Nội chiến Chad và Chiến tranh Libya – Chad: 30 năm giằng xé một đất nước

chad-map

Long Vũ / ncls group

Nếu bầu chọn ra một quốc gia mong manh và chia rẽ nhất thế giới, quốc gia Bắc Phi Cộng hòa Chad (hoặc Tchad, Sát tùy cách gọi) xứng đáng 1 vị trí top đầu. Với tỷ lệ hồi giáo/Thiên chúa giáo luôn sấp xỉ 50/50, mọi quy luật chính trị thông thường ở các nước khác như mạnh được yếu thua hay thiểu số phục tùng đa số hoàn toàn vô nghĩa ở đất nước này. Trong hơn trăm năm qua, người Hồi giáo và Thiên chúa giáo ở Chad dù có lúc trực tiếp bắn nhau, có lúc không, nhưng thường trực sống trong thù địch và đối đầu. Chỉ có điều, trong lịch sử xung đột dai dẳng đó, họ cũng một lần buộc phải chiến đấu cùng nhau. Đó là khi gã hàng xóm phương Bắc khó chịu của họ, Libya, suýt chút định giải quyết xung đột ở Chad bằng cách….thôn tính một nửa đất nước này!

1/ Bối cảnh phân chia và xung đột tôn giáo ở Cộng hòa Chad sau độc lập.
Đất nước Chad trước khi độc lập nằm trong một liên bang thuộc địa gọi là ”Châu Phi xích đạo thuộc Pháp”, tương đương với 4 quốc gia ngày nay là Chad, Cộng hòa Trung Phi, Cộng hòa Congo và Gabon. Trong 4 thuộc địa này, Chad là thuộc địa đặc biệt. Miền Bắc Chad bị ngăn cách với phần còn lại bởi một vùng rộng lớn tách biệt bất khả xâm phạm của sa mạc Sahara, nơi người Pháp không thể đi qua. Cách duy nhất đến được, là đi qua Libya ở phía Bắc lúc này là thuộc địa của Ý. Vì vậy, quyền kiểm soát của người Pháp ở miền Bắc Chad chỉ có trên danh nghĩa. Những bộ lạc du mục Hồi giáo Bắc Chad trên thực tế duy trì sự tự do tương đối của mình khỏi chính quyền thực dân.

Năm 1960, người Pháp trao trả độc lập cho Cộng hòa Chad. Lãnh thổ Cộng hòa Chad lúc này bao gồm cả vùng phía Bắc của người Hồi giáo và phía Nam của người Thiên chúa giáo. Dân số 2 vùng là cân bằng 50/50. Nhưng do chính quyền cai trị của người Pháp đặt tại thủ đô N’Djamena, một thành phố miền Nam, nên khi trao trả độc lập chính quyền mới đã được giao vào tay những người Thiên chúa giáo. Tổng thống đầu tiên của Chad, François Tombalbaye, là một Kito hữu.

Những người Hồi giáo ở miền Bắc dĩ nhiên không bằng lòng với điều này. Nhưng nếu họ đơn giản là muốn ly khai và thành lập nhà nước riêng cho mình thì điều đó không thành vấn đề. Vấn đề ở đây, là họ muốn chiếm cả miền Nam Chad, chiếm lấy thủ đô N’Djamena với lý do đưa ra ”N’Djamena là một thành phố nằm trên tuyến đường thương mại của Thế giới Hồi giáo”. Năm 1965, ở Sudan, những người Hồi giáo Chad thành lập ” Mặt trận giải phóng dân tộc của Chad” – FROLINAT, tiến hành cuộc nổi dậy vũ trang nhằm lật đổ chính phủ của Tổng thống François Tombalbaye

1

2/ Nội chiến Chad lần 1 (1965 – 1979) và vai trò của Libya.

Cuộc nội chiến Chad nổ ra vào năm 1965 sau sự thành lập của FROLINAT. Lực lượng này nhận được sự hỗ trợ của các nước Hồi giáo xung quanh là Libya, Sudan và Niger. Tuy nhiên, sự hỗ trợ đó giới hạn trong vũ khí và tài chính. Mặc dù các bộ lạc Hồi giáo miền Bắc Chad có quan hệ gần gũi với các bộ lạc miền Nam Libya, vua Idris của Libya đã từ chối đưa quân đội của mình đến tham chiến ở Chad.

Lý do vua Idris của Libya không muốn can dự sâu vào Chad là do muốn giữ quan hệ với Pháp. Năm 1947 sau Thế chiến thứ 2, phát xít Ý đã bị đánh bại và Libya trở thành nước độc lập. Nhưng từ đó đến năm 1951, Libya được Anh và Pháp ủy trị. Năm 1951, vua Idris trở về tiếp quản nước Libya độc lập. Thời kỳ đầu, người Pháp đã giúp vua Idris rất nhiều trong việc xây dựng chính quyền và đất nước Libya. Mối quan hệ giữa Pháp là Libya từ đó về sau vẫn có mối liên kết rõ ràng, thậm chí ảnh hưởng của Pháp đối với Libya còn lớn hơn cả của người Ý, những kẻ thống trị cũ của Libya. Vua Idris của Libya không muốn phá hỏng mối quan hệ này, nên đã chọn cách tránh xa các xung đột ở các thuộc địa cũ của Pháp ở châu Phi.

Trong 5 năm đầu tiên, từ 1965 đến 1969, cuộc nội chiến ở Chad diễn ra cân bằng. Mặc dù quân nổi dậy FROLINAT có ưu thế vượt trội về quân số (từ 5.000 đến 10.000 quân so với chỉ khoảng 3.000 quân của chính phủ Chad), nhưng vì thiếu sự hỗ trợ của nước ngoài đã khiến họ không thể giành ưu thế trên chiến trường. Dù quân nổi dậy kiểm soát phần lớn diện tích đất nước, nhưng họ không thể tiếp cận thủ đô N’Djamena.

