnh vua Tự Đức mà kêu gọi Trương Định giải giáp theo hòa ước 1862, nên được coi như “chống lại cách mạng”, “phản lại quyền lợi tối cao của Tổ quốc”, và do đó công đức “đã bại hoại rồi”.

Tại đây, có lẽ độc giả thêm một lần nữa phải ngạc nhiên và thán phục trước những chữ nghĩa và ý tưởng thời thượng của thập niên 1960 mà ông Trần Huy Liệu đã có sáng kiến đem áp dụng vào phiên tòa này, để xét đoán một nhân vật lịch sử cách ông một trăm năm. Đó là những khái niệm như “công dân”, “cách mạng”, “Tổ quốc” nói trên. Và đương nhiên là như cái tiêu chuẩn vàng “nguyện vọng của nhân dân” mà ông Trần Huy Liệu đã dẫn ra trong suốt bài viết này, cũng như trong bài viết ký tên Hải Thu trước đó.

Mặc dù những khái niệm mới mẻ trên đây cho thấy rằng ông Trần Huy Liệu đã phản lại với điều luật mà ông đã đặt ra ngay từ đầu phiên tòa: đó là phải xét một nhân vật lịch sử theo điều kiện lịch sử lúc đó.

Nhưng với kiểu cách chế tạo ra những tiêu chuẩn cho “công đức” để gạt bỏ đạo đức (tư đức) của Phan Thanh Giản, với việc đem những khái niệm tân thời như  “đạo đức công dân”, “cách mạng”, “Tổ quốc”, “nguyện vọng của nhân dân” vào lập luận để hy vọng có thể lấn át được những đức tính liêm khiết thương dân của Phan Thanh Giản như trên, ông Trần Huy Liệu chỉ càng cho ta thấy rõ hơn sự thiếu thốn bằng chứng, cũng như sự yếu kém trong lý luận về lịch sử của ông ta mà thôi.

Do không thể bác bỏ được những đức tính đã quá nổi tiếng nói trên của Phan Thanh Giản, nên ông Trần Huy Liệu đã phải dựa vào những khái niệm về đạo đức hoàn toàn khác lạ với thời đó, để gạt qua và không xét đến những “tư đức” của Phan Thanh Giản – tức là để bác bỏ lời xin khoan hồng thứ hai của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu.

Sau cùng, ông Trần Huy Liệu đã tiếp tục dựa vào lý luận về “công đức” đã “bại hoại” nói trên, để bác bỏ ý kiến cho rằng một trong những cái “tư đức” đáng quý chính là sự không tham sống sợ chết, không chối bỏ trách nhiệm mất ba tỉnh miền Tây – nên đã uống thuốc độc tự tử để tạ tội với vua Tự Đức – của Phan Thanh Giản. Ông Trần Huy Liệu cho rằng Phan Thanh Giản có sống cũng không ích gì, ngược lại, còn là một sự nhục nhã, nên chết đi là phải đạo. Và do đó, nếu mạng sống của Phan Thanh Giản đã không đáng kể gì, thì chết đi cũng chẳng có chi đáng nói:

“Điểm thứ ba mà tôi muốn nhấn mạnh vào là cái chết của Phan. Thật ra, với những hành động kể trên, nếu Phan không kết thúc bằng một cái chết khá “đặc biệt” thì có lẽ dư luận đối với Phan cũng không có gì phức tạp lắm vì hành động của Phan đã nói lên Phan là người thế nào rồi . Theo tôi, chủ trương của Phan đã dẫn Phan đến chỗ bế tắc mà chỉ có thể kết cục bằng một cái chết. Nói một cách khác, cái chết của Phan là tất nhiên, là rất biện chứng trong chỗ bế tắc của Phan. Tuy vậy có người vẫn ca tụng Phan là không tham sống sợ chết. Ở đây, tôi không muốn nhắc lại những cái “ngoắt ngoéo” trong giờ phút cuối cùng của Phan mà nhiều bạn đã vạch ra để chứng tỏ là Phan không phải không tham sống sợ chết. Tôi chỉ đặt câu hỏi là: có những trang hào kiệt không tham sống sợ chết để làm nên một việc gì tốt đẹp thì cái không tham sống sợ chết ấy mới có nghĩa; còn Phan-thanh-Giản nếu quả có không tham sống sợ chết chăng nữa thì để làm nên cái gì? Nói rằng Phan chết để giữ trọn tiết nghĩa chăng? Thì, cái sống của Phan đối với dân, với nước đã mất hết tiết nghĩa rồi, còn nói gì cái chết…”

Như vậy, tương tự cách lý luận và sự so sánh giữa “công đức bại hoại” với “tư đức còn gì đáng kể”nói trên của Phan Thanh Giản, ở đây ông Trần Huy Liệu lại một lần nữa làm một sự so sánh, để cho rằng “cái sống của Phan đối với dân, với nước đã mất hết tiết nghĩa rồi, còn nói gì đến cái chết”. Mặc dù ông Trần Huy Liệu đã không hề giải thích về sự “mất hết tiết nghĩa” đó của Phan Thanh Giản ra sao, nhưng có thể thấy rằng khi ông ta đem khái niệm “với dân, với nước” vào câu văn trên đây, thì ông Trần Huy Liệu đã một lần nữa phải đem những khái niệm tân thời vào cho việc xét đoán giá trị cái chết của một nhân vật lịch sử cách đó gần một trăm năm.

Tóm lại, để bác bỏ tất cả các lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, ông Trần Huy Liệu đã phải dựa vào một khái niệm tân thời mà ông ta đặt lên vị trí tối thượng trong suốt bài viết này. Đó là khái niệm “nguyện vọng của nhân dân”, mà ông Trần Huy Liệu đã tuyển chọn và sử dụng làm tiêu chuẩn hay luật lệ của phiên tòa ngay từ lời nói đầu, nhằm mục đích bác bỏ tất cả những lời xin khoan hồng mà ông đã biết trước là gì. Kế đến, để chứng minh cho cái “nguyện vọng của nhân dân” thời đó là muốn đánh Pháp, còn Phan Thanh Giản thì đi ngược lại với nguyện vọng này, ông Trần Huy Liệu đã phải dựa vào câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó như là một “bằng chứng”. Để sau cùng, trong cương vị quan tòa, ông Trần Huy Liệu có thể tuyên bản án “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản và nhất quyết không chịu khoan hồng.

G.               Vai Trò Độc Đáo Của Câu “Phan Lâm Mãi Quốc, Triều Đình Khí Dân” Và Câu Chuyện Chung Quanh Nó Trong Phiên Tòa Đấu Tố Phan Thanh Giản Năm 1963 Trên Tờ Nghiên Cứu Lịch Sử

Như vậy, qua các bài viết đã được dẫn ra trong chương II này về phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử vào năm 1963, có thể thấy rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã giữ một vai trò quan trọng độc đáo có một không hai trong phiên tòa, và là trọng tâm của tất cả mọi sự lên án Phan Thanh Giản qua loạt bài “đánh giá” nói trên.

Trước tiên, nó đã được hai ông ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu “giới thiệu” với độc giả trong bài viết mở màn để nhận tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản. Rồi nó đã được ông Trần Huy Liệu tái xác nhận trong bài viết cuối cùng, khi gọi là “bản án lịch sử muôn đời”.

Kế đó, như có thể thấy qua các bài viết đã dẫn, nó được sử dụng như một bằng chứng duy nhất trong suốt phiên tòa, để buộc tội “mãi quốc” nói trên cho Phan Thanh Giản.

Sau cùng, cũng chính nó đã được sử dụng để bác bỏ những lời xin khoan hồng cho Phan Thanh Giản, vì nó là biểu hiện cho “nguyện vọng của nhân dân”, còn Phan Thanh Giản thì đi ngược lại với nguyện vọng đó.

Tóm lại, nó chính là một câu thần chú vạn năng, mà các tác giả trong loạt bài “đánh giá” Phan Thanh Giản đã đem ra sử dụng bất cứ khi nào cần dùng để giúp cho lý luận của mình trong việc lên án Phan Thanh Giản. Và đấy là vì nó được cho rằng do “nhân dân” làm ra, do đó nói lên “nguyện vọng của nhân dân”. Nghĩa là nó có một thứ quyền năng tối thượng, trong tất cả mọi trường hợp.

Hơn nữa, điều đặc biệt cần lưu ý là cả một câu chuyện đã được xây dựng chung quanh nó, và đã được đem ra kể như là những sự thật lịch sử. Và câu chuyện này cũng như các nhân vật trong đó lại có thể được thay đổi tùy theo hoàn cảnh, để phù hợp với lý luận của tác giả. Có thể thấy rằng trong suốt loạt bài phê bình Phan Thanh Giản vào năm 1963 trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử nói trên, tất cả các tác giả đã dẫn – từ hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu cho đến Nguyễn Anh, Nhuận Chi, Hải Thu, và cuối cùng là Trần Huy Liệu – đều phải, và đã, dựa trên những chi tiết trong câu chuyện đã được xây dựng chung quanh câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên, để kết án “bán nước” cho Phan Thanh Giản.

Như đã thấy, ông Trần Huy Liệu và các tác giả trong loạt bài này đã dùng nhân vật Trương Định để  làm một hình ảnh đối chọi với Phan Thanh Giản, để cho người đọc thấy rằng thế nào là “yêu nước ghét giặc”, thế nào là “cách mạng”, và ngược lại, thế nào là “phản quốc, hàng giặc, phản cách mạng”.

Trong các bài viết nói trên, Trương Định được coi như một thủ lãnh của “nông dân”. Còn quân lính của ông ta được kêu là “nghĩa quân”, là “dân quân”, là “đồng bào miền Nam”, là “quần chúng”, và quan trọng nhất, là “nhân dân” hay “dân tộc”. Thậm chí còn là “tổ quốc”. Do đó, đây là những người thuộc phe “chính nghĩa”, vì họ là những đại diện cho cả nước, cho dân tộc Việt, và cho “tổ quốc” Việt Nam.

Trong khi đó, Phan Thanh Giản, qua việc “trực tiếp” “ký nhượng” cả 6 tỉnh Nam Kỳ cho Pháp (!), được coi như người lãnh đạo và đại diện cho “giai cấp phong kiến” phản động, trong đó có cả triều đình Huế và vua Tự Đức. Rồi Phan Thanh Giản và giai cấp phong kiến này được cho là đã cấu kết với thực dân Pháp để “dâng” đất nước của “nhân dân” cho giặc. Vì vậy, đây là phe “phản động”, và là kẻ thù của phe “chính nghĩa”. Chẳng những vậy thôi, mà Phan Thanh Giản còn được coi là người có tội nặng nhất – hơn cả vua Tự Đức – vì ông là người đã “trực tiếp” “ký nhượng” Nam Kỳ cho Pháp.

Do đó, phe “chính nghĩa”, mà lãnh tụ là Trương Định, đã đề lên lá cờ khởi nghĩa của mình “tám chữ” “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để lên án phe phản động. Nó chính là “dư luận của nhân dân”, là “nguyện vọng của nhân dân”, là “tiêu chuẩn của thời đại”. Và cuối cùng, nó cũng chính là “bản án lịch sử muôn đời”!

Tóm lại, phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản qua loạt bài trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử năm 1963 đã dựa hoàn toàn vào một câu tám chữ không có nguồn gốc xuất xứ là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện được tạo ra chung quanh nó để buộc tội Phan Thanh Giản.

