Nghiên Cứu Lịch Sử

Bộ trưởng Quốc phòng Nga Sergei Shoigu tham quan triển lãm ngành hàng không vũ trụ Iran ở Tehran, tháng 9 năm 2023 . Reuters

Tác giả: Hanna Notte 

Ngày 6 tháng 10 năm 2023

Đinh Tỵ biên dịch

Nga chủ soái trục bị cấm vận

Nhìn bề ngoài, cuộc chiến chống Ukraine, ra xem là một thảm họa cho Nga. Với hầu hết binh lực đang dồn lực chiến đấu với lực lượng Kyiv, Moscow đang vật lộn duy trì quân đồn trú ở hải ngoại. Nga cũng đã tái triển khai cùng với một số vũ khí và hệ thống quân sự nhắm vào Châu Âu mà nó đã đặt tại Châu Á và Trung Đông. Và các thương vụ vũ khí của Moscow, vốn trên đà sụt giảm, hiện giờ đang ở tình cảnh bấp bênh hơn. Các lệnh trừng phạt đã cản trở các khách hàng truyền thống của Nga duy trì hợp đồng mua sắm vũ khí, cộng thêm bộ mặt trình diễn tệ hại của quân đội Nga trên chiến trường đã khiến niềm háo hức trang bị vũ khí Nga lụi tàn đi.   

Những hạn chế và vấn đề tồn đọng là có thật. Nhưng nếu các quan chức phương Tây tin rằng, như ngoại trường Mỹ Antony Blinken đã tuyên bố hồi tháng 7, rằng cuộc chiến tại Ukraine đang “thu hẹp đáng kể sức mạnh, lợi ích và tầm ảnh hưởng của Nga”, họ nên nghĩ lại: Nga vẫn là một tay chơi đáng gờm trên vũ đài toàn cầu. Nga vẫn duy trì các hợp đồng quốc phòng với hầu hết các khách hàng chính danh của nó, chẳng hạn Ấn Độ và Việt Nam, vốn trông cậy Nga để bảo trì hệ thống của mình. Tuy Nga điều hầu hết binh sĩ và khí tài sang Ukraine, nhưng vẫn duy trì nguyên vẹn các căn cứ không quân và hải quân ở Syria, cho phép nước này tiếp cận trực tiếp vùng Địa Trung Hải, đồng thời có cơ hội quấy nhiễu lực lượng Mỹ tại Trung Đông. Công ty bán quân sự Wagner do Nga giật dây nắm quyền kiểm soát nhiều căn cứ ở Libya, đóng vai trò như là một căn cứ hậu cần khổng lồ cho các hoạt động quân sự của nó tại Sahel. Wagner đang tiếp tục sứ mạng bằng hình thức này hay hình thức khác, thậm chí sau khi ông chủ của nó,Yevgeny Prigozhin, bị thiệt mạng trong vụ rơi máy bay (khả năng cao do tổng thống Nga Vladimir Putin dàn dựng). Moscow cũng đang cân nhắc có nên sử dụng hoặc lập thêm các căn cứ mới tại Châu Phị hay không.       

Trên thực tế, về phần Nga, đã tìm ra cách hóa giải vòng kim cô: hợp tác quốc phòng mạnh hơn và sâu hơn với nhiều nước có chung kẻ thù với Mỹ và Châu Âu. Màn hợp tấu này – trải dài từ Venezuela đến Bắc Triều Tiên – chẳng có gì chung ngoài kẻ thù chung, và tất cả các nước này, chẳng ai có sức mạnh gì ghê gớm cả. Nhưng thông qua màn hợp tấu này, họ có thể giúp điện Kremlin duy trì cuộc chiến Ukraine. Họ cũng có thể giúp các thành viên khác thỏa mãn hơn nữa các tham vọng cá nhân trong khu vực, tăng thêm độ nóng các cuộc xung đột quân sự khắp thế giới. 

Chiếu theo mối hiểm nguy này, Hoa Kỳ có thể không còn xem nhẹ các nước đó như là kẻ thù vặt hoặc là các tay chơi tép riêu. Washington cũng không thể chỉ trông cậy mỗi lệnh cấm vận, bất kể nó rộng khắp ra sao, nhằm triệt tiêu ảnh hưởng các nước này. Thay vào đó, Mỹ sẽ phải tái đầu tư vào các đối tác và đồng minh nhằm cân bằng trục Nga. Tuy nhiên, một mình Washington sẽ không đủ khả năng chế ngự, khi khối nước này cố ý gieo rắc hoảng loạn khắp nơi. 