Phía bên kia, chính phủ của François Tombalbaye đã phải cầu cứu đến nước Pháp. Với tư cách là thuộc địa cũ, François Tombalbaye đề nghị người Pháp gửi quân đội đến bảo vệ chính phủ của ông. Nhưng cũng như vua Idris của Libya, người Pháp không muốn phá hỏng quan hệ Libya-Pháp, nên họ chỉ giúp chính phủ Chad của François Tombalbaye một số phi công và cố vấn quân sự Pháp.

2

Nhưng mọi chuyện đã thay đổi từ năm 1969. Đại tá Muammar Gaddafi đảo chính lên nắm quyền ở Libya. Lúc này, việc giữ quan hệ với Pháp vẫn được Gaddafi coi trọng nhưng không phải là ưu tiên số một. Điều quan trọng nhất với Libya của Gaddafi là mở rộng ảnh hưởng của Hồi giáo ra khắp châu Phi, đến cả những quốc gia xa xôi như Uganda hay tận Liberia ở Tây Phi. Và dĩ nhiên, láng giềng Chad ngay sát phía Nam Libya phải được giải quyết. Sau khi lên nắm quyền, Gaddafi đã nhanh chóng bơm thêm nhiều tiền và vũ khí hiện đại cho quân nổi dậy Chad, đồng thời cho thấy sẵn sàng gửi quân can thiệp vào Chad nếu cần.

Sự thay đổi chính phủ ở Libya cũng tác động đến người Pháp. Chính phủ Pháp thấy rằng cần thiết phải giữ cho chính quyền Chad của François Tombalbaye đứng vững trong khi vẫn phải giữ cân bằng quan hệ với Libya, quốc gia bán dầu giá rẻ số 1 cho nước Pháp. Từ năm 1970, chiến dịch Bison (L’opération Bison) của quân đội Pháp diễn ra đã không vận vài trăm binh lính chính quy và hơn 1.000 nhân viên kỹ thuật Pháp đến giúp đỡ chính phủ Chad. Việc làm chính của quân đội Pháp trong chiến dịch này là xây dựng các công trình phục vụ chính phủ và người dân Chad, cũng đồng thời giúp họ phát triển lực lượng vũ trang chống lại quân nổi dậy được Libya chống lưng. Ngoài ra, Pháp cũng đề nghị một số đồng minh của mình là Trung Phi, Zaire hay Senegal,…gửi quân đến Chad khi cần, đổi lại Pháp sẽ cung cấp viện trợ cho các nước này.

Tuy nhiên, chiến dịch ở quân đội Pháp ở Chad, dù cố hết sức tránh xa hoạt động quân sự, cũng không tránh khỏi bị quân nổi dậy tấn công. Quân nổi dậy thân Libya thường xuyên tấn công phục kích các đoàn xe, tuần tra của Pháp và phá hoại các công trình người Pháp xây dựng. Từ năm 1969 đến 1971, đã có hơn 50 binh sĩ và nhân viên Pháp bị quân nổi dậy thân Libya giết. Với những thiệt hại đó, tháng 7 năm 1971 quân đội Pháp giải thể Bộ chỉ huy quân sự Pháp ở Chad chỉ sau 2 năm, và ngừng chiến dịch triển khai quân ở đây

3

3/ Cuộc đảo chính lật đổ François Tombalbaye (1975) và thành lập chính phủ Đoàn kết dân tộc ở Chad

Trong khi sự triển khai của quân đội Pháp giúp củng cố chính quyền Chad, thì tổng thống François Tombalbaye lại cho thấy sự yếu kém của mình. Trong khi chưa dẹp được cuộc nổi dậy của miền Bắc, ông lại mâu thuẫn với chính các đồng minh miền Nam của mình. Tai hại nhất là việc ông đổ lỗi cho quân đội chính phủ Chad về những thất bại trên chiến trường. Điều này làm các binh sĩ Chad, những người đổ máu trên mặt trận để bảo vệ chính phủ của François Tombalbaye, cảm thấy bị xúc phạm và quay ra chống đối François Tombalbaye. Đáp lại, François Tombalbaye cho bắt giam nhiều tướng quân đội, trong đó có tướng Félix Malloum rất được kính trọng lúc đó.

Sáng sớm ngày 13/4/1975, quân đội Chad bất ngờ làm đảo chính và giết hại Tổng thống François Tombalbaye với cáo buộc ”gây chia rẽ dân tộc”. Ngay sau đó, chính phủ quân sự lên nắm quyền, đứng đầu bởi tướng Félix Malloum, một nhân vật được người dân Chad hết sức kính trọng. Chính phủ quân sự thực hiện ngay lập tức việc thả các tù nhân chính trị, bao gồm cả nhiều thủ lĩnh nổi dậy miền Bắc với hy vọng có thể hòa giải kết thúc nội chiến.

Việc làm của Félix Malloum đã phát huy hiệu quả. Quân nổi dậy miền Bắc đồng ý ngừng bắn và đàm phán thành lập chính phủ Liên hiệp.Tổng thống Félix Malloum đã mời Hissène Habré, một người Hồi giáo miền Bắc làm thủ tướng, trở thành thủ tướng Hồi giáo đầu tiên của Cộng hòa Chad. Các vị trí trong Quốc hội cũng được chia đều lại cho các đại diện miền Bắc. Cùng với đó, Tổng thống Félix Malloum cũng cho quân đội Pháp ở Chad được rút về nước, nhưng vẫn giữ lại 200 chuyên gia và cố vấn để giúp đỡ người dân Chad.

Chính phủ Đoàn kết dân tộc của Chad đã thắp nên hy vọng kết thúc cuộc nội chiến Chad đã kéo dài 10 năm. Nhưng điều đó không kéo dài lâu. Những mâu thuẫn không dễ giải quyết giữa các nhóm tôn giáo trong chính quyền lẫn người dân Chad đã làm chính phủ Đoàn kết của Chad không thể hoạt động hiệu quả. Cuối cùng, nó đã bị tan rã vào năm 1977 sau sự phản bội của phe Hồi giáo.

4

5

4/ Phe Hồi giáo bội ước và chiến thắng – Kết thúc nội chiến Chad lần 1.

