Văn minh Phương Tây: Thời Phục Hưng và Tân Thế Giới

muenster map

Sebastian Muenster, Map of the New World, 1540

Lê Quỳnh Ba chuyển ngữ .

Nguồn : 52 tập phim Văn Minh Phương Tây

Hiệp Hội Bảo tàng Nghệ thuật Đô Thị.

GS Eugen Weber, Giảng viên môn Lịch sử, U.C.L.A., Los Angeles

Việc khám phá ra châu Mỹ thách thức cả châu Âu.

Việc khám phá ra các xã hội mới đối đầu với người châu Âu, với một loạt các niềm tin và thể chế khác nhau của họ. Nó thuyết phục một số người tin rằng thế giới là “con hàu” của họ, và nó dẫn dắt một số người khác bắt đầu một cuộc cách mạng trong tư duy phê phán.

“Thời Phục Hưng và Thế Giới Mới” theo loạt phim Truyền thống phương Tây.

Và bây giờ  Giáo sư UCLA Eugen Weber tiếp tục cuộc hành trình qua lịch sử của nền Văn minh phương Tây.

Các khía cạnh quan trọng nhất của chủ nghĩa nhân văn châu Âu.

Lần cuối cùng chúng tôi kết thúc với một hợp lưu của hai phong trào vĩ đại, Thời Phục hưng và Thời đại của sự Khám phá trong thế kỷ mười lăm và mười sáu. Tuy nhiên, chúng ta cũng đã thấy có bao nhiêu là thứ có thể được khám phá từ thời Trung Cổ, cũng như nhiều động lực của chính phủ Châu Âu. Chủ yếu là tìm kiếm  gia vị, nô lệ, và chuyển đổi mọi người sang Kitô giáo. Nhưng chính các nhà thám hiểm thì sao? Họ có phản ánh một tâm thức thời Phục hưng mới mà chúng ta định nghĩa như là hiện đại, hay là tầm nhìn của họ chủ yếu là của một người thời Trung cổ? Họ là loại người như thế nào? Điều gì thúc đẩy họ?

Như là bằng chứng, Richard Chancellor tuyên bố rằng ông đã mô tả việc tìm kiếm của mình cho một vùng phía đông bắc vào năm 1553, ông ấy nói: “Ông ấy có thể khuyến khích người khác đi du lịch như thế.” Ngày nay đây là một loại tự nhận thức rất hiện đại và một cảm giác cũng hiện đại là một phần của sự đổi mới – không phải là một cuộc phiêu lưu một lần như chuyến đi của Marco Polo đến Trung Quốc trong thế kỷ thứ mười ba, mà là một quá trình liên tục, và cả hai đều rất gần gũi với khí chất trí tuệ của thời Phục hưng. Và có một đặc điểm thời Phục hưng khác mà những nhà thám hiểm sở hữu, và đó là sự khao khát được nổi tiếng. Niềm đam mê vinh quang cung cấp một lý do chính cho nghệ thuật thời Phục hưng, đặc biệt là mong muốn trở thành những người đương thời nổi bật như những nhân vật đáng nhớ từ thời cổ đại. Đây là John Francisco Gonza, một thuyền trưởng người Ý được mô tả như là Mars, Thần Chiến tranh, lại có cô vợ Isabella là một người xinh đẹp như Nữ thần Venus.

Một số nhà thám hiểm, như Columbus, cũng bị bốc lửa bởi lòng nhiệt thành truyền giáo; nhưng sự khao khát danh tiếng đạt được những hành động vĩ đại; là một lý do mạnh mẽ trong động cơ của nhà thám hiểm. Và điều đó trở nên đặc biệt đúng khi càng ngày càng có nhiều truyện phiêu lưu xuất hiện trên thị trường, nhờ việc in ấn lan truyền và bắt đầu cạnh tranh với những chuyện hiệp sĩ lãng mạn.