MÀN HỢP XƯỚNG

Khi Moscow phát động cuộc tấn công toàn diện chống Ukraine, các nước phương Tây đã chóng vánh cô lập Nga khỏi quỹ đạo kinh tế toàn cầu. Họ ban hành các lệnh trừng phạt rộng khắp nhằm cắt đứt Moscow tiếp cận công nghệ Mỹ và Châu Âu. Các nước Châu Âu, từ lâu phụ thuộc vào nguồn khí đốt và dầu hỏa Nga, đã đình chỉ các dự án mới với Moscow và bắt đầu theo đuổi các hợp đồng năng lượng với các nước khác. Washington ra lệnh đóng băng hàng tỷ đô la các tài sản thuộc ngân hàng trung ương Nga, khiến các doanh nghiệp Nga rất khó thực hiện các giao dịch quốc tế.  

Xét ở một số góc độ nào đó, các trừng phạt này đã phát huy tác dụng. Nền kinh tế Nga, vốn hoạt động ì ạch trước khi nổ ra cuộc xâm lược và một số nhà máy của nó đã ngừng hoạt động. Tuy nhiên, các trừng phạt đó đã không giáng cho Nga đòn chí tử như các quan chức Châu Âu từng kỳ vọng – hoặc gần như vậy. Các thủ đô phương Tây dường như nghĩ rằng, các đòn thù của họ sẽ biến nước Nga thành cái mà họ gọi là một quốc gia vô lại. Nhưng hiện giờ các nước ‘vô lại” đó nhung nhúc khắp nơi, và Nga hiện là một đối tác quý giá với tất cả bọn họ.

Chúng ta phải hãy xét lĩnh vực vũ khí của Nga. Các lệnh cấm phương Tây đã khiến Moscow bị tê liệt trong thị trường vũ khí chất lượng cao, nhưng chẳng hề hấn gì đối với các nhà xuất khẩu công nghiệp quốc phòng lớn nhất thế giới.Kể từ khi nổ ra chiến tranh, Moscow đã tăng tốc cung cấp các loại vũ khí chất lượng thấp – bao gồm trực thăng chiến đấu đời cũ – cho nhiều nước khác nhau. Miến Điện đã tiếp nhận các chiến đấu cơ vào tháng trước. Mali, Togo, và Uganda đều nhận được các trực thăng tác chiến của Nga. Các nước trên, cùng với tập đoàn quân sự mới ra lò tại Burkina Faso, đã bày tỏ khao khát hợp tác quốc phòng chặt chẽ hơn với Nga. Tại diễn đàn quân sự Nga tại Moscow năm 2023, các quan chức Nga đã quảng bá ầm ĩ các loại drone quân sự của nước họ cho các khách hàng Châu Phi, hy vọng đối tác sẽ bị kích thích nỗi thèm muốn hệ thống này với giá cả phải chăng (không như nhiều loại vũ khí Nga khác) đã chứng minh tính hiệu quả trong chiến trường Ukraine. Những quốc gia Châu Phi đó với ngân sách quốc phòng eo hẹp chẳng giúp gì nhiều cho ngân khố điện Kremlin. Nhưng họ sẽ giúp ích cho Moscow củng cố tầm ảnh hưởng thêm nữa ở lục địa đen.   

Các thỏa thuận Nga-Iran thậm chí sẽ khiến các nước Mỹ và Châu Âu đứng ngồi không yên. Hai nước này, trân quý nhau vì có chung kẻ đại thù là Washington, dần phát triển cái sẽ gọi là một quan hệ đối tác quốc phòng trọng yếu. Kể từ cuối hè năm ngoái, Nga trông cậy nhiều vào drone quân sự của Iran – trong một nỗ lực đầu tiên nhằm tê liệt cơ sở hạ tầng năng lượng Ukraine và gần đây hơn là các vụ tấn công các mục tiêu quân sự Ukraine. Iran đã cung cấp cho Nga nhiều loại tên lửa, nhưng các lệnh trừng phạt do LHQ áp đặt về các thương vụ mua bán như thế sẽ hết hạn vào ngày 18 tháng 10 và vì vậy số tên lửa sẽ được nhanh chóng chuyển giao. Iran, đồng thời, có một danh sách các loại vũ khí ao ước mở rộng của Nga, bao gồm các loại chiến đấu cơ và hệ thống phòng không. Nga, vốn dè dặt phản đối các quốc gia Ả Rập (vốn cũng là đối tác của Nga), có thể chưa tức khắc đáp ứng các đòi hỏi của Tehran và có lẽ duy trì một số hậu thuẫn ngầm. Nhưng có một sự nấn ná trong cam kết hợp tác quân sự Iran-Nga, bao gồm chuyến thăm của bộ trưởng quốc phòng Nga Sergei Shoigu đến tham dự cuộc triển lãm vũ khí tại Iran vào tháng 9. Nếu Moscow không chuyển cho Iran một số loại vũ khí, thì đây sẽ là điều hết sức lạ lùng.