Vẫn có những người không ủng hộ chính phủ Đoàn kết của Félix Malloum và Hissène Habré. Trong số này, có Goukouni Oueddeï, một tướng nổi dậy của FROLINAT. Goukouni Oueddeï từng sống ở Libya và có quan hệ rất mật thiết với người Libya, kể cả lãnh đạo Muammar Gaddafi. Khi chính phủ đoàn kết đươc thành lập với sự tham gia của người Hồi giáo miền Bắc, Goukouni Oueddeï vẫn không chấp nhận tham gia và tiếp tục nhận vũ khí của Libya để chống lại chính phủ Chad.
Năm 1977, nhiều sự kiện diễn ra trong khối Arab. Ai Cập trục xuất các cố vấn Liên Xô, nên một lượng lớn vũ khí và cố vấn Liên Xô đã chuyển từ Ai Cập qua Libya. Tháng 7 năm 1977, Libya và Ai Cập nổ ra chiến tranh nhằm giành vị thế lãnh đạo khối Arab. Kết quả là Libya thất bại muối mặt và phải chấp nhận để Ai Cập tiếp tục giữ vị thế ”anh cả khối Arab”.

Không thể cạnh tranh trong khối Arab, Gaddafi chuyển sang mạnh tay ở châu Phi. Từ mùa hè năm 1977, lần đầu tiên những vũ khí hiện đại của Liên Xô được Libya trao cho quân nổi dậy Chad. Lần đầu tiên trong cuộc chiến, tên lửa và pháo phòng không được quân nổi dậy sử dụng, làm bất ngờ cả chính phủ Chad lẫn Pháp.

Khoảng cuối năm 1977, một máy bay C-47 và một Douglas DC-4 của không quân Chad bị bắn hạ bằng tên lửa SA-7. Điều này làm chính phủ Chad không tin vào mắt mình do họ không nghĩ quân nổi dậy sở hữu phòng không mạnh đến thế. Bị bất ngờ, tổng thống Félix Malloum phải nhờ quân đội Pháp trở lại ngăn cản quân nổi dậy tiến như vũ bão.

Quân đội Pháp không ngần ngại gửi quân đến chặn quân FROLINAT ở phía Bắc thủ đô N’Djamena. Và họ đã lĩnh trọn cú đấm vào mặt: 2 máy bay SEPECAT Jaguar 5 bị bắn rơi và 18 lính Pháp bị giết. Tin 2 phi cơ hiện đại của Pháp bị quân nổi dậy Chad bắn hạ làm chấn động dư luận Pháp lúc bấy giờ. Nhưng may mắn là quân đội Pháp cũng đã tiêu diệt được 60 quân nổi dậy FROLINAT và tạm thời bảo vệ được thủ đô N’Djamena.

6

Nhưng mọi nỗ lực bảo vệ N’Djamena của quân đội Pháp đã trở nên vô nghĩa, do sự trở mặt của các nhân vật Hồi giáo trong chính phủ Đoàn kết của Chad lúc đó.

Cuối năm 1977, một hội nghị bí mật được khối Arab tổ chức ở thủ đô Khartoum ở Sudan, trong đó có việc hỗ trợ lật đổ chính phủ ở Chad. Sau thỏa thuận ở Khartoum, thủ lĩnh phiến quân FROLINAT Goukouni Oueddeï và Thủ tướng Chad Hissène Habré, cả 2 đều là người Hồi giáo, đã ngầm bắt tay nhau đẩy Tổng thống Thiên chúa giáo Félix Malloum ra rìa.

Cuối năm 1977 đầu năm 1978, quân của Thủ tướng Hissène Habré đã tấn công Tổng thống Félix Malloum, buộc Tổng thống phải ra nước ngoài lưu vong, kéo theo một cuộc di tản và bỏ chạy của người Thiên chúa giáo khỏi Chad. Một chính phủ mới của người Hồi giáo được thành lập. Hissène Habré tiếp tục làm thủ tướng do thủ lĩnh phiến quân FROLINAT Goukouni Oueddei, được Libya chống lưng đã đòi phải được làm Tổng thống.

Đến năm 1979, nội chiến Chad coi như đã kết thúc với thắng lợi của quân nổi dậy, với một chính phủ Hồi giáo được thành lập. Tuy nhiên, mọi chuyện sau đó lại không êm đềm như thế. Mâu thuẫn nội bộ giữa các thế lực Hồi giáo và đặc biệt là cuộc xâm lược của Libya vào Dải Aouzou đã đẩy Chad vào cuộc chiến tranh tiếp theo đẫm máu hơn mà người ta gọi là ”Chiến tranh Chad – Libya”. 

5/Xung đột tiếp diễn và sự lên ngôi của Hissène Habré

Sau khi giành chiến thắng trong nội chiến Chad lần 1 vào năm 1979, một chính phủ của người Hồi giáo được thành lập ở Cộng hòa Chad. Chính phủ này do Goukouni Oueddei làm Tổng thống và Hissène Habré làm Thủ tướng.

Tuy nhiên, trong khi Hissène Habré là một lãnh đạo độc lập, trước đó đã tham gia chính phủ Đoàn kết dân tộc Chad năm 1975, được nhiều người ủng hộ, thì Goukouni Oueddei không được như vậy. Goukouni Oueddei trong con mắt người dân Chad chỉ là một con rối yếu kém của Libya, được Gaddafi dựng lên nhằm kiểm soát Chad. Thậm chí, nhiều tin đồn lan truyền trong người dân Chad lúc đó cho rằng Libya có ý định sáp nhập Chad vào một liên bang.

Người dân và quân đội Chad ủng hộ Hissène Habré hơn, nhưng Goukouni Oueddei lại được Libya chống lưng bằng vũ khí và tiền. Những mâu thuẫn trong nội bộ chính phủ Chad càng ngày càng khó giải quyết. Năm 1980, sau khi có tin đồn về một kế hoạch ám sát nhằm vào mình, thủ tướng Chad Hissène Habré đã chạy sang Sudan lánh nạn. Nhưng điều này không làm giảm sự ủng hộ cho ông. Khi thủ tướng chạy sang Sudan vẫn có nhiều binh sĩ và chính trị gia ủng hộ đi theo ông. Họ thành lập chính phủ đối lập ở Sudan và sẵn sàng trở lại Chad. Tại Sudan, Hissène Habré liên hệ với người Pháp và được ủng hộ, khi người Pháp nhận thấy Hissène Habré là một lãnh đạo có tinh thần dân tộc độc lập cao hơn so với những lãnh đạo tay sai của Libya đang cầm quyền ở N’Djamena.