Với những độc giả theo dõi phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản nói trên, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” được biết đến lần đầu nhờ bài viết mở màn phiên tòa của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, và qua cách hai ông này trình bày về nó như là một sự thật lịch sử. Nhưng thật sự thì câu này cũng như câu chuyện chung quanh nó đã được các sử gia miền Bắc giới thiệu với độc giả trong một thời gian khá dài trước khi có phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản vào năm 1963.

Và công việc giới thiệu đó đã được thi hành bởi hai nhân vật lãnh đạo ngành sử học miền Bắc sau năm 1954. Đó là ông Viện Trưởng Viện Sử Học kiêm chủ nhiệm tờ Nghiên Cứu Lịch Sử Trần Huy Liệu, và ông giáo sư trường Đại Học Sư Phạm Trần Văn Giàu.

Trong chương III kế tiếp dưới đây, người viết sẽ giới thiệu với bạn đọc quá trình xuất hiện của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó – như đã được hai sử gia họ Trần nói trên thực hiện trong khoảng thời gian trước năm 1963 thế nào.

CHƯƠNG III.

CÂU “PHAN LÂM MÃI QUỐC, TRIỀU ĐÌNH KHÍ DÂN” VÀ CÂU CHUYỆN CHUNG QUANH NÓ ĐÃ XUẤT HIỆN NHƯ THẾ NÀO SAU NĂM 1954 TẠI MIỀN BẮC

Trong nhiều năm gần đây, đã có khá nhiều bài viết về phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản vào năm 1963 trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử. Những tác giả nghiên cứu về Phan Thanh Giản thường nhắc đến loạt bài này, nhất là đoạn văn tuyên án “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản của ông Viện Trưởng Trần Huy Liệu trong bài viết sau cùng, “Chúng Ta Đã Nhất Trí Về Việc Nhận Định Phan-Thanh-Giản”. Có thể kể đến các tác giả như Phan Thị Minh Lễ, Trần Đông Phong, Phạm Cao Dương, Trần Gia Phụng, Phan Thanh Tâm. Đa số các tác giả này cho rằng loạt bài nói trên đã được chỉ đạo phải được xuất hiện trong năm 1963, khi chính phủ miền Bắc quyết tâm dùng vũ lực để “giải phóng” miền Nam. Trong số các vị này cũng đã có người nêu lên thắc mắc về nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Nhưng họ lại không mấy chú trọng tới vai trò đặc biệt của nó, và nhất là câu chuyện chung quanh nó, trong phiên tòa đấu tố này.

Mà như người viết đã trình bày khá chi tiết trong Chương II, hầu như tất cả mọi sự “đánh giá” Phan Thanh Giản trong phiên tòa năm 1963 đều dựa vào câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó – từ việc kết tội bán nước cho tới việc kiên quyết không khoan hồng! Điều này cho thấy tầm quan trọng có một không hai của câu “Phan Lâm mãi quốc triều đình khí dân”.

Nếu chỉ xét đến loạt bài trong phiên tòa năm 1963 trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử không thôi, thì câu này xuất hiện lần đầu trong bài viết mở màn phiên tòa của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu. Như đã thấy, nó được giới thiệu với độc giả như là một sự thật lịch sử mà không cần phải chú thích về nguồn gốc xuất xứ. Và các tác giả tiếp theo cũng đã (không) làm giống như vậy, kể cả ông Viện Trưởng Viện Sử Học kiêm quan tòa Trần Huy Liệu.

Nhưng theo sự tìm hiểu của người viết thì câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”nói trên chẳng phải là một “sự thật lịch sử”, và cũng chẳng phải là một “bản án lịch sử muôn đời”, như ông Trần Huy Liệu đã khẳng định. Mà nó chỉ mới xuất hiện trên sách báo ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa vào giữa thập niên 1950 thôi. Chính xác hơn, là chỉ trong một khoảng thời gian ngắn sau hiệp định Genève năm 1954. Và người đưa nó ra đầu tiên, như người viết được biết, cũng không phải ai khác hơn, mà chính là người sau đó đặt cho nó cái tên“bản án lịch sử muôn đời” vào năm 1963.

Đó là ông Viện Trưởng Viện Sử Học Trần Huy Liệu, vị quan tòa chủ trì loạt bài “đánh giá” Phan Thanh Giản, tức phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản vào năm 1963 trên tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử. Và không phải chỉ mình ông Trần Huy Liệu, mà ông đã được sự phụ giúp rất đắc lực của giáo sư Trần Văn Giàu trong việc quảng bá câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” này.  Cả hai vị sử gia họ Trần đã song song giới thiệu nó với các độc giả miền Bắc, và quan trọng hơn cả, đã đem nó vào tận chốn học đường.

Và cùng với việc giới thiệu câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, hai vị sử gia này còn kể cho độc giả nghe một câu chuyện chung quanh nó; như ai là tác giả, và họ dùng nó để làm gì. Dưới ngòi bút của hai sử gia họ Trần, câu chuyện chung quanh câu đó có đại ý giống nhau. Tuy vậy, câu chuyện của mỗi người kể lại có thể khác với người kia chút ít – tùy theo người kể là ai, và tùy theo cái nhìn về lịch sử cận đại của người đó.

Trong chương III này, người viết sẽ trình bày với bạn đọc quá trình xuất hiện của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó – theo lời kể của hai vị sử gia họ Trần nói trên, trong thời gian sau năm 1954 tại miền Bắc.

A.               Trần Huy Liệu – “Việt Nam Thống Nhất Trong Quá Trình Đấu Tranh Cách Mạng”, Tập San Văn Sử Địa, Số 9, Tháng 8, 1955

Vào tháng 8 năm 1955, trên số 9 Tập San Văn Sử Địa, tiền thân của tờ Nghiên Cứu Lịch Sử, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã xuất hiện lần đầu tiên, trong một bài viết có tựa đề là  “Việt Nam Thống Nhất Trong Quá Trình Đấu Tranh Cách Mạng” của ông Trần Huy Liệu. Bài này được cho biết là “bài nói chuyện của ông Trần Huy-Liệu tại câu lạc bộ Đảng Xã hội Việt-nam”, và trong đó có những đoạn liên quan như sau:

“Ngày 6-6 vừa qua, chính phủ ta đã chính thức tuyên bố sẵn sàng mở hội nghị hiệp thương với đối phương vào ngày 20-7 để bàn về việc trù bị tổng tuyển cử, thống nhất nước nhà, theo hiệp ước Giơ-ne-vơ đã qui định … Nhân dịp này, chúng tôi muốn ôn lại quá trình đấu tranh giành độc lập và thống nhất của dân tộc ta từ khi thực dân Pháp bắt đầu chia cắt, xâm chiếm nước ta cho tới cuộc Cách mạng tháng Tám…”[47]

“… Nhớ lại, tháng 5-1862, hai đại biểu của triều đình Huế là Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp ký hiệp ước dâng ba tỉnh miền đông Nam-kỳ (Gia-định, Biên-hòa, Định-tường) cho thực dân Pháp. Đất nước yêu quí của chúng ta bị chia cắt từ đó. Toàn quốc bị chinh phục cũng bắt đầu từ đó. Nhưng thân thể con người một khi bị cắt một bộ phận nào tất nhiên cả toàn thân đau đớn rung lên. Một lãnh thổ cũng thế. Vì vậy, hiệp ước vừa ký, một làn sóng phản đối của nhân dân nổi dậy chống bọn thực dân cướp nước và bọn phong kiến bán nước. Các sĩ phu yêu nước bấy giờ như Phan Văn Trị, Nguyễn Đình Chiểu đã thốt ra những lời chua xót trước cảnh đất nước bị chia cắt và sự bất lực của lũ vua quan tại triều.

Phan Văn Trị đã nói lên trong một bài thơ cảm tác:

Tò te (sic) kèn thổi tiếng năm ba,

Nghe lọt vào tai dạ sót sa (sic)

Uốn khúc sông Rồng mù mịt khói

Vắng hoe thành Phụng ủ sầu hoa

Tan nhà căm (sic) nỗi câu ly hận

Cắt đất thương thay cuộc giảng hòa

Gió bụi đòi cơn siêu (sic) ngã cỏ

Ngậm ngùi hết nói nỗi quan ta

Nguyễn Đình Chiểu cũng phổ khúc đờn lòng của mình trong bài thơ điếu Phan Thanh Giản, sau khi Phan ký nhượng 6 tỉnh Nam-kỳ cho thực dân Pháp (sic) rồi uống thuốc độc tự tử:

Non nước tan tành tự bởi đâu?

Ngùi ngùi mây bạc cõi Ngao-châu

Ba triều công cán vài hàng sớ

Sáu tỉnh cương thường một gánh thâu

Ải Bắc ngày trông tin nhạn vắng

Thành Nam đêm quạnh tiếng quyên sầu

Minh tinh chín chữ lòng son tạc

Trời đất từ đây bạt gió thâu (sic)

Tuy vậy, những bài thơ trên đây chỉ mới là những lời than thở, những tiếng kêu thương trước cảnh “tan nhà, cắt đất” của một giai cấp đương suy bại, không có tiền đồ. Nó chưa nói lên được chí căm thù và tinh thần quật khởi của nhân dân, nhất là nhân dân Nam-kỳ hồi ấy đã được biểu lộ ra bằng những cuộc khởi nghĩa của Trương Định, Đỗ Trình Thoại, Phan Văn Đạt, Hồ Huân Nghiệp, Nguyễn Thông, Nguyễn Quí Bình, Trịnh Quang Nghi, Lưu Tấn Thiện, Lê Quang Quyền và Thiên Hộ Dương ở các vùng Gia-định, Chợ-lớn, Cần-duộc, Tân-an, Gò-công, Định-tường và Đồng tháp Mười trong những năm 1860, 61, 62, 63, 64, 65 và 66….