Mối quan hệ giữa Nga với Bắc Triều Tiên có thể đi theo lộ trình nguy hiểm khôn lường. Moscow đã hoàn tất thương vụ mua sắm một số loại trọng pháo và tên lửa chế độ Kim Jong Un; đổi lại, Putin có lẽ sẽ đáp ứng các nguyên liệu cần thiết cho các chương trình vệ tinh và tàu ngầm mà Bình Nhưỡng yêu cầu. Kim và Putin, nói chung, đã có cuộc gặp mặt đối mặt gần đây tại miền đông nước Nga, tại đây họ tặng cho nhau súng ngắn và súng trường. Nga cũng đã tăng tốc hợp tác với Miến Điện – một nước lép vế hơn – trong phương diện vượt ngoài thương vụ bán máy bay. Các quan chức Nga đã hết sức bận rộn trong việc thu mua các linh kiện vũ khí của chế độ độc tài quân sự, và đổi lại, Moscow hậu thuẫn mặt trận ngoại giao và giúp đào tạo chống khủng bố. Ngành quốc phòng Nga có lẽ mang lại trò cười cho thiên hạ vì chết lượng vũ khí kém cõi trên chiến trường Ukraine, nhưng nó mang lại cho các chế độ côn đồ quân sự trên toàn thế giới một diện mạo mới. 

VŨ TRANG VÀ MỐI NGUY CHẾT NGƯỜI

Thoạt tiên, trục mới của Nga dường như chẳng khiến ai bận tâm. Đây là màn tập họp các quốc gia tuyệt vọng, yếu kém chẳng dọa gì được phương Tây. Bắc Triều Tiên sở hữu nhiều loại vũ khí hạt nhân, nhưng nghèo và cách xa Mỹ tới nửa vòng trái đất. Iran tấn công lác đác các đối tác Ả Rập của Wshington, nhưng nó, chí là một cường quốc khu vực. Các nước Châu Phi đang vật vã đối phó với tình hình rối ren trong nước.

Tuy nhiên tính hiệu quả của mối qua hệ hợp tác này sẽ không phải là không đáng ngại – trong đó gồm Kyiv. Mặc dù các loại vũ khí được cung cấp bởi bất kì đối tác nào sẽ không có khả năng ảnh hưởng dứt khoát lực đẩy Putin bình định Ukraine, nó sẽ tạo ra vết lõm trong tổng thể. Nếu Nga có thể chạm vào được trữ lượng kho đạn dược lớn của Bắc Triều Tiên, mua lại đủ số xe tăng và các vật liệu tên lửa của Miến Điện, đồng thời xây dựng được một nhà máy sản xuất drone với sự giúp đỡ từ Iran, Nga sẽ rủng rỉnh thời gian duy trì cuộc chiến tiêu hao sinh lực. Quả vậy, sự hợp tác giữa các nước trong trục này đã làm tăng quyết tâm nỗ lực chiến đấu của Nga. Theo một phân tích do Viện Washington thực hiện, hãng hàng không nhà nước Venezuela  – trước đó bị Mỹ cấm vận vì mối can hệ nước này trong mạng lưới vũ khí phi pháp với Iran – có lẽ đang vận chuyển vũ khí và thiết bị Iran sang Nga.

Nga không chỉ là nước duy nhất hưởng lợi từ trục này. Mối hợp tác sâu hơn có thể cũng tạo ra các hệ sinh thái quốc phòng mở rộng mang đặc tính không chỉ hỗ trợ nhau về vật chất mà còn qua việc hướng dẫn chung. Các quan chức Iran, chẳng hạn như, muốn học hỏi các đối tác Nga về trí tuệ mạng và trí tuệ nhân tạo, qua đó Moscow hy vọng sẽ nhận được các lời khuyên của Tehran về cách lách lệnh trừng phạt và điều chỉnh hàng hóa dân sự cho mục đích quốc phòng. Bình Nhưỡng có thể được Nga yểm trợ cho chương trương tàu ngầm, đổi lại Nga gom khá bộn vũ khí.         