Hissène Habré không phải đợi lâu. Tháng 6 năm 1982, quân đội ủng hộ ông từ biên giới Sudan đánh về Chad, chiếm thủ đô N’Djamena chỉ trong 1 tháng. Tổng thống tay sai của Libya, Goukouni Oueddei phải bơi qua sông Chari để chạy trốn sang Cameroon. Sau đó Goukouni Oueddei đến Tripoli, Libya tị nạn và nhờ Gaddafi đưa trở lại Chad.

Hissène Habré lên đỉnh cao quyền lực ở Chad, trở thành Tổng thống nước này. Với sự ủng hộ của quân đội, Hissène Habré thiết lập một chế độ độc tài, dĩ nhiên không tránh khỏi tàn bạo. Hissène Habré lập ra lực lượng cảnh sát mật, thanh trừng các nhân vật ủng hộ chính phủ cũ và những kẻ có xu hướng thân Libya. Dưới chế độ của mình, Hissène Habré đã giết khoảng 1.200 người Chad và tra tấn hơn 10.000 người. Có những báo cáo còn đẩy số người bị giết lên tận 40.000 người! Những cuộc thanh trừng đẫm máu đó đã khiến Hissène Habré nhận danh hiệu ”Pinochet của Châu Phi”.

Tuy nhiên, ở một mặt khác, Hissène Habré vẫn được đánh giá là lãnh đạo có tinh thần dân tộc. Một trong những điều khiến ông được ca ngợi là việc dẫn dắt ”quân đội ăn xin” theo đúng nghĩa đen của Chad, đánh bại đội quân xâm lược hùng mạnh của Libya năm 1987, giúp bảo toàn được toàn vẹn lãnh thổ của Cộng hòa Chad.

6/ Dải Aouzou và cuộc xâm lược của Libya.

Người ta phân chia lịch sử Chad hiện đại có 3 lần nội chiến. Lần 1 như đã nói ở trên từ 1965 đến 1979. Lần 3 từ 2005 đến 2010. Riêng lần 2 thì có sự tranh cãi. Có người gọi đây là Nội chiến Chad lần 2 từ 1979 đến 1987. Tuy nhiên, xét tổng quan những gì diễn ra trên thực địa, người ta đa phần đồng ý với tên gọi ”Chiến tranh Chad-Libya” hơn, vì trong cuộc chiến này vai trò chủ chốt nằm ở quân đội Libya đối đầu với quân đội Chad.

Cuộc chiến giữa Libya và Chad trên danh nghĩa xoay quanh ”Vấn đề Aouzou” do nước này tự đặt ra. Vậy dải Aouzou là gì và tại sao nó lại trở thành vấn đề.

Thực chất Dải Aouzou là một vùng đất được đặt ra trong một ranh giới giả tưởng mà Libya đặt ra, liên quan đến đường di cư của một bộ lạc lớn vùng Sahara, là bộ lạc Tuareg. Tuareg vốn là một dân tộc du mục lớn và lâu đời trong sa mạc Sahara, thường xuyên có những cuộc di cư qua lại trong sa mạc Sahara. Bộ lạc này có một số cộng đồng ở miền Nam Libya. Theo như lời Libya tuyên bố, tuyến đường di cư của người Tuareg về phía Nam kéo dài đến dải Aouzou, thuộc Cộng hòa Chad, nên nó là lãnh thổ lâu đời của Libya!

Nghe vô lý như vậy nhưng người ta cũng chẳng thể bác bỏ bằng pháp lý với yêu sách của Libya. Lý do là dưới thời thuộc địa, vùng biên giới trong sa mạc Sahara giữa Chad và Libya quá khó xâm nhập, nên các chính quyền thuộc địa Pháp và Ý không có cách nào phân định được biên giới 2 vùng đó. Vậy nên khi Libya đường đột ra yêu sách với Aouzou, người ta lục lại những hiệp định xưa thì thấy không có hiệp định nào được ký kết thực sự giữa Pháp và Ý, chỉ có những phân định qua loa trên kênh ngoại giao. Trên thực tế dưới thời thuộc địa, những bộ lạc Tuareg giữa Chad và Libya là chủ nhân của dải Aouzou.

7

Dải Aouzou hiện đại trải dọc toàn bộ biên giới Libya-Chad. Diện tích 114.000km2, chiều rộng thường xuyên 100km. Địa hình chủ yếu là sa mạc rất khô cằn, dân cư thưa thớt, tài nguyên có ít nhưng lại là khoáng sản rất quý: Uranium để sản xuất bom hạt nhân. Vì vậy Libya rất muốn kiểm soát vùng đất chiến lược này.

Vậy nên từ năm 1972, quân đội Libya, bên cạnh hỗ trợ quân nổi dậy ở miền Bắc Chad, đã đưa quân vào chiếm đóng dải Aouzou. Tuy nhiên lúc đó vì vấn đề chủ quyền với Aouzou chưa được giải quyết nên người ta chưa coi đó là cuộc xâm lược của Libya.

Cuộc xâm lược của Libya chỉ thực sự bắt đầu vào năm 1978, với sự kiện trận đánh tại thành phố Faya-Largeau chiến lược ở miền Bắc Chad vào tháng 2 năm 1978. Đây là một phần của chiến dịch tổng tấn công mùa hè năm 1977 như đã nói ở phần trước. Lúc đó quân đội chính phủ Chad gồm 20.000 quân chính quy, thì Faya-Largeau có 5.000 quân chính phủ Chad. Ngày 18/2/1978, 4.500 quân Libya, 2.000 quân nổi dậy Chad với xe tăng, máy bay và tên lửa phòng không đã tấn công quân đội Chad ở Faya-Largeau. Quân đội Chad ở đây thất thủ, và hầu hết lực lượng 5.000 quân ở đây bị bắt làm tù binh. Một thất bại đã làm biến mất 1/4 lực lượng quân đội Chad.