Cho nên ở đây bạn cần tìm kiếm danh vọng, tìm kiếm tài sản, cần phải tìm trong 1 bối cảnh chính xác và bằng chứng đầy đủ, nhưng trong lúc này dường như rất ít lý thuyết được hoàn thiện; và nếu chúng chưa hoàn thiện thì đó là công việc để họ thực hiện cho hoàn thiện. Mô hình thời Phục hưng là như vậy. Chúng ta đứng mặt đất vững chắc hơn khi chúng ta quay người, không phải thăm dò. Thăm dò là nhiên liệu của hành động trong thời kỳ Phục hưng, vì nó không có trong thời Trung cổ. Sự hồi sinh của thời cổ đại, việc khám phá lại các lý thuyết dường như đã ảnh hưởng đến hành động trong quá khứ, tạo ra các khái niệm và mô hình mới cho hành động, có thể làm thay đổi thế giới.

Cách thức mà trí thức châu Âu phát triển thói quen so sánh tư tưởng.

Các nhà nhân văn, hoặc ít nhất là học trò của họ, cố gắng thực sự để trở thành những người đàn ông toàn diện mà Cicero ca ngợi. Các kiến trúc sư và nghệ sĩ đã thực sự bị ảnh hưởng bởi các luận thuyết giả định về những gì đã tạo ra nghệ thuật vĩ đại trong thời cổ đại. Và những người lính bây giờ phải xem xét, sắp xếp các loại ý tưởng quân sự từ người xưa về cách tổ chức quân đội của họ, hoặc củng cố, hoặc bao vây một thành phố. Và nó có thể có ảnh hưởng tương tự về địa lý, cần các chuyến đi thực tế, buộc các học giả thời Phục hưng phải xem xét lại lý thuyết của họ về kích thước và hình dạng của thế giới, dưới ánh sáng của kinh nghiệm thực tế.

Không phải tất cả các lý thuyết cổ điển đều đúng. Ptolemy, là một tác giả người Hy Lạp vào TK thứ 2, người cho rằng không thể đi vòng quanh thế giới, vì Châu Phi đã dính liền với một lục địa lớn ở bán cầu nam nên ngăn cản con đường biển từ châu Âu vòng qua châu Phi đến Ấn Độ. Mặt khác, nhà địa lý Strabo, một người đương thời với Augustus,  nghĩ rằng  đại dương ở phía tây đã không khớp với bờ biển phía nam châu Á. Bạn phải cẩn thận khi bạn đi thuyền băng qua đại dương, bởi vì bạn có thể rơi trên mép biển. Tuy nhiên, Strabo tin rằng, “Thế giới không có người ở sẽ tạo thành một vòng tròn hoàn chỉnh với chính nó. Vì vậy, nếu độ lớn của Đại Tây Dương không vô tận, chúng ta có thể đi từ Iberia đến Ấn Độ dọc theo một đường song song”.

1

Hình: Bản đồ cho thấy thế giới chưa biết về sự tồn tại của châu Mỹ

Đến đầu những năm 1400, các lý thuyết của Strabo đã được kiểm chứng, vì các biểu đồ biển và nhật ký tàu trở nên tốt hơn. Cũng có sự tiếp xúc liên tục giữa các thủy thủ, các nhà lý thuyết và các nhà sản xuất bản đồ. Ví dụ điển hình nhất có thể tìm thấy ở Sagres, ở mũi phía tây nam Bồ Đào Nha, nơi vào giữa những năm 1430, Hoàng tử Bồ Đào Nha Henry Người Đi Biển, một nhân vật đáng chú ý đã thành lập một triều đình nhỏ thu hút các thủy thủ, nhà vẽ tranh, nhà thiên văn, các nhà đóng tàu và các nhà sản xuất thiết bị; và từ đó, với các tàu, bản đồ và công cụ được cải tiến, ông đã gửi các cuộc thám hiểm đi xa hơn và xa hơn xuống bờ biển châu Phi, thực tế đến Bờ Biển Ngà. Mục đích cuối cùng của Henry, là ông không muốn đơn độc vượt qua sức mạnh của Hồi giáo, khi thiết lập thương mại trực tiếp với nguồn vàng, nô lệ, ngà voi và gia vị ở châu Phi và châu Á. Vì vậy, anh trai của Henry đã đi đến Florence để mua bản đồ, và Columbus gợi ra một lá thư quan trọng từ Toscaselli, một nhà địa lý Florentine, đảm bảo với ông rằng ông có thể đến Trung Quốc bằng cách đi thuyền về phía tây. Khi các thủy thủ thực hiện những khám phá, những khám phá nhanh chóng được ghi lại trong bản đồ mà các nhà vẽ bản đồ đã vẽ ra và sửa đổi cập nhật để các thủy thủ khác sử dụng. Bản đồ này thuộc về Columbus.