Trong những cuộc khởi nghĩa kể trên, đáng chú ý nhất là cuộc khởi nghĩa của Trương Định. Sau khi triều đình đã cắt đất đầu hàng, các nghĩa quân địa phương đều được  lệnh giải tán. Nhưng chủ trương cắt đất đầu hàng của bọn phong kiến tại triều không đàn áp nổi ý chí chống giặc giữ đất của nhân dân đương vùng dậy. Ngay đến trong hàng thân sĩ ái quốc trước kia lúc nào cũng gắn liền nước với vua, trung vua có nghĩa là yêu nước, thì bây giờ cũng đã có người ly khai nước với vua, nguyền rủa vua Tự Đức cùng mẹ là Từ Dụ đã hàng giặc, cắt đất, đàn áp những cuộc khởi nghĩa…

Trương Định lúc đó là lãnh tụ của nghĩa quân Gò-công, được Tự Đức phong làm lãnh binh An giang, cốt cắt đứt giây liên hệ giữa Trương Định với nghĩa quân để kế hoạch đầu hàng được thực hiện.  Nhưng nghĩa quân Gò-công, có cả đại biểu của nghĩa quân Tân-an, nhất định giữ Trương lại và cử Trương làm Bình Tây nguyên soái, chiến đấu với giặc. Lá cờ khởi nghĩa với Tám chữ đề: “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” ((Chú thích 3) Nghĩa là: họ Phan họ Lâm bán nước, triều đình bỏ dân) đã nói lên lòng công phẫn của nhân dân đối với lũ thực dân cướp nước và bọn phong kiến cắt đất đầu hàng

 

Ở đây, chúng ta thấy hiện ra một cuộc đấu tranh quyết liệt giữa thực dân Pháp cùng bọn phong kiến đầu hàng muốn chia cắt nước ta để rồi xâm chiếm toàn bộ nước ta và nhân dân cùng các sĩ phu ái quốc nhất định bảo vệ đất nước của Việt-nam thống nhất…”[48]

“… Nước Việt-nam là một khối thống nhất, đã được chứng nhận bằng sự thực lịch sử, đã được bảo vệ bằng bao nhiêu xương máu của dân tộc ta. Mặc dầu đế quốc Mỹ, bọn thực dân Pháp phản hiệp định và bọn tay sai của chúng muốn trường kỳ chia cắt đất nước ta, nuôi lại cái dã tâm muốn dùng Nam-bộ làm căn cứ địa để gây lại chiến tranh, mong chiếm lại nước ta lần nữa, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chính phủ, chúng ta tin tưởng vào lực lượng vĩ đại của dân tộc, vào sự giúp đỡ và đồng tình của các nước dân chủ cùng xã hội chủ nghĩa và các người yêu chuộng hòa bình trên thế giới. Chúng ta nhất định thắng.”[49]

Như vậy, ngay từ năm 1955, trong khi chưa biết chắc rằng sẽ có một cuộc tổng tuyển cử theo hiệp định Genève hay không, thì ông Trần Huy Liệu đã “nhân dịp này” mà chuẩn bị sẵn sàng về công tác tư tưởng cho việc “thống nhất” đất nước, bằng việc “ôn lại lịch sử”, và đặc biệt là lịch sử Nam Kỳ thời Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam.

Mặc dù được gọi là một “bài nói chuyện”, nhưng thật sự thì đây là một bài viết rất công phu với đầy đủ chú thích. Riêng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, vì là chữ Hán (Việt), mà ông Trần Huy Liệu lại có lẽ sợ rằng người đọc không hiểu hết ý nghĩa của nó, nên đã chú thích rất kỹ ngay tại đó, là: “họ Phan họ Lâm bán nước, triều đình bỏ dân”. (Chú thích số 3, trong đoạn văn trên).

Qua bài viết này, có thể thấy rằng ông Trần Huy Liệu đã so sánh hoàn cảnh Pháp xâm lăng Nam Kỳ vào thập niên 1860 và việc nhà Nguyễn phải “cắt đất” giao Nam Kỳ cho Pháp, với tình hình Việt Nam bị chia cắt thành hai nước trong thời gian ông viết bài trên vào năm 1955. Rồi như ông Trần Huy Liệu quả quyết, thực dân Pháp ngày xưa đã từng câu kết với bọn phong kiến tay sai nhà Nguyễn; còn bây giờ thì chúng lại câu kết với đế quốc Mỹ và bọn “tay sai” mới để “mong chiếm lại nước ta lần nữa”. Do đó, ông cho rằng cần phải ôn lại lịch sử để thấy ngày xưa chúng đã làm gì và chuẩn bị cho thời gian sắp tới.

Và đó chính là lý do cho sự xuất hiện của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trong “bài nói chuyện” trên của ông Trần Huy Liệu. Bởi nó và câu chuyện chung  quanh nó đã vẽ lại một bức tranh lịch sử Nam Kỳ vào thế kỷ 19 mà ông Trần Huy Liệu muốn trình bày với độc giả.

Trong bài viết, bức tranh hay câu chuyện lịch sử ngày xưa đã được ông Trần Huy Liệu dựng lại rất rõ ràng, theo ý ông. Đó là một cuộc đấu tranh giữa hai phe: 1) phe “nhân dân” chính nghĩa và 2) phe “phong kiến bán nước” câu kết với bọn “thực dân cướp nước”. Phe “nhân dân” đã thể hiện “chí căm thù và tinh thần quật khởi” của mình qua những cuộc khởi nghĩa đánh Tây, đặc biệt là cuộc khởi nghĩa của Trương Định. Còn phe “phong kiến” thì lộ rõ ý đồ đầu hàng bán nước, qua việc Phan Thanh Giản “ký nhượng 6 tỉnh Nam-kỳ cho thực dân Pháp”[50], cũng như việc vua Tự Đức điều Trương Định đi làm lãnh binh ở An Giang để chấm dứt việc đánh Pháp. Tuy vậy, phe “nhân dân” vẫn cương quyết “chiến đấu với giặc”, và đã thể hiện “lòng công phẫn .. đối với lũ thực dân cướp nước và bọn phong kiến cắt đất đầu hàng”, qua việc đề lên lá cờ khởi nghĩa tám chữ “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Và thế là qua bài viết trên, ông Trần Huy Liệu đã hoàn tất công việc vẽ lại một bức tranh về lịch sử Nam Kỳ trong thập niên 1860. Theo cách diễn tả của ông ta, lúc đó có hai phe chính tà và được phân chia rõ rệt: phe chính nghĩa tức “nhân dân” cương quyết giữ nước, với đại diện là Trương Định; còn phe đối nghịch là bọn “phong kiến” làm tay sai cho “thực dân” (giặc), với đại diện là “Phan Lâm” tức Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp. Rồi sự liên hệ giữa hai phe nói trên có thể được chứng minh qua lòng công phẫn của nhân dân đối với phe phong kiến thực dân, mà họ thể hiện bằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đề trên lá cờ khởi nghĩa của Trương Định.

Cần thấy rằng trong bức tranh lịch sử này thì câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó không chỉ có vai trò cho thấy một sự “mâu thuẫn” giữa hai phe chính tà nói trên thôi. Mà cũng chính nhờ nó cho nên ông Trần Huy Liệu mới có thể tạo ra được một sự “câu kết” giữa bọn “phong kiến” và bọn “thực dân”, nhằm chứng minh rằng cả hai lực lượng “phản động” này là cùng một phe. Và sự “câu kết” giữa hai lực lượng này là rất quan trọng cho lý luận của ông Trần Huy Liệu. 

Bởi vì hành động hay tội danh “mãi quốc” trong câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” tự nó đòi hỏi phải có người mua và kẻ bán.

Do đó, hành động “mãi quốc” trong câu cho thấy rằng, hay phải được hiểu rằng, những đại diện cho bọn phong kiến là Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp chính là những “kẻ bán” đã thông đồng và “bán nước” cho “người mua” là bọn thực dân Pháp. Có nghĩa rằng hành động hay tội danh “mãi quốc” chính là sự thể hiện cho việc câu kết móc ngoặc giữa hai “lực lượng phản động” là phong kiến và thực dân, cho dù trong câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” không có chỗ nào nói đến thực dân Pháp cả!

Rồi sau khi vẽ lại bức tranh hay câu chuyện lịch sử tại Nam Kỳ vào thế kỷ 19 qua câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó như trên, ông Trần Huy Liệu mới làm một sự so sánh giữa cục diện thời đó và bây giờ. Theo ông ta, nếu như tám mươi năm trước bọn phong kiến ở Nam Kỳ mà đại diện là Phan Thanh Giản đã bắt tay với thực dân Pháp để chia cắt đất nước của “nhân dân ta”, thì ngày nay bọn “tay sai mới” ở miền Nam lại tiếp tục trợ giúp bọn thực dân và đế quốc để làm lại việc đó một lần nữa.

Do đó, vẫn theo ông Trần Huy Liệu, nếu việc chia cắt đất nước lại xảy ra vì không có cuộc tổng tuyển cử, nếu bọn “tay sai” ở miền Nam lại theo phe với bọn thực dân đế quốc một lần nữa và dùng Nam Bộ làm bàn đạp để chiếm lấy cả nước, thì lòng căm thù và chí quật khởi ấy của nhân dân phải được nung nóng lại, để đi đến chiến thắng và thống nhất đất nước. Bởi vì nước Việt Nam là một nước thống nhất, và bây giờ, “dân tộc” ta, “dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chính phủ”, lại được “sự giúp đỡ và đồng tình của các nước dân chủ cùng xã hội chủ nghĩa”, nên sẽ “nhất định thắng”.

Như vậy, để chuẩn bị cho việc “thống nhất đất nước”, ông Trần Huy Liệu đã diễn tả lịch sử Nam Kỳ thời Pháp mới xâm chiếm như là sự khởi đầu của hiện tượng câu kết giữa bọn phong kiến nhà Nguyễn và thực dân Pháp. Để rồi ông cho rằng lịch sử đã tái diễn- hay đã được tiếp tục cho đến ngày nay – với sự câu kết giữa đế quốc Mỹ và bọn phong kiến tay sai mới (Bảo Đại – Ngô Đình Diệm). Và theo sự diễn tả như trên của ông Trần Huy Liệu thì từ đó đến giờ bọn “phong kiến” phản động lúc nào cũng câu kết với giặc. Còn phe “nhân dân ta” thì ngay khi ấy đã thấy được sự câu kết này, nên đã lên án cả hai bằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Sau cùng, ông Trần Huy Liệu cho rằng đảng và chính phủ của ông ta chính là đại diện cho “nhân dân” ngày nay, giống như Trương Định và nghĩa quân của ông ta là đại diện cho “nhân dân”ngày xưa.

Như vậy, qua cách trình bày nói trên, dụng ý của ông Trần Huy Liệu trong việc so sánh hai trường hợp lịch sử ngày xưa và tình hình chính trị ngày nay đã hiện ra rất rõ. Đó là để giành lấy “chính nghĩa” về phía mình, khi tự nhận là đại diện của “nhân dân” trong công cuộc chống ngoại xâm. Và đó là việc hạ nhục phe địch, khi cho rằng phe địch là “tay sai”, là “câu kết” với bọn thực dân, đế quốc.

Vấn đề ở đây là trong sự cố gắng dựng lại câu chuyện lịch sử như trên, để chứng minh cho việc nhân dân ta đã thấy được âm mưu bán nước của bọn phong kiến thực dân và đã lên án chúng, ông Trần Huy Liệu lại chỉ có thể đưa ra được một bằng chứng duy nhất cho việc lên án này, và đó là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Như đã thấy trong đoạn văn trên, ông ta đã đem nó ra để làm dẫn chứng cho tinh thần quật khởi và ý chí căm thù của “nhân dân”, nhằm cho thấy sự tương phản giữa nó với những bài thơ than khóc cho sự mất đất của giới “sĩ phu” như Phan Văn Trị và Nguyễn Đình Chiểu. Nhưng trong khi có rất nhiều thí dụ cho những bài thơ loại diễn tả tâm sự như vậy của các “sĩ phu”, thì “lòng công phẫn” của nhân dân như được thể hiện trong câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” lại hoàn toàn vắng bóng. Chỉ có mỗi một câu này để làm bằng chứng duy nhất cho bức tranh lịch sử của ông Trần Huy Liệu.