Vậy nên, cuộc ”xâm lược” của Libya ở đây là như vậy: Faya-Largeau nằm hoàn toàn bên ngoài dải Aouzou. Hành động tấn công Faya-Largeau của quân Libya rõ ràng vượt quá bất cứ yêu sách chủ quyền nào của Libya, và vì thế là một hành động xâm lược không thể bàn cãi. Tổng thống lúc đó của Chad là Félix Malloum, đã đưa hành động của Libya ra tố cáo trước Liên hợp quốc lẫn Tổ chức thống nhất châu Phi. Dưới áp lực của châu Phi lẫn từ Pháp – đối tác mua dầu và bán vũ khí lớn cho Libya – Gaddafi phải tạm dừng can dự vào chiến dịch tấn công, để lại cho quân nổi dậy Chad. Và như đã nói ở phần trước, dù quân đội Pháp đã cản bước quân nổi dậy FROLINAT, thì sự bắt tay giữa những người Hồi giáo trong chính phủ Chad cùng quân nổi dậy đã làm thủ đô N’Djamena thất thủ và rơi vào tay quân Hồi giáo, kết thúc Nội chiến Chad lần 1.

Cho đến lúc này, quân đội Libya không chỉ chiếm dải Aouzou, mà đã chiếm đóng cả một vùng rộng lớn ở miền Bắc Chad, ít nhất là tới Vĩ tuyến 16.

8

7/Hissène Habré và cuộc chiến chống Libya từ 1983-1986.

Như đã nói ở trên, thủ tướng Hissène Habré sau khi phải sang Sudan tị nạn, đã quay trở lại và đạt đỉnh cao quyền lực ở Chad. Tổng thống tay sai của Libya, Goukouni Oueddei chạy trốn đến Libya, nhưng năm 1983 nhờ quân đội Libya đang chiếm đóng miền Bắc Chad, Goukouni Oueddei được đưa trở lại đây sẵn sàng chống lại chính phủ của Hissène Habré.

Tổng thống Hissène Habré, vào lúc đó được coi là hình tượng của một anh hùng dân tộc Chad, cho thấy dù là người Hồi giáo, ông cũng sẽ không chịu làm tay sai cho Gaddafi như những kẻ khác. Sau khi giành lại quyền lực, Hissène Habré đã nhanh chóng tổ chức lại quân đội chính quy Chad, gọi là ”Lực lượng vũ trang Quốc gia” – FANT. Năm 1983, với sự hỗ trợ của lính dù từ Zaire (nay là CHDC Congo – đồng minh của Pháp), lần đầu tiên quân đội chính phủ Chad chủ động tấn công lên miền Bắc. Quân chính phủ Chad dù yếu về trang bị nhưng có tinh thần chiến đấu quả cảm, đã đẩy quân nổi dậy thân Libya sâu về phía Bắc. Đến tháng 7 năm 1983, quân nổi dậy thân Libya ở Chad cơ bản đã bị đè bẹp. Cuộc chiến giờ đây sẵn sàng cho màn đối đầu trực tiếp giữa Chad và Libya, giữa Hissène Habré và Muammar Gaddafi.

Tuy nhiên, mở đầu cuộc đụng độ này là một sai lầm chết người của Hissène Habré. Do quá coi thường người Libya sau những chiến thắng ban đầu, Hissène Habré thân chinh dẫn quân đội của mình tiến đến thành phố chiến lược Faya-Largeau, vốn rất gần với quân đội Libya. Tại đây, ngày 10/8/1983, quân Libya đã dội vào Faya-Largeau một trận mưa bom và tên lửa từ những vũ khí tối tân của Liên Xô, gồm cả máy bay ném bom Tu-22. Hơn 700 lính FANT của Hissène Habré chết trong 1 ngày. Sau đó, 11.000 quân Libya, một lực lượng khổng lồ mà Hissène Habré không ngờ tới, đã bao vây ông. Hissène Habré vội vã rút về thủ đô N’Djamena và nhanh chóng nhận ra rằng, so với quân đội Libya, đội quân của ông chỉ là một ”đội quân ăn mày” (lúc này đang là nghĩa bóng).

Biết rằng đối đầu trực tiếp với quân Libya sẽ là tự sát, Hissène Habré nhờ đến người Pháp. Lời cầu cứu của Hissène Habré đặt Pháp vào tình thế khó xử. Họ phải chọn giữa việc bảo vệ chính quyền Chad và không làm mất lòng Libya, vốn đang là đối tác làm ăn lớn. Vậy nên, Pháp đã chọn giải pháp: triển khai quân vừa đủ. Chiến dịch Manta được quân đội Pháp tiến hành, không vận 3.500 lính Pháp và một phi đội không quân đến bảo vệ. Người Pháp đã đạt được cả 2 mục đích. Với số quân triển khai, họ đảm bảo rằng chính quyền Chad sẽ không sụp đổ trước quân nổi dậy. Nhưng cũng với 3.500 quân đó, người Pháp cho Libya biết rằng họ sẽ không tấn công quân Libya. Bởi so sánh vũ khí lúc đó, quân đội Pháp chưa chắc đã hơn quân đội Libya.

Với sự hiện diện của cả quân đội Pháp và Libya trên lãnh thổ Chad, năm 1984 cục diện trên chiến trường Chad cơ bản đã được phân cực rõ ràng. Từ vĩ tuyến 15 trở lên phía Bắc, là vùng của quân đội Libya. Từ vĩ tuyến 16 trở vào phía Nam, là vùng của quân đội Chad-Pháp. Giữa 2 vĩ tuyến này là vùng phi quân sự. Kể từ năm 1984 đến 1986, không có cuộc đụng độ nào lớn giữa 2 bên.

Như vậy, đến năm 1986, chiến sự ở Chad đã định hình với các lực lượng và lãnh thổ kiểm soát rõ ràng. Tất cả những yếu tố này, chưa phải là dấu chấm hết cho cuộc chiến, mà là sự chuẩn bị cho cuộc quyết đấu cuối cùng mang tên: Chiến tranh Toyota 1987!