2

Hình: Bốn chuyến thám hiểm của Columbus

Về bản chất, quá trình thăm dò này là minh chứng đầu tiên của phương pháp khoa học, tiến hành từ giả thuyết đến thử nghiệm và sau đó đến một giả thuyết mới. Và nó đã được chứng minh cho tất cả những người quan tâm để xem, theo cách lớn nhất và ấn tượng nhất. Giả thuyết của Columbus cho rằng có vùng nước rộng giữa châu Âu và châu Á ở phía tây của châu Âu, bị bác bỏ, không phải bằng cách tính toán trừu tượng, mà cụ thể là tiết lộ một lãnh thổ mới to lớn đầy những người kỳ lạ và cung cấp đời sống cho hàng ngàn binh sĩ và những người định cư. Và đó là một quá trình liên tục với những phát hiện và ý tưởng của một người hoàn chỉnh bản đồ cho đến khi các chuyến đi thử nghiệm tiếp tục bác bỏ hoặc sửa đổi chúng.

Những gì bạn phải nhớ là phương pháp khoa học mà chúng ta coi là dấu hiệu của tư duy hiện đại, không thể được áp dụng một cách nghiêm ngặt trong một lĩnh vực khoa học thuần túy – trong thiên văn học, hay vật lý, hay hóa học, cho đến thế kỷ 17 khi đồng hồ lắc, và kính thiên văn và kính hiển vi đã được phát triển. Trước đó, nhà khoa học sẽ khó khăn trong vận dụng, thật khó để xác minh ý tưởng của mình, bởi vì các phương tiện làm bằng chứng khoa học còn thô sơ. Một lĩnh vực mà bạn thực sự có thể xác minh lý thuyết là lĩnh vực khám phá thông qua sự hợp tác giữa các nhà lý thuyết ở nhà và các nhà quan sát trong tàu của họ. Thậm chí có thể nói rằng phòng thí nghiệm khoa học đầu tiên chính là bản thân thế giới.

Vì vậy, Thời đại Khám phá và Thời Phục Hưng có mối quan hệ hợp tác. Nhưng đó là một mối quan hệ lúng túng và rối rắm bởi vì những nhà thám hiểm đầu tiên mang theo họ một loạt các giả định thời trung cổ, ngăn cản họ tạo ra các báo cáo khách quan, đúng đắn về những gì họ nhìn thấy. Những gì công chúng muốn, là có thể thấy rất nhiều, những con quái vật và chuyện kỳ lạ, những người khổng lồ và người lùn, những người đàn ông không đầu với khuôn mặt trong ngực của họ, những con người đầu chó, và những người đàn ông với một chân khổng lồ mà họ có thể sử dụng như một bóng râm, và tất cả các loại kỳ quái khác.

Phản ứng của châu Âu đối với cư dân của các khu vực mới được phát hiện trên thế giới.