Và điều khó hiểu hơn hết là ông Trưởng Ban Văn Sử Địa (lúc đó chưa trở thành Viện Sử Học) Trần Huy Liệu lại không hề cho ta biết nguồn gốc của câu đó ở nơi nào, hay ông trích dịch câu đó từ đâu, trong bài viết này. Nên biết rằng ông Trần Huy Liệu là một nhà văn, nhà báo lão luyện, và khi viết lách thường có chú thích rất cẩn thận. Như đã thấy, trong bài viết trên, ông ta phải giải nghĩa câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” là gì trong một chú thích ngay dưới đó, vì sợ người đọc không hiểu nghĩa của những chữ Hán Việt này. Nhưng điều khó hiểu là đồng thời thì ông Trần Huy Liệu lại không hề có một dòng chữ nào để cho ta biết về nguồn gốc xuất xứ của nó.

Đáng chú ý hơn cả, đây là lần đầu tiên mà câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” xuất hiện trên sách báo. Bởi vì trước khi ông Trần Huy Liệu đưa câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” ra trong bài viết này thì nó chưa hề xuất hiện trong sách vở hay bài viết nào khác, như người viết được biết.

Trong khi đó, tầm quan trọng của nó lại rất rõ ràng. Bởi không phải chỉ đơn thuần là “tám chữ đề cờ” thôi, mà cùng với câu chuyện chung quanh nó, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã tạo nên cả một bức tranh lịch sử cho thời gian đó. Nó đã hạ nhục hai nhân vật Phan Lâm đến tận bùn đen, nó đã đảo ngược tất cả mọi sự suy nghĩ về thời gian này – nhất là khi mà người đưa nó ra là ông Trưởng Ban Trần Huy Liệu khẳng định rằng “nhân dân ta” đã dùng nó để lên án sự câu kết giữa bọn phong kiến và thực dân phản động.

Nhưng mặc dù với một sự đảo ngược lịch sử như vậy, với một tầm vóc quan trọng như vậy, và với sự xuất hiện lần đầu trên sách vở như vậy, thì người đưa câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” ra giới thiệu là ông Trần Huy Liệu lại chẳng hề có một dòng chữ nào về nguồn gốc xuất xứ của nó. Và điều khó hiểu như trên lại tồn tại ở Việt Nam suốt từ đó đến giờ. Tức là từ năm 1955 đến nay, đã hơn 60 năm trôi qua, nhưng nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” vẫn còn là một sự bí ẩn, do chưa bao giờ được tiết lộ!

B.               Trần Huy Liệu – Lịch Sử Tám Mươi Năm Chống Pháp

Và đó là do người giới thiệu nó với độc giả, ông Trần Huy Liệu, đã góp phần không nhỏ cho sự bí ẩn này. Bởi trong các bài viết sau đó, kể cả trong các sách giáo khoa về lịch sử mà ông là tác giả, thì ông Trần Huy Liệu vẫn giữ đúng kiểu cách bí mật như trên. Đó là ông luôn luôn đem câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” cùng với câu chuyện chung quanh nó ra để kể lại cho độc giả, nhưng lại không bao giờ chú thích về nguồn gốc xuất xứ của nó.

Thí dụ như năm 1957, khi ông Trần Huy Liệu cho xuất bản Quyển 1 của bộ “Lịch sử tám mươi năm chống Pháp”, một tác phẩm lịch sử thuộc loại “kinh điển” khá đồ sộ của ông ta. Câu “Phan, Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được ông Trần Huy Liệu chính thức đưa vào bộ sách lịch sử này, một bộ sách sau đó được dùng để giảng dạy trong các trường học tại miền Bắc.[51] 

Dưới đây là đoạn viết về nó, với đại ý và những câu văn giống như trong bài viết “Việt Nam Thống Nhất Trong Quá Trình Đấu Tranh Cách Mạng” mà ông Trần Huy Liệu đã từng cho đăng trên số 9 Tập San Văn Sử Địa:

“Tự Đức thi hành hiệp định đình chiến với thực dân Pháp, hạ chiếu điều động Trương Định đi nhậm chức lãnh binh tỉnh An Giang cốt làm cho dân quân mất lãnh tụ và cuộc chuẩn bị khởi nghĩa bị tan rã. Nhưng, trái lại, dân quân Tân An và Gò Công đã chặn đường giữ ngựa Trương Định và suy tôn Trương Định là Bình Tây đại nguyên soái. Thế là, dân đã thắng vua, khởi nghĩa đã thắng đầu hàng và cuộc khởi nghĩa phải nổ với tám chữ đề cờ: “Phan, Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để nói lên lòng công phẫn của nhân dân đối với bọn thực dân cướp nước và bọn phong kiến bán nước.”[52]

Như vậy, câu “Phan, Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” lúc này đã không còn chỉ thuộc về phạm vi học thuật hay nghiên cứu nữa, mà đã được ông Trần Huy Liệu chính thức đưa vào một bộ sách lịch sử của ông để giáo dục học sinh miền Bắc, rồi sau này là cả nước Việt Nam sau năm 1975.

Và mặc dù đây là một bộ sách lịch sử, mặc dù là sách giáo khoa, nhưng tác giả của nó là ông Trần Huy Liệu vẫn không cảm thấy cần phải chú thích về nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan, Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên. Mà nhà xuất bản Văn Sử Địa cũng không cảm thấy rằng sự chú thích về một “sự kiện lịch sử” như vậy là điều cần thiết.

Nếu như bài viết trong năm 1955 trên số 9 tờ Văn Sử Địa của ông Trần Huy Liệu có thể chỉ được phổ biến trong giới nghiên cứu sử học mà thôi, thì bộ “Lịch sử tám mươi năm chống Pháp” này của ông ta chắc chắn đã được phổ biến rộng rãi đến khắp các địa phương miền Bắc. Và có thể thấy rằng đó chính là lý do mà câu “Phan, Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã trở thành một thứ kiến thức phổ thông như ngày nay, nhất là tại miền Bắc Việt Nam.

C.                Trần Huy Liệu –  Phong Trào Cách Mạng Việt Nam Qua Thơ Văn, 1957

Và tuy đã được chính phủ miền Bắc đem làm sách giáo khoa, nhưng ông Trần Huy Liệu vẫn cho rằng bộ “Lịch sử tám mươi năm chống Pháp” nói trên của ông chưa nói hết được những tư tưởng và văn thơ của thời gian đó. Vì vậy, ông đã viết thêm một loạt bài với tựa đề “Phong Trào Cách Mạng Việt Nam Qua Thơ Văn” và cho đăng nhiều kỳ trên tờ tập san Văn Sử Địa trong cuối thập niên 1950. Ông Trần Huy Liệu cho biết lý do ra đời của loạt bài trên như sau:

“Lời Nói Đầu: Trong quyển Lịch sử tám mươi năm chống Pháp, chúng tôi đã có dịp trình bày với các bạn đọc về những biến chuyển của xã hội Việt-nam trên mọi phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa; đã giới thiệu những cuộc khởi nghĩa, những phong trào đấu tranh qua các giai đoạn và tính chất của nó; nhưng một việc mà chúng tôi chưa làm được là đi sâu vào cõi tư tưởng để phân tích những tâm trạng, tình cảm, chí khí, quan điểm của những người trong cuộc chẳng những đã rọi ra tính chất giai cấp, mà còn in dấu  những nếp nghĩ, những tiếng nói của thời đại. Để bổ sung vào khuyết điểm này, chúng tôi giới thiệu những văn thơ qua các phong trào cách mạng … Đọc tập văn thơ cách mạng này, các bạn sẽ thấy như đọc một quyển lịch sử cách mạng cận đại Việt-nam; có điều khác là đọc lịch sử cách mạng cận đại Việt-nam qua văn thơ.”[53] 

Và ngay trong bài đầu tiên của loạt bài này, ông Trần Huy Liệu lập tức nhắc đến câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” mà ông đã giới thiệu với độc giả của tờ Văn Sử Địa hai năm trước đó. Như đã trình bày trong Lời Nói Đầu, lần này thì ông Trần Huy Liệu viết thêm nhiều chi tiết hơn về thơ văn của các sĩ phu miền Nam, để từ đó làm một sự so sánh giữa những tư tưởng trong các bài thơ văn đó với “chí căm thù” và “tinh thần quật khởi” của “nhân dân miền Nam”, như sau:

“Tuy vậy, những bài thơ đối đáp kể trên chỉ mới nêu lên những chính nghĩa, khí tiết của các sĩ phu trên lập trường phong kiến, chớ chưa nói lên được chí căm thù và tinh thần quật khởi của nhân dân, nhất là nhân dân miền Nam hồi ấy, đã được biểu lộ ra bằng những cuộc khởi nghĩa ở khắp các vùng … Đặc biệt là cuộc khởi nghĩa của Trương Công Định với tám chữ đề cờ “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, vạch rõ tội danh lũ thực dân cướp nước và bọn phong kiến cắt đất.”[54]

Đối với Phan Thanh Giản, người đã thay mặt triều đình Huế ký nhượng hai lần (sic) cho thực dân Pháp ba tỉnh miền đông Nam-kỳ tới ba tỉnh miền tây Nam-kỳ[55] rồi uống thuốc độc tự tử, nhiều sĩ phu đứng về phe kháng chiến hồi ấy không đồng tình với chủ trương của Phan, nhưng cũng còn thương tâm sự của Phan, trọng tiết tháo của Phan, ngay đến Nguyễn Đình Chiểu cũng nói ra trong bài thơ khóc Phan:

Non nước tan tành tự bởi đâu

Ngùi ngùi mây bạc cõi Ngao châu

Ba triều công cán vài hàng sớ

Sáu tỉnh cương thường một gánh thâu

Ải Bắc ngày trông tin nhạn vắng

Thành Nam đêm quạnh tiếng quyên sầu

Minh tinh chín chữ lòng son tạc

Trời đất từ đây bặt gió thâu.

Nhưng dư luận nhân dân thì phân minh lắm. Nhân dân đã sắp hàng Phan Thanh Giản với Tôn Thọ Tường:

Lớp sau Thanh Giản tiếng đồn

Là Phan Hiển Đạo với Tôn Thọ Tường

Ông thời nho nhã văn chương

Ông thời thi phú tột đường diễn công

Ông về thác Kim Vĩnh Đông (sic)[56]

Ông ra giúp nước bụng đồng thương chi

Một còn một mất trọn nghì

Ngàn năm bia tạc Nam Kỳ danh nho


Danh nho hay danh nhơ? Lịch sử đã lên án
.”[57]

Như vậy, ông Trần Huy Liệu đã lặp lại y hệt những gì mà ông đã viết trong bài “Việt Nam Thống Nhất Trong Quá Trình Đấu Tranh Cách Mạng” năm 1955 về câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, về sự căm thù và quật khởi của “nhân dân”, nhất là “nhân dân miền Nam”, và đặc biệt là nghĩa quân Trương Định, khi họ đã vạch tội bọn thực dân và phong kiến qua tám chữ đó.

Tức là trong loạt bài về lịch sử Việt Nam qua “văn thơ”, qua “tư tưởng”, “nếp nghĩ” và “tiếng nói của thời đại” nói trên, ông Trần Huy Liệu đã tiếp tục vẽ lại bức tranh lịch sử Nam Kỳ vào thế kỷ 19, với hai phe đối nghịch giữa lằn ranh giai cấp: nhân dân và phong kiến.

Nhưng khác hẳn hai lần trước, lần này thì ông Trần Huy Liệu nhắm vào một mục tiêu rõ rệt là Phan Thanh Giản. Và ông cho rằng chính “dư luận nhân dân” thời đó đã đưa ra lời kết án Phan Thanh Giản, khác hẳn thái độ của các “sĩ phu” là khen ngợi.  