8/ Chiến tranh Toyota và trận Ouadi Doum – ”Điện Biên Phủ của sa mạc”.

Cơ bản thì ”chiến tranh Toyota” là giai đoạn cuối của cuộc chiến giữa Libya và Chad, diễn ra từ năm 1986 cho đến khi chiến tranh kết thúc. Sở dĩ tên đặc biệt như vậy là do hành động có phần tuyệt vọng của quân đội Chad vào những ngày sinh tử năm 1987.

Như đã nói trên, từ năm 1984 đến 1986, hai bên không có sự đối đầu lớn. Nhưng hành động của 2 phe trong thời gian này lại rất khác nhau.

Trong cả năm 1985, Gaddafi đã đổ tiền vào miền Bắc Chad, với hy vọng sẽ giữ vĩnh viễn vùng đất này. Để thực hiện nó, quân Libya xây dựng một căn cứ lớn tại Ouadi Doum. Họ xây ở đó một căn cứ không quân lớn giữa thung lũng khô cằn của sa mạc Sahara, được những ngọn núi và đồi cát bảo vệ. Ouadi Doum còn được bảo vệ bởi ít nhất 5.000 quân Libya, với xe tăng, pháo binh và những bãi mìn bảo vệ kín các mặt. Thoạt nhìn qua, thì nó có thể so sánh với căn cứ Điện Biên Phủ mà người Pháp xây ở Việt Nam. Và cũng như người Pháp, Libya tuyên bố Ouadi Doum là ”pháo đài bất khả xâm phạm”. Để mọi việc thêm long trọng, Gaddafi phái Bộ chỉ huy quân Libya ở Chad đến căn cứ Ouadi Doum, đứng đầu bởi một nhân vật mà ngày nay trở nên rất đình đám: Đại tá Khalifa Haftar, tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang Libya.

Đối nghịch với sự rầm rộ của Libya, là sự đìu hiu của Chad. Trong những năm 1984 đến 1986, chính phủ Hissène Habré vật lộn với các khó khăn kinh tế và những âm mưu chống đối, vậy nên họ không có có thời gian để củng cố quân đội. Thậm chí, họ phải giải ngũ bớt binh lính để giảm chi phí.

Với quân đội Pháp, 2 năm hiện diện ở Chad làm đội chi phí quốc phòng, nên đến năm 1987, họ đã tính đến việc rút lui. Đến đầu năm 1987, lực lượng Pháp đồn trú ở Chad giảm xuống dưới 1.000 người, nhưng lực lượng không quân vẫn còn tương đối nguyên vẹn.

Đầu năm 1987, các tin tức tình báo cho thấy một đợt triển khai quân lớn của quân đội Libya. Quân Libya bổ sung thêm 8000 quân, 30 xe tăng, 60 máy bay chiến đấu đến Aouzou. Tổng quân số Libya ở Aouzou lúc này lên đến 90.000 người, 300 xe tăng, 60 máy bay. Đặc biệt trong số trực thăng chiến đấu mà Libya triển khai lần này, trực thăng Mi-25 tối tân của Liên Xô lần đầu tiên ra thực địa. Với gần 100.000 quân Libya triển khai, người ta nhận định rằng ”nếu Libya không định san bằng N’Djamena trong năm 1987, thì cũng muốn chiếm Bắc Chad vĩnh viễn”.

Đối với chính phủ của Hissène Habré lúc đó, viễn cảnh quân Libya đánh thẳng vào thủ đô N’Djamena là có thể nhìn thấy. Tình thế lúc này không cho phép ông ngồi yên được nữa. Lệnh tổng động viên được đưa ra toàn quốc. Quân đội Chad khát quân đến mức phải nhận trẻ em từ 14 tuổi vào quân đội. Họ cũng cho quân đi khắp các đường phố N’Djamena, lùng bắt những người ăn xin vào quân đội (giờ thì họ đã có ”đội quân ăn mày” theo nghĩa đen). Với những nỗ lực bắt lính, năm 1987 quân đội Chad đã tập hợp được 28.000 quân, vẫn chỉ bằng 1/3 quân Libya.

Tuy nhiên, sự thua kém về thiết giáp và không quân là một sự chênh lệch đáng sợ. Không quân Chad không còn một phi cơ nào chiến đấu được. Họ có…13 xe tăng. So với 300 xe tăng của Libya thì rõ ràng họ không có cơ hội nhìn thấy đối thủ trước khi bị tiêu diệt. Trong tình cảnh ngàn cân treo sợi tóc đó, quân Chad đã dùng đến một biện pháp trước đó chưa có ai dùng, nhưng sau này có vô số người dùng.

Quân đội Pháp trước đó viện trợ cho Chad khoảng 400 xe bán tải Toyota để phục vụ cuộc sống người dân. Quân đội Chad thiếu xe trở quân, nên đã tận dụng số xe này để vận chuyển. Không ngờ vào trận chiến, họ đã tận dụng những chiếc xe bán tải này để đánh bại xe tăng hiện đại của Libya.

9

Phần về ưu thế của Toyota so với xe tăng trên sa mạc, xin không nói trong bài này. Nó có một bài chuyên biệt đã có trước đây về chiến tranh Toyota. Nên ở đây xin phép chỉ nói kết quả của cuộc chiến: quân Libya thảm bại, 8000 lính chết trận, 800 xe bọc thép và 72 máy bay bị phá hủy. Phía bên kia, Chad chỉ có 1000 lính chết, vài chục xe bán tải và mất 1 trực thăng Puma của Pháp

10

Thảm bại trên các chiến trường làm căn cứ chính tại Ouadi Doum của quân Libya bị bao vây, nhưng họ vẫn tự tin quân Chad không thể đi qua sa mạc để đến Ouadi Doum, do căn cứ được bảo vệ bởi pháo binh và bãi mìn.Nhưng họ lại quên mất 1 đường: từ trên không. Để chuẩn bị cho cuộc tấn công Ouadi Doum, quân Pháp-Chad định ném bom phủ đầu làm suy yếu quân Libya. Nhưng để đảm bảo an toàn cho các phi cơ, quân đội Pháp tự tay thực hiện chứ không để cho quân Chad tham gia không kích. Với kỹ thuật chiến đấu trội hơn, quân đội Pháp đã phá hủy những phần quan trọng nhất của căn cứ Ouadi Doum mà không bị phòng không Libya gây thiệt hại đáng kể.