Một tính năng khác ở vùng đất mới là người ta muốn có sự tồn tại của một thiên đường trần gian, một thời đại hoàng kim có thể  tìm thấy hạnh phúc, khỏa thân, tự do, không có chính phủ hoặc tài sản, không có bệnh tật hoặc u sầu. Một lý do chính khiến người châu Âu muốn tin vào sự tồn tại của thiên đường bởi vì quê hương họ quá tệ, bị chiến tranh tàn phá, bị bệnh dịch hạch, trở nên tàn bạo do đói nghèo, nạn đói và các vấn đề khác. Vì vậy, những nhà thám hiểm bị cám dỗ về những phát hiện của họ, và các nhà báo công khai và truyền bá các tường trình của họ về Indian với sự man rợ cao quý; cuộc sống trong Thế Giới Mới với biểu tượng đạo đức trong thời đại vàng. Nhưng những tưởng tượng này sẽ va chạm với điều gì đó khác, điều gì đó rất cấp bách và rất cụ thể, đó là vấn đề tôn giáo. Điều đáng kể là câu hỏi đầu tiên của các nhà trí thức châu Âu hỏi về người bản địa của Thế Giới Mới không phải là họ thích những gì, mà là họ có thể được cứu rỗi không. Bởi vì các xã hội được khám phá ở Thế Giới Mới không phù hợp với khuôn khổ của cuốn sách Sáng Thế Ký. Vì vậy, không rõ liệu Chúa Giê Su có chịu chết cho những sinh vật này hay không và liệu chúng có thực sự là con người hay không.

Câu hỏi này rất quan trọng vì việc đối xử với người Da Đỏ phụ thuộc vào câu trả lời. Quan điểm rằng người Da Đỏ là một con vật, do đó họ là một nô lệ tự nhiên; quan điểm này đã được áp đặt với một số vũ lực. Ví dụ, người Anh TK 16, giả định rằng người Da Đỏ là hoang dã, dốt nát và giống động vật. Về phần mình, người Da Đỏ khá hợp lý khi từ chối làm việc hàng giờ, mặc quần áo, hoặc theo chế độ ăn kiêng của người châu Âu. Vì vậy, những người bi quan chỉ ra rằng người Da Đỏ không có khả năng sống một cách điêu luyện và tự do, và do đó tự nhiên họ phải là nô lệ. Khái niệm này được trang bị rất tốt mặc dù sự phẫn nộ ngày càng tăng vì lao động giá rẻ khi làm việc trong các mỏ bạc giống như mỏ bạc ở Peru, hoặc trên cánh đồng mía dưới khí hậu đã phá hủy sức lực của người da trắng và chẳng bao lâu sẽ lấy mạng sống của người bản địa. Thậm chí tệ hại hơn là các bệnh người châu Âu lây truyền đã tàn phá người Da Đỏ vì họ không có sự miễn dịch đối với những bệnh mới này. Với sự tàn bạo của người châu Âu do nhu cầu kinh tế, do sự áp đặt chuyển đổi mạnh mẽ sang Kitô giáo, buôn bán nô lệ đã trở thành một hợp đồng mới và lâu dài trong cuộc sống, hay đúng hơn là cái chết. Trong khi đó, trong bức tranh này, một họa sĩ châu Âu mô tả người Da Đỏ thờ một trụ cột được nhà thám hiểm người Pháp De Laudonniere dựng lên.

3

Hình: Một trụ cột được nhà thám hiểm người Pháp De Laudonniere dựng lên.

Vì vậy, ở đây chúng ta tìm thấy những thành phần khác của thế giới hiện đại – một mặt là kho tàng mới về thần thoại và các ưu đãi , và mặt khác, vai trò của người châu Âu với tư cách là người khai thác và thực dân, hợp lý hóa hoạt động của mình bằng cách vẽ nên những huyền thoại để biện minh những việc làm của anh ta.