Như đã thấy trong bài viết này, vì không thể không nói đến số lượng thơ phú đồ sộ để khen ngợi và thương tiếc Phan Thanh Giản của các sĩ phu khắp nước, đặc biệt là sĩ phu Nam Kỳ, nên ông Trần Huy Liệu đã phải nhắc đến bài thơ khóc ông của Nguyễn Đình Chiểu. Tuy vậy, ngay sau khi trích dẫn bài thơ nói trên của Nguyễn Đình Chiểu, thì ông Trần Huy Liệu phải tìm cho ra một bằng chứng khác cho sự đánh giá thấp Phan Thanh Giản của “nhân dân miền Nam” ngoài câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, để biện minh cho lập luận của ông về Phan Thanh Giản. Rằng những “dư luận nhân dân” phê phán Phan Thanh Giản như trên là rất sáng suốt và khác hẳn với luận điệu của các sĩ phu, cho dù là những sĩ phu thuộc loại “tiến bộ” như Nguyễn Đình Chiểu đi nữa.

Có lẽ vì cảm thấy rằng nếu chỉ đem một câu không có xuất xứ minh bạch như câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” ra làm bằng chứng cho sự lên án Phan Thanh Giản của “nhân dân” thời ấy là hơi yếu hoặc chưa đủ, nên ông Trần Huy Liệu đã cố gắng chế tạo ra thêm một bằng chứng khác. Và sự cố gắng đó có thể được thấy rất rõ khi ông ta mập mờ sửa chữ “danh nho” ra thành “danh nhơ” như trên, khi trích dẫn những câu thơ dân gian nổi tiếng của miền Nam. Mục đích của ông ta khi làm điều này là để biến những câu thơ khen tặng Phan Thanh Giản ra thành những câu lên án Phan Thanh Giản. Để từ đó cho rằng “nhân dân” miền Nam đã từng phê phán và sắp Phan Thanh Giản cùng hạng với Tôn Thọ Tường!

Và ông đã làm điều này vì bài thơ ấy chính là một bài thơ thuộc loại “dân gian” đã được truyền tụng từ lâu để khen ngợi ba nhà nho tài giỏi nổi tiếng của đất Nam Kỳ; từ Phan Thanh Giản đến Phan Hiển Đạo và Tôn Thọ Tường, là “ngàn năm bia tạc Nam Kỳ danh nho”. Bài thơ này cho thấy rằng “nhân dân miền Nam” thật tình không phân biệt chủ trương chính trị của các ông đó, mà họ chỉ cần biết rằng những ông này có tài hay không, hoặc có phải là người tốt hay không thôi. Vì vậy, họ đã khen ngợi Phan Hiển Đạo là “nho nhã văn chương”, cũng như họ cho rằng Tôn Thọ Tường dù làm quan với Pháp vẫn là “giúp nước”. Rồi họ nói rõ rằng ba ông này được gọi chung là “Nam Kỳ Danh Nho”, bởi tài nghệ, đạo đức và học vấn của các ông. Chứ họ không xét đến lập trường chính trị khác nhau của các ông.

Trong khi đó, ông Trần Huy Liệu lại trắng trợn cho rằng với bài thơ này, nhân dân Nam Kỳ đã sắp hàng Phan Thanh Giản chung với Phan Hiển Đạo và Tôn Thọ Tường, như là những kẻ mà “lịch sử đã lên án”. Rồi ông Trần Huy Liệu lại cho rằng đó là “dư luận nhân dân”, và rất là “phân minh”.

Giống hệt như khi ông ta cho rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” là “dư luận nhân dân” và là một bản án rất “công minh”, trong loạt bài đấu tố Phan Thanh Giản trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử năm 1963 mà ông trong vai trò quan tòa đã tuyên án ở bài viết sau cùng.

Tóm lại, qua đoạn văn trên, có thể thấy rằng vì không có một bằng chứng nào khác để chứng minh rằng “nhân dân miền Nam” đã lên án Phan Thanh Giản, ngoài câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trong loạt bài lịch sử qua văn thơ của ông, nên ông Trần Huy Liệu đã phải “sáng chế” ra một bằng chứng khác. Bằng cách dùng một bài thơ có thật và rất nổi tiếng, nhưng lại sửa đi một chữ rồi giải thích ngược lại, để phục vụ cho ý đồ của mình.

Và ý đồ đó là vẽ lại bức tranh lịch sử Nam Kỳ vào thế kỷ 19. Nhưng trong lần này, bức tranh của ông Trần Huy Liệu đã trở nên hoàn chỉnh hơn, với Phan Thanh Giản như là một đại diện của phe phong kiến đã bị “nhân dân” lên án. Hơn nữa, sự lên án qua “dư luận” này của họ, khác với của các “sĩ phu”, cho thấy rõ thêm lằn ranh phân chia giai cấp giữa hai phe chính tà.

D.               Trần Văn Giàu – Tập San Đại Học Sư Phạm Số 4, Tháng 11- 12, 1955

Một người có địa vị quan trọng không kém ông Trần Huy Liệu bao nhiêu trong ngành sử học miền Bắc là ông Trần Văn Giàu đã góp phần không nhỏ trong việc phổ biến câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” – với cương vị giáo sư sử học hàng đầu và là người đã đào tạo ra nhiều thế hệ sử gia tại miền Bắc.

Tương tự như ông Trần Huy Liệu, ông Trần Văn Giàu đã từ một nhà cách mạng và chính trị gia trở thành một sử gia sau năm 1954. Tháng 11 năm 1954, trường Đại Học Sư Phạm Văn Khoa và Đại Học Sư Phạm Khoa Học được thành lập tại miền Bắc, và ông Trần Văn Giàu trở thành Bí thư Đảng ủy đầu tiên của Đảng bộ trường, kiêm giảng dạy các môn khoa học Chính trị, Triết học, Lịch sử thế giới và Lịch sử Việt Nam. Là một người gốc miền Nam, lại từng qua Pháp du học, nên ông Trần Văn Giàu có khá nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử Việt Nam thời Pháp thuộc, đặc biệt là về Nam Kỳ. Ngoài ra, ông cũng có rất nhiều công trình nghiên cứu về “hệ tư tưởng yêu nước” của người Việt. 

Năm 1955, chỉ một thời gian ngắn sau khi bài viết “Việt Nam Thống Nhất Trong Quá Trình Đấu Tranh Cách Mạng” của ông Trần Huy Liệu trên tờ Văn Sử Địa giới thiệu câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” với độc giả miền Bắc, đến phiên ông Trần Văn Giàu sử dụng nó trong bài viết “Thái Độ Của Các Tầng Lớp Phong Kiến Đối Với Thực Dân Pháp” trên tờ Tập San Đại Học Sư Phạm vào tháng 12 năm 1955 như sau:

“Từ 1858 đến nay, việc này là việc chứng tỏ rõ rệt nhất tính chất phản nước phản dân của bọn phong kiến đầu sỏ. Cho nên, chẳng những là dân chúng, mà ngay cả hào mục sĩ phu các nơi, đặc biệt là hào mục và sĩ phu Nam kỳ vô cùng bất bình với Tự Đức và triều thần của hắn. “Phan, Lâm mãi quốc, triều đình khí dân“ trên ngọn cờ khởi nghĩa của Trương công Định … những việc và chuyện ấy đều chứng minh chắc chắn rằng: … Hào mục, sĩ phu Nam Kỳ lúc ấy bắt đầu chống lại triều đình, đi với dân, để chống thực dân và chống lại cả triều đình phản phúc nữa.”[58]

Giống như ông Trần Huy Liệu, ông Trần Văn Giàu cũng đã cực lực lên án “bọn phong kiến” và sử dụng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để chứng minh cho sự mâu thuẫn giữa “dân chúng” và bọn “phong kiến”. Nhưng thay vì chú trọng vào “nhân dân” như ông Trần Huy Liệu, thì ông Trần Văn Giàu lại cho rằng chẳng những chỉ dân chúng thôi, mà “hào mục, sĩ phu”“Nam Kỳ” cũng đã thể hiện tinh thần này, qua câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên.

Tức là trong khi vẫn phải dựa vào câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” để lên án “phong kiến” và “thực dân” như ông Trần Huy Liệu, thì ông Trần Văn Giàu lại cho rằng nó là một tác phẩm của “hào mục, sĩ phu”, và đặc biệt là có tính chất “Nam Kỳ” trong đó. Như đã thấy trong đoạn văn trên, ông ta đặc biệt nhấn mạnh tính chất “sĩ phu” và “Nam Kỳ” trong hành động phản kháng lệnh vua Tự Đức để “đi với dân” của “hào mục” và “sĩ phu Nam Kỳ”, như là một hành động chứng minh lòng yêu nước của người Việt. Và đây là lập luận mà ta sẽ thấy được sử dụng nhiều lần trong các tác phẩm sau này của ông Trần Văn Giàu.

Tuy nhiên, giống như ông Trần Huy Liệu, ông Trần Văn Giàu lại cũng chỉ đưa ra câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên như là một “sự thật lịch sử”, mà lại không hề cho biết về nguồn gốc xuất xứ của nó. Nghĩa là trong cương vị của một giáo sư trường Đại Học Sư Phạm, ông Trần Văn Giàu đã không cảm thấy cần phải chú thích cho người đọc về nguồn gốc xuất xứ của một câu với tầm vóc như vậy.

E.                Trần Văn Giàu – Nam Kỳ Kháng Pháp, Chống Xâm Lăng, 1956

Rồi trong cùng khoảng thời gian mà ông Trần Huy Liệu xuất bản bộ “Lịch sử tám mươi năm chống Pháp”, thì ông Trần Văn Giàu cũng cho ra đời bộ sử “Chống Xâm Lăng – Lịch Sử Việt Nam Từ 1858 Đến 1898” của mình[59]. Trong bộ sử thuộc loại “kinh điển” này, ông Trần Văn Giàu đã dùng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” cả thảy ba lần. Và điều đáng nói là mặc dù đã từng viết đúng câu “Phan, Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trong bài viết trên tờ tập san Đại Học Sư Phạm vào tháng 12 năm 1955, thì trong bộ sử “kinh điển”này ông giáo sư Trần Văn Giàu lại viết hay dịch nghĩa nó khác đi cả ba lần. Và những chỗ sai lạc đó vẫn còn y nguyên, khi ông Trần Văn Giàu cho tái bản bộ sử này vào năm 2001.