Để trả đũa, quân Libya cho máy bay ném bom Tu-22 ném bom thủ đô N’Djamena của Chad. Và nó bị phòng không Chad bắn rơi.

11

Tháng 3 năm 1987, các máy bay của Pháp trở lính dù Chad đổ bộ xuống căn cứ Ouadi Doum chiến đấu với quân Libya. Tại đây họ phát hiện lính Libya trong căn cứ không còn nhiều như dự đoán. Nhiều binh sĩ Libya hoảng loạn chạy thoát thân ra các bãi mìn xung quanh và chết bởi mìn của chính họ. Cuộc chiến ở Ouadi Doum kết thúc ngày 22/3/1987, sau khi đơn vị cuối cùng của quân Libya đầu hàng người Chad, cũng là đơn vị bảo vệ Tham mưu trưởng Khalifa Haftar và bộ chỉ huy quân Libya. Trong hơn 2 tuần chiến đấu, quân Chad đã tiêu diệt 2.000 quân Libya, bắt giữ gần 3.000 người và bị mất 300 lính Chad.

Thắng lợi của quân đội Chad ở Ouadi Doum trở thành tin tức nóng được công bố rầm rộ trên truyền thông đặc biệt là khối Pháp ngữ. Họ giành những mỹ từ ca ngợi và thậm chí so sánh trận Ouadi Doum với trận Điện Biên Phủ ở Đông Dương năm xưa. Nhiều người không thể tin một đội quân khốn cùng, không có xe bọc thép như quân Chad lại có thể đánh bại đội quân với đầy đủ xe tăng, máy bay hiện đại như Libya. Nhưng sau này thì người ta đã hiểu. Đó chính là vì những ưu thế kỹ thuật lớn của xe bán tải Toyota so với xe tăng trên địa hình sa mạc chỉ có điều vào năm 1987, nó chưa được phát hiện ra.

Sau trận Ouadi Doum, quân Libya buộc phải rút hoàn toàn khỏi Chad, để lại sau lưng Tham mưu trưởng Khalifa Haftar đã bị bắt sống.

9/Chiến tranh tiếp diễn và hòa giải quốc tế.

Tuy nhiên, trận chiến Ouadi Doum vẫn chưa phải là trận cuối cùng của chiến tranh. Sau khi giành được Ouadi Doum, quân đội Chad tiếp tục truy kích quân Libya lên phía Bắc, lần này quân đội Pháp không tham gia. Tuy nhiên, điều bất ngờ là ngày 5/9/1987, quân đội Chad vượt qua biên giới Libya tấn công căn cứ không quân Maaten al-Sarra miền Nam Libya. Ở đây họ giết 1000 lính Libya, bắt giữ 300 người và phá hủy 32 máy bay gồm Mig-21, Mig-23, Su-22 và trực thăng Mi-24.

Cuộc tấn công của Chad qua đất Libya làm Libya đánh tiếng với người Pháp. Do yêu cầu của Libya, chính phủ Pháp phải ra tay ngăn cản quân Chad tấn công thêm vào Libya và đi tới một cuộc hòa giải tại tòa Quốc tế. Bị đe dọa cắt viện trợ, Tổng thống Hissène Habré phải chấp nhận.

Ngày 3/2/1994, Tòa án Công lý quốc tế dựa vào các văn kiện của Pháp và Ý từ năm 1935 đến 1965, cùng với tình hình thực tế, đã ra phán quyết: Dải Aouzou là lãnh thổ của Chad và quân đội Libya phải rút khỏi khu vực này. Quyết định của Tòa Công lý được mọi bên hoan nghênh, cả Libya cũng không phản đối. Như vậy là vấn đề Dải Aouzou được giải quyết năm 1994.

Tuy nhiên, cho đến lúc vấn đề Aouzou được giải quyết, thì Tổng thống Chad có công chống Libya, Hissène Habré đã không còn trong nhiệm sở nữa. Năm 1990, 3 năm sau chiến thắng trước Libya, Hissène Habré bị quân nổi dậy của Idriss Déby, đương kim Tổng thống Chad hiện nay, đánh bại và lật đổ. Người dân Chad ủng hộ Idriss Déby chống lại Hissène Habré vì chế độ hà khắc của Habre đã giết chết hàng nghìn người Chad và làm kinh tế khủng hoảng.

Idriss Déby lên nắm quyền, đảo ngược lại chính sách trước đó. Ông quay sang thân Libya, giảm bớt sự ảnh hưởng của Pháp. Libya là nước đầu tiên công nhận chính quyền của Idriss Déby, và cũng là nước đầu tiên thăm Chad sau năm 1990. Tuy nhiên, may mắn cho người dân Chad, là Idriss Déby vẫn cứng rắn trong vấn đề chủ quyền với Dải Aouzou do người tiền nhiệm giành được. Mối quan hệ tốt với Libya là nguyên nhân làm cho vào năm 1994, Libya đã công nhận chủ quyền của Chad ở Dải Aouzou.

Từ năm 1990 đến nay, Idriss Déby vẫn là Tổng thống Chad, nhưng không phải qua chế độ độc tài mà qua chiến thắng bầu cử. Chad, về danh nghĩa vẫn là quốc gia Hồi giáo, nhưng người Thiên chúa giáo vẫn có chỗ đứng đáng kể.

12

10/ Số phận tướng Khalifa Haftar và tù binh quân Libya ở Chad.

Đại tá Khalifa Haftar được thăng lên tướng trước khi trận Ouadi Doum bắt đầu. Ông và bộ chỉ huy của mình đã ở Ouadi Doum cho đến khi bị quân Chad đánh bại và bắt giữ ngày 22/3/1987. Toàn bộ chỉ huy quân Libya bị bắt làm tù binh và đưa ra trình diện trước báo giới.