Tuy nhiên, các nhà quản lý tài chính đã làm việc trong chính trải nghiệm đó. Trên tất cả, xu hướng mới lạ để so sánh và tương phản, phát sinh từ nhiều kinh nghiệm và thông tin mới, đổ vào châu Âu trong thời kỳ Phục hưng, nơi những người thời trung cổ lý luận bằng cách liên kết, học về một thứ bằng cách kết nối nó với một cái gì đó tương tự, việc lý luận hiện đại phát triển tương phản cũng như liên kết. Điều khác là, “Tôi học được gì từ sự so sánh?”,và kiểu suy nghĩ này đã bước vào thói quen trí tuệ của chúng ta, không chỉ như khi các nhà nhân văn của thời Phục hưng xem lại nền văn minh thời tiền Kitô giáo cổ xưa và so sánh nó với chính chúng ta, mà cũng như khi các xã hội mới được khám phá trên thế giới đối đầu với người châu Âu với nhiều loại chính phủ, tôn giáo và thói quen xã hội khác với dân bản địa.

Nhưng trước khi các chủng tộc tinh vi của phương Đông hoặc các chủng tộc nguyên thủy của phương Tây có thể thể hiện sự tương phản kích thích tư duy, họ phải được xem không đơn thuần đẹp như tranh vẽ, mà là sản phẩm của một môi trường cụ thể. Bạn phải bỏ qua những chi tiết nổi bật, sự trần trụi, bức tranh chiến tranh, bạn phải tiếp tục tiếp cận nhân chủng học nhiều hơn. Bạn bắt đầu tìm thấy điều này khi biết một nhân viên của Vasco De Gama dành cả đêm với những người bản địa của Mũi Hảo Vọng để xem họ sống như thế nào, họ ăn gì, hoặc khi những nhà truyền giáo bắt đầu học ngôn ngữ và tín ngưỡng tôn giáo của những người mà họ đang cố gắng chuyển đổi, bởi vì họ chỉ có thể hy vọng thuyết phục những người bản địa khi họ thực sự bước vào đặc điểm dân tộc và thế giới của dân bản địa. Vào TK 16, tâm trí vĩ đại nhất của TK 16, theo tôi là Michel de Montaigne, bị cuốn hút bởi những kẻ ăn thịt người, nhưng cái gọi là quá man rợ thì dường như ít man rợ và rất gần gũi với hạnh phúc và đức hạnh hơn là công dân của ông ấy. Không chỉ rất ít man rợ, cũng hợp lý hơn; giết người, nhưng họ giết cho một mục đích, họ cần ăn. Montaigne nói: “Chúng ta giết không có mục đích tốt”. Vì vậy ở đây bốn trăm năm trước đây, chúng ta có thể nghe thấy tiếng thì thầm của Chủ nghĩa Tương đối. Nhưng nó đã rất xa, và nó sẽ là một quá trình rất chậm, mà đỉnh điểm là vào thế kỷ XVIII khi nghiên cứu so sánh các tôn giáo và xã hội kỳ lạ, và dẫn đến tái thẩm định, phê bình về tôn giáo, triết học và cơ cấu chính trị của châu Âu.

Tôi nghĩ, điều đó có nguồn gốc của nó, trong thời kỳ Phục hưng, sự sẵn sàng ngày càng tăng dựa trên ngày càng tăng sự cần thiết để xem, ước tính, đánh giá, thử nghiệm, để tìm hiểu thêm và thực sự sử dụng nó. Đầu tư nó, để nói chuyện để tìm hiểu thêm vẫn còn, không những để tìm kiếm kiến ​​thức, mà phải kiến ​​thức chính xác; không những để kiểm tra bản thân, 1 cách chủ quan, đó là một trong những niềm vui lớn lao của các nhà nhân văn thời Phục hưng, mà phải khách quan. Bởi vì khách quan là nhà giải phóng vĩ đại, người mở rộng chân trời tâm linh, người tiền thân của khoa học hiện đại. Nó được nuôi dưỡng bằng cách buộc trí tưởng tượng không những bên trong, mà cả bên ngoài, đưa nó ra để thách thức thông tin về những cách sống khác nhau. Chính các nhà nhân văn như Erasmus đã đặt nền móng cho cách tiếp cận so sánh và phê bình này để có thông tin và kinh nghiệm. Và khi Erasmus và các nhà nhân văn khác nói rằng một quyền lực cao hơn, rằng một tác giả La Mã là một nguồn thông minh tốt hơn là một bác sĩ của Giáo hội thời Trung cổ, họ ngụ ý quyền quyết định giữa các quyền lực khác nhau, và do đó có khả năng phán xét chính bạn.