Lần đầu:

‘Phan, Lâm bán nước; triều đình khinh dân!’ nổi lên tiếng thét của nhân dân, nhất là nhân dân ba tỉnh miền Đông dưới quyền lãnh đạo của Trương-công-Định đương anh dũng kháng chiến khi được tin triều đình ký hòa ước cắt đất cho địch”[60]

Lần hai:

“… Triều đình cho rằng việc phía Bắc đang khẩn mà việc phía Nam thì ‘chưa có cơ hội’, nên lệnh cho Định đi làm lãnh binh trấn thủ Phú-yên (sic), cốt rút Định khỏi quần chúng ứng nghĩa mà trị Định về tội không tuân mạng. Định cứ không tuân mạng. Triều đình bực tức cách cả chức hàm của Định. Không màng đến áo mão triều đình, không cốt yên toàn chỗ ở không khói lửa, Định chịu chức tước của dân phong “Bình tây đại nguyên soái” gánh trách nhiệm của dân trao, tiếp tục kháng chiến, tuyên bố:

‘Phan, Lâm mãi quốc, triều đình khí dân’

(Phan-thanh-Giản và Lâm-duy-Hiệp phản nước, triều đình dối dân).”[61]

Lần ba:

“Pháp được Tự-đức cầu hòa, ký hòa ước trong lúc nó bị nguy khốn nhất. Ngược lại, nghĩa quân bất kể lệnh bãi binh của Huế, tiếp tục chiến đấu tuyên bố rằng Phan, Lâm bán nước, triều đình khinh dân.”[62]

Như vậy, ở lần đầu, ông Trần Văn Giàu viết trong ngoặc kép“Phan Lâm bán nước, triều đình khinh dân”, và gọi đó là “tiếng thét” của “nhân dân”, nhất là “nhân dân ba tỉnh miền Đông”. Tuy nhiên, vấn đề ở đây là nguyên văn câu này – theo ông Trần Huy Liệu, và cũng theo chính ông Trần Văn Giàu đã từng viết ra năm 1955 – thì không phải vậy, mà phải là “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Một đàng là tiếng Việt: “bán nước”, “khinh dân”, còn một đàng lại là tiếng Hán (Việt): “mãi quốc”, “khí dân”. Dù cho ý nghĩa có thể giống nhau, nhưng chữ viết thì hoàn toàn khác nhau. Nhất là một khi đã viết trong ngoặc kép, thì đó là một sự trích dịch nguyên văn, không thể nào được viết sai, dù chỉ là một chữ.

Lần hai, cũng chính trong cùng cuốn sách và chỉ khoảng mươi trang sau đó, thì ông Trần Văn Giàu viết đúng là “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Nhưng rồi ngay bên dưới đó thì ông lại dịch ra thành Phan Lâm “phản nước” và triều đình “dối dân”, thay vì “bán” nước và “bỏ” dân theo đúng ý nghĩa mà ông Trần Huy Liệu đã chú thích khi giới thiệu câu này trong bài viết “Việt Nam Thống Nhất Trong Quá Trình Đấu Tranh Cách Mạng” năm 1955 trên tờ Văn Sử Địa.

Lần ba, sau khi đã viết đúng “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trước đó, thì ông Trần Văn Giàu lại quay về với “Phan Lâm bán nước, triều đình khinh dân” một lần nữa. Tức là sau khi đã viết đúng, nhưng dịch sai, thành “phản” nước và “dối” dân trong lần hai, thì ông Trần Văn Giàu đã viết sai trở lại một lần nữa, với cách dịch chữ “khí” mà ông đã hiểu lầm là “khi”, như trong “khinh khi”. Trong lúc đúng như ông Trần Huy Liệu đã giới thiệu, thì nó phải là “khí” dân, tức là “bỏ” dân.

Do đó, có thể nhận thấy qua ba lần trích dẫn nói trên là mặc dù chỉ có tám chữ trong câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” mà thôi, nhưng ông giáo sư Trần Văn Giàu đã viết lộn tới lộn lui. Và quan trọng hơn hết, ông còn hiểu sai cả ý nghĩa của nó. Điều này khiến cho ta phải đặt câu hỏi rằng phải chăng trong thời gian đó ông Trần Văn Giàu quả tình không hiểu chữ Hán nhiều lắm, như ông đã tự thú nhận.[63] 

Mặc dù vậy, có thể thấy rằng ông Trần Văn Giàu một lần nữa đã sử dụng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” với sự chú trọng vào “tác giả” của nó, mà ông gọi đích danh là Trương Định. Ông Trần Văn Giàu cho rằng chính Trương Định đã “không màng áo mão triều đình, không cốt yên toàn chỗ ở không khói lửa” và đã dõng dạc “tuyên bố” câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói trên, chứ không phải là “nghĩa quân” hay “nhân dân” nào cả. Bên cạnh đó, ông Trần Văn Giàu đã không sử dụng câu trên để gọi đích danh Phan Thanh Giản ra và lên án “bán nước” như ông Trần Huy Liệu đã làm.

Do đó, trong khi ông Trần Huy Liệu luôn luôn trích dẫn câu này như là “nguyện vọng của nhân dân” để lên án bọn phong kiến đã câu kết với thực dân, thì ông Trần Văn Giàu lại cho rằng câu này đã nói lên tư tưởng của các “hào mục, sĩ phu Nam Kỳ”, mà Trương Định là người đại diện. Tức là mục đích của hai ông sử gia họ Trần trong việc sử dụng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và kể lại câu chuyện chung quanh nó có vẻ rất khác nhau.

Thêm một điều đáng để ý nữa, là trong loạt bài đấu tố Phan Thanh Giản trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử năm 1963 thì người viết không thấy có bài nào của ông Trần Văn Giàu, kể cả dưới bút hiệu thường dùng khi viết cho tờ Nghiên Cứu Lịch Sử của ông là Tô Minh Trung. Rất có thể là ông Trần Văn Giàu đã lấy bút hiệu “Nhuận Chi” để đóng góp trong loạt bài này[64]. Nhưng nếu là vậy thì rõ ràng ông Trần Văn Giàu đã cố tình không muốn dùng tên thật trong cuộc đấu tố vị đại thần đồng hương Nam Kỳ của ông.

F.                Trần Văn Giàu – “Các Nguyên Lý Của Đạo Đức Nho Giáo Ở Việt Nam Thế Kỷ XIX”, Nghiên Cứu Lịch Sử Số 128, 1969

Và sau khi ông Trần Huy Liệu qua đời năm 1969 thì ông Trần Văn Giàu vẫn tiếp tục phổ biến câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Nhưng trong thời gian này, ông Trần Văn Giàu nghiên cứu nhiều hơn về lịch sử tư tưởng Việt Nam. Do đó, trong một bài viết về Nho Giáo ở Việt Nam vào thế kỷ 19 trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử năm 1969, ông Trần Văn Giàu đã trở lại với câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, nhưng lần này ông ta chú trọng hơn nữa vào việc giải thích rằng nó đã nói lên tư tưởng của Trương Định và “những người xung quanh ông”.

Đáng chú ý hơn hết, ông Trần Văn Giàu là người đầu tiên, sau bao nhiêu năm trời, đã hé lộ cho người đọc được biết một thoáng về nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, trong bài viết nói trên, như sau:

“Nho giáo dạy trung với vua, không dạy trung với nước; nho giáo đồng nhất nước với vua, nhà nho gọi Đại Việt là đất của Lê Thái tổ, gọi Việt-nam là đất của Gia Long; suốt thời phong kiến, vua được xem như người chủ đất cao nhất; đặc biệt trong thời Nguyễn là thời quân chủ tập trung cao độ hơn tất cả các thời trước, thì chữ trung lại càng khắt khe vô cùng…

… Trái lại, trên thực tế lịch sử Việt-nam thế kỷ 19, nhiều sĩ phu, nhiều anh kiệt đã chứng tỏ bằng hành động rằng tư tưởng của họ rất xa lạ với tư tưởng ngu trung, rằng tư tưởng “điếu phạt” vẫn có sẵn trong đầu óc của họ, họ không nói lên được vì họ không được nói lên, nhưng họ dám làm khi cần thiết: các cuộc khởi nghĩa chống triều đình Nguyễn là bằng cớ hiển nhiên.

Hãy lấy một số sự kiện mà mọi người đều biết để nói lên các khía cạnh đáng chú ý của đạo trung của các sĩ phu yêu nước hồi thế kỷ 19.

“Khi vua không trung với nước thì bề tôi có cần thiết phải trung với vua nữa không và trong trường hợp đó bề tôi phải làm sao đây? Nửa phần thứ hai của thế kỷ 19, vấn đề ấy đã trở thành thực tế lịch sử chứ không phải là vấn đề lý thuyết mà các nho gia có thể lẩn tránh được như trước. Nhiều sĩ phu Việt-nam lúc này nhận thấy rằng có một cái cao hơn vua, phân biệt với vua, ấy là nước; khi có mâu thuẫn giữa trung vua với yêu nước, thì người dân phải đặt nước lên trên vua; khi vua không tận trung với nước thì bề tôi không bắt buộc phải tận trung với vua. Cuộc đấu tranh giữa tư tưởng yêu nước Việt-namtư tưởng trung quân nho giáo kể ra cũng rất gay go, nhiều sĩ phu nghiêng hẳn về yêu nước nhưng chưa thấy ai thoát khỏi chữ trung quân đã ăn sâu vào tâm hồn. Đó là ý nghĩa đạo đức chính trị của việc Trương Định dựng cờ nghĩa ở Tân hòa năm 1862. Năm 1862, trong lúc nhân dân Nam-kỳ lục tỉnh sôi nổi đánh Pháp và thu được nhiều thắng lợi trên chiến trường thì, nhân danh triều đình Huế, hai quan đại thần là Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp ký hòa ước với Pháp, cắt ba tỉnh miền đông Nam-kỳ nhường cho kẻ xâm lược. Tự Đức thăng chức lãnh binh cho Trương Định và ra lệnh cho Trương Định rút quân về trấn thủ An-giang, ở miền tây Nam-kỳ.

Trương Định và những người yêu nước xung quanh tính làm sao đây? Lòng dân và lòng quân muốn tiếp tục đánh giặc, không muốn cắt đất giảng hòa. Nhưng lệnh vua, mệnh vua có thể nào cưỡng lại mà không phạm đến đạo trung chăng? Cuối cùng, theo lời khuyên của nhiều sĩ phu, theo yêu cầu của nhân dân, Trương Định chống lại lệnh bãi binh của vua, nhận chức Bình tây đại nguyên soái của dân phong. Câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” nói lên tư tưởng của những người yêu nước xung quanh Trương Định, những câu ấy của Trương Định nêu lên khi chống lại mệnh vua, được người đương thời đồng ý cho đến cuối cùng, ngay Tự Đức cũng phải nhận là không sai và lấy đó để tự trách một cách bất lực và trễ tràng trong 8 bài vịnh về Nam-kỳ bị mất:

“…’Khí dân triều trữ cữu,

Mãi quốc thế gian bình,

Sử ngã chung thân điếm,

Hà nhan nhập miếu đình” …(1)

 

(Bỏ dân, triều đình làm một điều đáng trách,

Bán nước, việc ấy thế gian ai nấy đều tức giận;

Như vậy là một đời ta bị nhục nhã,

Còn mặt mũi nào mà vào được miếu đình khi chết?)’

 

  • Đoạn thơ này trích ra từ “ngự chế thi tập” trả lời những bạn nói rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” là bịa và trả lời cho những ai nói rằng Trương Định khởi nghĩa là ngầm theo lệnh của Tự Đức.”[65]

Như vậy, cũng cùng một câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, nhưng mục đích của ông Trần Văn Giàu khi dùng câu đó trong bài viết này thì rõ ràng rất khác với ông Trần Huy Liệu trong cuộc đấu tố Phan Thanh Giản năm 1963 trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử. 