13

Bằng một lý do mà đến nay vẫn không ai rõ, sau chiến tranh Gaddafi đã từ chối việc hồi hương 3.000 tù binh chiến tranh Libya ở Chad, trong đó có cả Tham mưu trưởng Khalifa Haftar. Ở quê nhà Gaddafi thay thế một Tham mưu trưởng mới, tuyên bố rằng tướng Haftar đã phản bội và đầu hành quân Chad, mặc dù thực tế là họ đã chiến đấu kiên cường. Các binh sĩ Libya bị kẹt ở Chad trong các trại tù của Chad trong 3 năm. Việc bị từ chối hồi hương làm họ vô cùng bất bình, cho rằng bị phản bội bởi Gaddafi. Để phản đối Gaddafi, nhiều tù binh Libya đã tuyên bố bỏ đạo Hồi. Cũng trong thời gian bị giam ở Chad, Khalifa Haftar cùng nhiều sĩ quan đã hình thành quan điểm chống đối Gaddafi.

Đến năm 1990, do tình hình kinh tế khó khăn và bất ổn chính trị, chính phủ Chad không nhận giam giữ các tù binh Libya lâu thêm nữa. Họ đã đàm phán để đưa số tù binh này sang nước thứ 3. Ban đầu họ được người Pháp sắp xếp để sang Zaire (nay là CHDC Congo), nơi Tổng thống Mobutu Sese Seko là đồng minh thân cận của Pháp. Nhưng sau khi sang Zaire, phần lớn số tù binh này đã quyết định trở về Libya. Số còn lại đi theo tướng Haftar, thành lập một tổ chức đối lập với Gaddafi. Họ sang Kenya năm 1990, với khoảng 300 sĩ quan. Ở Kenya, nơi Mỹ có một trụ sở lớn của tình báo CIA, Khalifa Haftar đã móc nối với người Mỹ và yêu cầu họ cho phép tị nạn.

Yêu cầu của Haftar được người Mỹ chấp thuận. Năm 1996, Haftar có bí mật trở về Libya nhưng ngay sau đó đã bay sang Mỹ. Khalifa Haftar trở thành công dân Hoa Kỳ, định cư cùng gia đình ở bang Virginia và gần như biến mất khỏi chính trị. Những tưởng đó đã là kết thúc cho sự nghiệp một vị tướng.

Nhưng mọi chuyện bất ngờ thay đổi năm 2011. Gaddafi bị lật đổ, Libya rơi vào nội chiến. Tướng Khalifa Haftar đã âm thầm quay trở lại Libya, cộng tác với người Nga lập ra ”Quân đội quốc gia Libya” (LNA). Tướng Haftar sau khi trở về được đông đảo người dân và binh lính Libya ủng hộ, lại được người Nga chống lưng, nên trở thành phe mạnh nhất ở Libya hiện nay, đối đầu với phe GNA do Thổ Nhĩ Kỳ bảo trợ.

Hiện nay tại Libya, Khalifa Haftar tự xưng Nguyên soái Quân đội quốc gia Libya (LNA).

14

11/ Chiến dịch đánh cắp trực thăng Liên Xô của tình báo Mỹ.

Trên thực tế, quân đội Mỹ đã tham gia cuộc chiến Libya-Chad. Nhưng họ không hề tham gia đánh trận, mà chỉ làm một nhiệm vụ: đánh cắp trực thăng Mi-25 tối tân của Liên Xô.

Vào những năm 1987, trực thăng Mi-25 (một phiên bản của Mi-24) là một vũ khí Liên Xô rất uy lực trên chiến trường Afghanistan hay Ethiopia, là món hàng được Mỹ và châu Âu thèm khát số một. Trong khi chưa thể có được một chiến lợi phẩm nào từ Liên Xô, một cơ hội vàng đến với Mỹ, khi Liên Xô viện trợ Mi-25 cho Libya. Tháng 3 năm 1987, có thông tin về một vài chiếc Mi-25 của Liên Xô đang ở căn cứ Ouadi Doum sắp thất thủ của Libya ở Chad, quân đội Mỹ đã gấp rút chuẩn bị một kế hoạch đánh cắp số máy bay này.

Chiến dịch được đặt tên “Mount Hope III” (Ngọn núi Hy vọng III).

Tháng 4/1987, sau khi căn cứ Ouadi Doum đã thất thủ, trung đoàn Không vận Đặc nhiệm số 160 (160th SOAR) của quân đội Mỹ mới tập luyện ở bang New Mexico. Thử thách với họ bây giờ không phải là quân Libya mà là việc chuyển một trực thăng chiến đấu bay xuyên qua sa mạc sao cho không bị rơi.

Ngày 21/5/1987, quân đội Mỹ tiến hành kế hoạch. Hoạt động đánh cắp trực thăng Mi-25 diễn ra một cách chớp nhoáng. Vấn đề duy nhất là một cơn bão cát lớn bất ngờ xuất hiện khi chiếc CH-47 mang chiến lợi phẩm đang quay lại căn cứ.

Phi công Chinook phải tăng tốc và bay trong điều kiện tầm nhìn gần bằng không. Trực thăng Mỹ hạ cánh xuống Ndjamena ngay trước khi bão cát đổ bộ. Tổ lái phải ngồi chờ hơn 20 phút để bão đi qua, trước khi tháo rời cả chiếc CH-47 và Mi-25, đưa chúng lên vận tải cơ C-5 và trở về Mỹ sau đó 36 giờ.

Mount Hope III kết thúc một cách chớp nhoáng, lực lượng Mỹ chỉ xuất hiện trên đất Chad trong vòng 67 tiếng. Trực thăng Mi-25 được Mỹ nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm tìm ra điểm mạnh và điểm yếu, cũng như cách đối phó trên chiến trường. Lầu Năm Góc cũng kết luận rằng quân đội Mỹ không cần phát triển mẫu trực thăng hỗn hợp như Mi24/25, đồng thời duy trì học thuyết sử dụng trực thăng vận tải và tấn công riêng biệt tới ngày nay.

1516


 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s