Và tốt nhất trong số họ, như Leonardo da Vinci, quyết định đặt kinh nghiệm và thử nghiệm trên bất kỳ cuốn sách nào, trên bất kỳ quyền hạn cũ nào, và đây là một điều gì đó mới mẻ. Leonardo không chỉ là một họa sĩ tuyệt vời về sự hài hòa tinh tế, ông còn là một kiến trúc sư và kỹ sư vĩ đại. Tình yêu tuyệt vời của ông là quan sát khoa học, đặc biệt về giải phẫu. Ông bị cuốn hút bởi các hoạt động di chuyển tự nhiên. Bản phác thảo này là từ nghiên cứu về thủy văn của ông, các đặc tính của dòng nước. Và ông đã tiếp cận các hoạt động này bằng cách thực nghiệm triệt để; khi ông ấy phát hiện ra các lí thuyết địa chất của mình, ông ấy không tìm kiếm một văn bản của Aristotle, ông ấy quan sát quanh ông ấy. Ông lưu ý rằng những thứ được sinh ra trong nước muối được tìm thấy trên những ngọn núi cao xa biển hiện tại. Và ông kết luận những hiện tượng mà chúng ta chứng kiến đã giải thích quá khứ. Ông mổ xẻ thi thể, ông gợi ý khả năng về giải phẫu học so sánh, ông phác thảo trước về chiếc trực thăng, và khi ông qua đời tại Pháp năm 1519, danh hiệu của ông là “Họa sĩ, Kiến trúc sư và Thợ Cơ khí Thứ Nhất của nhà Vua”.

Chẳng bao lâu sau Leonardo qua đời, Ambrose Fere, một bác sĩ người Pháp, đã cung cấp công thức của cách tiếp cận khoa học mới khi ông viết rằng chúng ta phải kế thừa người cổ đại như họ là chân đế hoặc tháp cao, từ đó chúng ta có thể nhìn được xa hơn”. Pere nói: “Nhưng bất cứ khi nào thử nghiệm mâu thuẫn với người xưa, chúng ta phải làm theo những gì chúng ta thấy”. Không sử dụng Truyền thống nếu nó chỉ khuyến khích bạn tiếp tục phạm sai lầm của người khác vì bạn quá lười biếng hoặc quá nhút nhát để tự mình khám phá. Tôi muốn tự mình làm mọi thứ hơn là rơi vào lỗi cùng các hiền nhân, và ngay cả với tất cả nhân loại”. Pere nói: “Kiến thức là một điều tuyệt vời, nhưng chỉ tuyệt vời khi đã trãi qua kinh nghiệm”.

Thái độ mới này sẽ dẫn dắt con người tự mình kiểm tra mọi thứ – những hiện tượng tự nhiên, các thể chế chính trị, ngay cả Kinh Thánh. Cho đến thời kỳ Phục hưng, tất cả những điều này đã được chấp nhận đơn giản chỉ vì chúng ở đó; bây giờ họ có thể được xem xét về sự phù hợp, hiệu quả và cơ hội.

Rõ ràng, điều này không xảy ra cùng một lúc. Hầu hết mọi người tuân thủ như là họ đã luôn luôn thực hiện mà không hỏi nhiều. Nhưng thực tế  là vào những năm 1600, kiến thức và khoa học đã ngừng nghỉ trên một truyền thống bất động được truyền từ quá khứ. Chúng đã trở thành kiến thức, khoa học, điều tra về “cái gì” mà bạn có được bằng cách tìm kiếm và tìm thấy, và rút ra kết luận từ những gì bạn thấy. Và đây là một cuộc cách mạng hoặc ít nhất là sự khởi đầu của một cuộc cách mạng như chúng ta sẽ thấy trong các chương trình phía trước.


 

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

w

Connecting to %s