Vì trong khi ông Trần Huy Liệu và những cán bộ của ông ta đã sử dụng câu này trong phiên tòa nói trên như một bằng chứng để chứng minh cho tội “mãi quốc” của Phan Thanh Giản qua sự lên án của “nhân dân”, thì ông Trần Văn Giàu lại dùng câu này để chứng minh rằng giai cấp sĩ phu Việt Nam ở thế kỷ 19 đã có những ý nghĩ và tư tưởng về khái niệm trung quân khác với những gì mà nho giáo dạy họ. Đó là do lòng “yêu nước” đặc thù của Việt Nam, nằm trong “tư tưởng yêu nước Việt Nam” đặc biệt của người Việt. Và điển hình cho điều này là một “sĩ phu” Nam Kỳ như Trương Định đã cùng với những “sĩ phu”, “hào mục” yêu nước chung quanh ông biểu lộ tư tưởng chống lại quân quyền đó – bằng cách nói lên câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” như trên.

Nhưng vì là người đã từng giới thiệu câu này với độc giả cùng lúc với ông Trần Huy Liệu, mà lại không hề chú thích về nguồn gốc của nó, cho nên ông Trần Văn Giàu ít nhiều cũng đã góp phần trong việc tạo ra một lớp màn bí mật vây phủ quanh câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Rồi có lẽ cũng vì chính là người giới thiệu câu này cùng lúc với ông Trần Huy Liệu từ năm 1955, cho nên ông Trần Văn Giàu đã tự cảm thấy có trách nhiệm phải bảo vệ cho cái “sự thật lịch sử” đó.

Có lẽ rất nhiều người đã thắc mắc về nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, từ khi nó xuất hiện vào năm 1955 cho đến năm 1969 khi ông Trần Huy Liệu qua đời. Vì vậy, sau bao nhiêu năm im lặng về nguồn gốc xuất xứ của câu này, ông Trần Văn Giàu cuối cùng đã phải viết ra một lời để giải thích về vấn đề đó.

Và ông đã làm điều này bằng một “dẫn chứng” hoàn toàn mới lạ. Như có thể thấy ở cuối đoạn văn trên, ông Trần Văn Giàu nói rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã hiện hữu vào thời gian đó, bởi chính vua Tự Đức cũng phải tự nhận rằng câu này “không sai”. Để rồi nhà vua đã phải “lấy đó để tự trách” cho sự “bất lực” của mình “trong 8 bài vịnh về Nam-kỳ bị mất”.

Để nhắc lại, ông Trần Văn Giàu đã chú thích rất cẩn thận về vấn đề này như sau:  

“(1) Đoạn thơ này trích ra từ “ngự chế thi tập” trả lời những bạn nói rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” là bịa và trả lời cho những ai nói rằng Trương Định khởi nghĩa là ngầm theo lệnh của Tự Đức.” 

Nghĩa là sau bao nhiêu năm bị “những bạn” nói trên cho rằng câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” là sản phẩm bịa đặt, vì lẽ chưa bao giờ nguồn gốc xuất xứ của nó được chứng minh bởi ông và ông Trần Huy Liệu, những người đã phổ biến nó trong các tác phẩm sử học của mình, nên ông Trần Văn Giàu cuối cùng mới chịu/phải lên tiếng giải thích.

Thế nhưng với cách giải thích như trên thì ông Trần Văn Giàu lại càng làm cho sự việc thêm rối loạn hơn, nếu không muốn nói rằng ông chẳng giải thích được gì cả. Mà nó chỉ cho thấy rõ hơn sự túng quẫn của ông khi bị chất vấn về nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Trước nhất, trong đoạn thơ trích ngang này, ông Trần Văn Giàu chưa bao giờ chứng minh rằng: 1) bài thơ đó là của vua Tự Đức làm; 2) nhà vua đã từng đọc hay nghe được câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”; 3) nhà vua đã công nhận rằng câu này là đúng; và 4) nhà vua đã quyết định sử dụng nó trong bài thơ trên để tự trách mình.

Kế đến, cho dù có chứng minh được những điều trên, ông Trần Văn Giàu vẫn không thể giải thích hay chứng minh được rằng câu này là do “nhân dân miền Nam”, do “nghĩa quân Trương Định”, hay do chính Trương Định, làm ra. Cũng như họ đã đề nó lên trên lá cờ khởi nghĩa của mình.

Nghĩa là ông Trần Văn Giàu không hề cho thấy có một sự liên hệ nào giữa câu“Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và bài thơ nói trên, mà ông nói rằng của vua Tự Đức. 

Mà khi giới thiệu bài thơ “ngự chế” như trên, một điều duy nhất mà ông Trần Văn Giàu có thể chứng minh được, là bài thơ này có hai cặp chữ “mãi quốc” và “khí dân” giống như 4 trong số 8 chữ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Và sự liên hệ giữa cả hai chỉ có vậy mà thôi.

Do đó, khi đưa ra một bài thơ không có gốc tích rõ ràng, không đá động gì đến Phan Thanh Giản – để chứng minh cho sự có thật, không phải là “bịa đặt”, của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” – như trên, thì ông Trần Văn Giàu chẳng những đã không giải thích được gì về nguồn gốc xuất xứ của câu đó, mà chỉ làm cho rối loạn mù mờ hơn nữa mà thôi.

Đó là chưa nói đến việc khi giới thiệu bài thơ này là của vua Tự Đức như vậy, thì ông Trần Văn Giàu đã quy cho vua Tự Đức, một ông vua nổi tiếng hay chữ, sự dốt nát vì đã dùng sai chữ Hán, mà lại là hai chữ thuộc loại sơ đẳng, khi nhà vua viết “mãi” quốc thay vì “mại” quốc trong bài thơ. Vấn đề cực kỳ oái oăm này sẽ được người viết bàn đến với nhiều chi tiết hơn ở Phần 3, khi đi tìm tác giả của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. 

Tóm Tắt Phần 1

Tóm lại, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” chỉ xuất hiện tại miền Bắc Việt Nam từ sau năm 1954. Trước đó, trong sách vở bằng chữ Quốc Ngữ trên cả nước, chỉ thấy những lời ngợi khen Phan Thanh Giản.

Nhưng vào năm 1963, tờ Nghiên Cứu Lịch Sử do ông Trần Huy Liệu làm chủ nhiệm đã tiến hành một cuộc “đánh giá” Phan Thanh Giản, mà thực chất chính là một cuộc đấu tố. Bởi vì cuộc đánh giá, hay phiên tòa đấu tố này, đã được sắp xếp để dựa vào câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” mà buộc tội “mãi quốc” cho Phan Thanh Giản. Và phiên tòa này, dưới sự chủ tọa của ông Trần Huy Liệu, đã nhất quyết không khoan hồng chút nào với “tội nhân lịch sử” Phan Thanh Giản, vì họ cho rằng ông đã “sợ giặc đầu hàng” và “đi ngược với nguyện vọng của nhân dân” thời đó là đánh Pháp.

Nhưng không phải mãi đến năm 1963 và với loạt bài trên tập san Nghiên Cứu Lịch Sử mà ông Phan Thanh Giản mới bị các sử gia miền Bắc lên án “mãi quốc”,  cộng thêm tội “sợ giặc đầu hàng”, với một bằng chứng duy nhất là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”.

Mà ngay giữa thập niên 1950, hay chính xác hơn là vào tháng 8 năm 1955, tờ tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử do ông Trần Huy Liệu lãnh đạo đã bắt đầu giới thiệu câu này. Rồi sau đó, trong khoảng thời gian từ năm 1955 đến năm 1957, hai vị lãnh đạo của ngành sử học miền Bắc là ông Trần Huy Liệu và ông Trần Văn Giàu đã liên tục giới thiệu nó với độc giả, cũng như đem nó vào trong trường học.

Trong những tác phẩm lịch sử nói trên của hai sử gia họ Trần, đặc biệt là ông Trần Huy Liệu, thì câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã luôn được đem ra mỗi khi nói đến Phan Thanh Giản và cuộc kháng chiến chống Pháp của Trương Định – để biểu hiện một sự tương phản giữa giai cấp nông dân và nhân dân một bên, với giai cấp phong kiến và thực dân đối nghịch ở bên còn lại. Phan Thanh Giản được coi như một nhân vật phản diện hàng đầu, vì được cho là người đại diện cho bọn phong kiến đã thông đồng câu kết với thực dân Pháp để bán nước của “nhân dân ta” cho chúng. Còn theo ông Trần Văn Giàu thì hình ảnh Trương Định lại được đưa ra như một anh hùng dân tộc, tuy xuất thân “hào mục, sĩ phu”” nhưng vì có tinh thần “yêu nước” đặc biệt của người Nam Kỳ, nên đã khẳng khái chống lại mệnh vua.

Tóm lại, hai vị sử gia họ Trần ở miền Bắc đã nỗ lực vẽ ra một bức tranh lịch sử của xứ Nam Kỳ vào thập niên 1860. Và họ đã xây dựng nên câu chuyện lịch sử đó bằng cách dựa vào câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” và câu chuyện chung quanh nó.

Để rồi đến năm 1963 thì tờ Nghiên Cứu Lịch Sử dưới sự lãnh đạo của ông Viện Trưởng Viện Sử Học Trần Huy Liệu mới thực hiện một phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản. Trong phiên tòa này, câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được sử dụng triệt để và trong nhiều vai trò khác nhau để kết tội Phan Thanh Giản. Nó vừa là một bản án, vừa là một bằng chứng cho bản án đó, lại vừa là một bằng chứng cho cái gọi là “nguyện vọng của nhân dân” để các sử gia miền Bắc sử dụng trong việc “nhất trí” kiên quyết không khoan hồng cho tội “mãi quốc” của bị can Phan Thanh Giản. Có thể nói rằng nó chính là một thứ “thần chú vạn năng”.

Thế nhưng không có một vị sử gia miền Bắc nào, trong suốt thời gian từ khi ông Trần Huy Liệu đưa câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” ra trình làng vào năm 1955 cho đến khi ông ta qua đời vào năm 1969, chịu đặt ra một câu hỏi về nguồn gốc xuất xứ cũng như về tính xác thực của nó. Mà tất cả đều viết y theo những gì ông Trần Huy Liệu đã từng giới thiệu về câu này. Kể cả bài viết mở màn phiên tòa năm 1963 trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử của hai ông Đặng Huy Vận – Chương Thâu, khi hai ông đã chép lại gần như y nguyên những gì ông Trần Huy Liệu viết về câu này vào năm 1955 trên số 9 tờ Văn Sử Địa.

Có nghĩa là câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã trở nên một “sự thật lịch sử” đối với giới sử học miền Bắc.

Chính vì sự chấp nhận không điều kiện này mà câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” đã được đóng vai trò quan trọng bậc nhất trong việc kết án bán nước cho Phan Thanh Giản trong phiên tòa đấu tố năm 1963 trên tờ Nghiên Cứu Lịch Sử. Rồi trong những năm sau đó, tờ Nghiên Cứu Lịch Sử vẫn tiếp tục phổ biến câu này mỗi khi nói về Phan Thanh Giản hoặc Trương Định. Thậm chí cho đến khi ông Trần Huy Liệu qua đời thì ông Trần Văn Giàu vẫn tiếp tục dùng câu này trong các công trình nghiên cứu về tư tưởng yêu nước Việt Nam của ông ta.

Hai ông Trần Huy Liệu và Trần Văn Giàu là hai bậc trưởng thượng đã đào tạo ra nhiều thế hệ giáo sư sử học tại Việt Nam, trong đó có “tứ trụ” Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn và Trần Quốc Vượng. Trong số bốn vị giáo sư này, ba người đã tiếp tục phổ biến câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”, như đã nói trong phần Dẫn Nhập. Mà họ không hề làm phận sự của một giáo sư bộ môn lịch sử – là phải tìm hiểu cặn kẽ về một câu với tầm vóc lịch sử như vậy. Giỏi lắm thì họ có đặt chút nghi ngờ về xuất xứ của câu này, nhưng rồi lại vẫn tiếp tục cho rằng đó là một nguồn dư luận cần phải được ghi nhận.

Cho nên mặc dù đã có đến hai cuộc hội thảo với tầm cỡ quốc gia về Phan Thanh Giản vào năm 1994 và 2003, nhưng lý lịch của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” vẫn mù mờ, vì không hề được xét đến. Hậu quả là ngày hôm nay nó đã trở thành một thứ kiến thức phổ thông ở Việt Nam. Cùng với câu chuyện được dựng lên chung quanh nó, câu này đã được chấp nhận trên toàn quốc Việt Nam như là một sự thật lịch sử.

Như đã trình bày trong phần Dẫn Nhập, một trong những mục đích của bài viết này là tìm hiểu về lai lịch và tác giả của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân”. Và người viết sẽ làm điều đó trong Phần 3. Còn trong Phần 1 trên đây, người viết đã cho thấy ảnh hưởng sâu rộng của câu này, từ vai trò “thần chú vạn năng” trong phiên tòa đấu tố Phan Thanh Giản cho đến vị thế “sự thật lịch sử” của nó ngày nay.

Nhưng nó có phải là một “sự thật lịch sử”, như đã được trình bày bởi các sử gia  miền Bắc hay không? Câu hỏi này chưa bao giờ được trả lời.

Do đó, trước khi đi tìm nguồn gốc xuất xứ của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” trong Phần 3, người viết cần phải  xác định xem câu này và câu chuyện chung quanh nó – như đã được tạo dựng bởi hai ông Trần Huy Liệu và Trần Văn Giàu – có đúng với lịch sử hay không.

Và vì thế, trong Phần 2 dưới đây, từ chương IV đến chương XI, người viết sẽ nghiên cứu các tài liệu quan trọng và liên quan của thời gian này; để tìm hiểu và xác định về mức độ trung thực lịch sử của câu “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” cùng với câu chuyện chung quanh nó.


Vài Nét Về Tác Giả

11

Winston Phan Đào Nguyên là Luật Sư Tiểu Bang California và Liên Bang Mỹ.  Hành nghề tại California từ năm 1990.
Cử Nhân Khoa Lịch Sử Bằng Danh Dự (B.A., cum laude, History Departmental Honors) tại UCLA, 1987, và Tiến Sĩ Luật Khoa (J.D.), Boalt Hall School of Law, UC Berkeley, 1990.
Là tác giả của hai bài nghiên cứu về Petrus Trương Vĩnh Ký:
Minh Oan Cho Petrus Trương Vĩnh Ký Về Câu “Ở Với Họ Mà Không Theo Họ”, 2017
Petrus Key Và Petrus Ký – Chuyện Một Lá Thư Mạo Danh Trương Vĩnh Ký Vào Thế Kỷ 19, 2018

8 thoughts on “Phan Thanh Giản và vụ án “Phan Lâm Mãi Quốc, Triều Đình Khí Dân”- Phần 1

  1. Tội của cụ Phan và 2 người con thì có nhiều tài liệu của cả Nam triều và Pháp ghi lại chứ không phải có mỗi 8 chữ trên Phan luật sư ạ.
    Mời luật sư xem bài thơ điếu cụ Phan của cụ Đồ Chiểu xem đây là khen hay chê cụ Phan đây https://www.thivien.net/Nguy%E1%BB%85n-%C4%90%C3%ACnh-Chi%E1%BB%83u/%C4%90i%E1%BA%BFu-Phan-Thanh-Gi%E1%BA%A3n/poem-XpUC1gXrcDCwd9qvAT2vJw.
    Thiết nghĩ, cụ Phan sống không ích nước bằng Phú Bật, chết chả lợi nhà như Trương Tuần, nghĩ là khen thì cũng lạ.

  2. Ông Đinh Bất Tam đọc hết bài chưa và có thấm chút nào sự cởi mở về học thuật, chấp nhận dị biệt? Tôi gốc Bến Tre nhưng tôi thấy chúng ta không nên mượn lời cụ Đồ Chiểu để chê trách cụ Phan Thanh Giản mà nên dựa vào những phân tích cụ thể, có căn cứ vững chắc như trong bài. Tôi chắc chắn ông ở miền ngoài nên mới có những lời lẽ hằn học như thế với tiền nhân, cụ Phan làm gì được khi quân Pháp quá mạnh còn quân triều đình chiến thuật cổ lỗ, tầm nhìn chỉ huy lạc hậu giống như vũ khí của họ? Không nên lấy cụ Phan đổ thừa cho việc mất 3 tỉnh miền Đông, trách là nên trách vua nhà Nguyễn quá bảo thủ không chịu đổi mới đất nước để sớm phải lâm cảnh nước mất nhà tan.

    • Phan luật sư viết dài quá nên tôi chưa đọc kỹ toàn bài, nhưng ngay cái tiêu đề và lời dẫn nhập đã thấy ngay ý đồ chuyển vụ án “Phan Thanh Giản bán nước” sang một vụ án “Một câu kết tội 8 chữ chưa rõ nguồn gốc”.
      Lời dẫn nhập ngày nay: “Có lẽ ít có nơi đâu trên thế giới mà một câu gồm 8 chữ và không có xuất xứ rõ ràng lại được đem ra làm bằng chứng, mà lại là bằng chứng độc nhất, để buộc tội ‘bán nước’ cho một nhân vật lịch sử.” đã khiến cho cả bài viết dài lê thê phía sau thành vô giá trị.
      Việc nhập nhằng ngày xưa đem bài thơ cụ Phan tự điếu mình biến thành bài thơ cụ Đồ Chiếu điếu cụ Phan (xem chi tiết trong link phía trên) cang khiến dân tình nghi ngại thêm.
      Việc nào ra viêc ấy, công ra công tội ra tội. Việc học trò và con cháu cụ Phan kính trọn cụ vì chuyện làm Thầy, làm Cha là một chuyện. Còn chuyện cụ làm Chánh sứ thay mặt triều đình Huế đi thương thảo rồi kí hiệp Hòa ước Nhâm Tuất bán 3 tỉnh miền Đông, 5 năm sau đang ngối ghế Kinh lược sứ 3 tỉnh miền Tây lại ra lệnh giao các thành miền Tây cho Pháp mà không hề kháng cự lại là chuyện khác. Giấy ngà mực tàu rành rành ra đấy, bút sa gà chết, tội làm Quan bán nước không bao giờ xóa được.
      Dẫu biết là hoàn cảnh Đại Nam lúc đấy thì sớm muộn cũng bị Pháp cướp mất cả, không cụ Phan thì cũng có cụ khác đứng ra kí tên bán nước, nhưng xóa sạch tội cho cụ Phan thì xương máu, tính mạng của chư vị anh hùng vị quốc vong thân Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu, Trương Công Định, Phan Đình Phùng, Đinh Công Tráng và trăm nghìn liệt sĩ cần vương kháng Pháp hữu danh và vô danh khác là vô ích sao ???
      Về tội bán nước của cụ Phan thì đã có bài viết nêu rất chi tiết trên website này, tôi xin phép được nhắc lại https://nghiencuulichsu.com/2017/07/04/phan-thanh-gian-ke-ban-nuoc-duoc-dung-den-tho/

      • Phản quốc mà uống giấm pha á phjện để chết trong đau đớn làm gì hả Đinh Ba Phân? Sau không sống để hưởng vinh hoa phú quý? Ông chưa đọc hết bài mà nói năng hàm hồ, nông cạn! Cụ Phan không muốn người dân hy sinh vô ích, tự thấy việc làm của mình dù trước sau gì cũng bị búa rìu người đời phán xét theo kiểu hẹp hòi như ông mà đành tuẫn tiết. Xin hãy tìm hiểu kỹ mọi chuyện theo đa chiều để có cái nhìn khách quan, đừng bắn phá không ngừng vào quá khứ đau thương của tiền nhân và dân tộc chỉ vì lợi ích hẹp hòi của một nhóm người nào đó.

  3. Để tôi trích dẫn đoạn giữa bài viết trên xem cụ Phan ‘tự sát’ như thế nào nhé:

    Thơ gởi Trào đình đã lâu, Vua Tự Đức giận phản thần mà không thèm trả lời. Đợi hoài không thấy vua hồi âm, Phan Thanh Giản lo sợ: tội cũ nộp 3 tỉnh miền Đông chưa xử, nay lại nộp tiếp 3 tỉnh miền Tây nữa. Biết là không thể thoát khỏi tội chết, Phan rất khôn ngoan “đi trước một bước” uống á phiện tự sát.

    Bức thơ đề ngày 4.8.1867 của Trung tá Ansart, người đã chứng kiến những giây phút cuối cùng của Kinh lược sứ Phan Thanh Giản, gởi cho tướng Tham mưu trưởng Reboul kể lại từng chi tiết một về những gì mà ông ta cho rằng mình đã trực tiếp nghe thấy:

    <>

    Tuy tuyệt thực rồi uống á phiện tự sát để trốn phạt tội nhưng Phan Thanh Giản phút cuối vẫn còn tiếc nuối cái mạng. Theo thơ tường trình của Ansart kể về những giờ cuối đời của ông nầy:

    <>

    Ngài nói cũng có điểm đúng đấy: không nên đặt lợi ích hẹp hòi của nhóm người họ Phan nào đó lên trên lợi ích to lớn của trăm họ nước Việt.

    • Bài viết của Tiêu là ai, không dẫn nguồn mà cũng bày đặt trích dẫn lung tung. Theo một số cmt bên dưới phản ánh đây là bài của Trần Trọng Kim, một nhân vật xứ Bắc Kỳ vốn ác cảm với cụ Phan là dân Nam Kỳ.
      Bao nhiêu đó cũng đủ hiểu! Không cần nói thêm nhé…

  4. Trong phản hồi trước tôi nói là chưa đọc Kỹ toàn bài chứ không nói là chưa đọc, ông nên đọc cho thật kỹ vào nhé, tôi chỉ viết ngắn gọn thôi.
    Sau là một bài viết về cụ Phan, có vẻ nhẹ nhàng hơn, và có cả số hiệu tài liệu của Pháp https://trithucvn.org/van-hoa/phan-thanh-gian-duoi-mat-nguoi-phap-qua-vai-tai-lieu.html .
    Thêm một bài khác về thành tích của con cụ Phan đây: http://www.honvietquochoc.com.vn/bai-viet/696-con-duong-mang-ten-phan-liem.aspx
    Xin nói rõ rằng tôi không bắn phá lịch sử, mà chỉ cố gắng ngăn chặn viêc tẩy xóa lịch sử, khơi nguồn việc này chính là Phan luật sư.

  5. Pingback: Đọc nghiên cứu lịch sử “Phan Thanh Giản và vụ án Phan Lâm Mãi Quốc Triều Đình Khí Dân” của Winston Phan Đào Nguyên | Nghiên Cứu Lịch Sử

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s