Bất kỳ sự hỗ trợ của Nga cho các chương trình tên lửa đạn đạo và không gian dành cho Iran và Bắc Triều Tiên – chủ động hoặc thụ động – sẽ gia tăng đáng kể sức mạnh cho hai nước này. Kiểu trợ giúp này đến từ Nga có thể cho phép Iran phát triển các tên lửa đạn đạo có khả năng trang bị đầu đạn hạt nhân, Tehran dại gì từ chối. Nó có thể khiến Iran thêm táo tợn, từ đó đánh cược rằng các đối thủ khu vực sẽ không dám tấn công lãnh thổ hoặc các cơ sở hạt nhân của nó. Tương tự, sự yểm trợ từ Nga có thể khiến Kim bạo dạn hơn, làm gia tăng căng thẳng quân sự trên bán đảo Triều Tiên. Nếu Nga chấp thuận trên thực tế Iran là một quốc gia gần ngưỡng có vũ khí hạt nhân và Bắc Triều Tiên là một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, nó sẽ đặt các nước khác vào thế diệt vong.

Những nước trên cũng nhận được sự tiếp tay từ nguồn lực bên ngoài khác: Trung Quốc. Tuy Bắc Kinh có lẽ không trở thành một thành viên thực thụ trong trục Moscow, đồng thời mạnh mẽ xác quyết đứng ngoài cuộc chiến Ukraine, các quan chức Trung Quốc đã ra tay giúp mạng lưới các quốc gia mới nổi của Nga. Bắc Kinh cũng giúp riêng Moscow. Trung Quốc, chẳng hạn như, duy trì một quan hệ đối tác công nghiệp quốc phòng với Nga, nhập khẩu một lượng lớn vũ khí, giúp trao đổi vi mạch trên thị trường và thi thoảng tham gia diễn tập quân sự chung với lực lượng vũ trang Nga. Bắc Kinh có thể đưa ra đề nghị hỗ trợ thêm cho Nga và các thành viên khác trong trục trong những năm tới. Trung Quốc và Nga có thể thậm chí cho thông qua một phân công lao động (ngấm ngầm hoặc công khai), đối tác mạnh hỗ trợ nhu cầu đối tác yếu hơn.    

Nhưng thậm chí nếu Bắc Kinh cung cấp hỗ trợ tối thiểu, bất kỳ sự hợp tác giữa Nga và các nước trong trục sẽ dẫn đến mức độ cộng sinh cao. Ngoại giao Nga, chẳng hạn, có thể giúp Miến Điến rèn giữa các mối quan hệ quân sự với Bắc Triều Tiên, điều gì đó mà tập đoàn quân sự mong mỏi. Burkina Faso, Mali, và Niger vừa mới đặt bút ký một thỏa ước tương trợ quốc phòng ba bên, vì thế mối hợp tác quân sự của Nga với bất kỳ một nước nào trong số 3 nước sẽ có lợi cho các nước còn lại. Trục bị cấm vận này sẽ được hưởng lợi hơn nhiều.

HỢP TÁC CHẶT CHẼ

Về phần Hoa Kỳ, giải quyết trục này không đơn giản.Washington sẽ cần phên dậu tại Trung Đông và Bán đảo Triều Tiên, đồng thời không ngừng mở rộng các nguồn lực bảo vệ Ukraine và răn đe Trung Quốc tấn công Đài Loan. Bối cảnh này càng phức tạp hơn bởi mối bất ổn càng lớn từ Châu Phi, khi Wagner (mang bất kỳ hình hài nào hậu Prigozhin) thúc đẩy một nghị trình thân Nga tại các nước nó có ảnh hưởng. Nếu các nước Châu Phi coi Nga là một đối tác an ninh tín nhiệm thay thế các nước phương Tây, Moscow thừa dịp tung hoành khuấy đảo khắp lục địa đen – đặc biệt chiếu theo sự hiện diện của phương Tây tại lục địa này bị dân chúng địa phương khắp nơi bất bình. Đây là lý do quốc kỳ Nga đã trở thành một biểu tượng ủng hộ phổ biến cho các tập đoàn quân sự khắp vùng Sahel.   

Cần đánh giá trục Nga trong các thuật ngữ tổng thể,  thay vì một tập hợp các quan hệ đối tác rời rạc. Họ sẽ cần công nhận các liên kết nối giữa các vùng khác nhau, đồng thời hiểu rằng các quốc gia họ cấm vận và xa lánh sẽ cùng chung sức chung lòng, mặc dù bất tín nhiệm nhau. Các quan chức phương Tây có thể khởi động bằng việc công nhận rằng các trừng phạt mạnh tay hơn sẽ không thể nào làm chậm và ngừng mối quan hệ hợp tác giữa Nga và các đối tác của nó. Những nước này miễn nhiễm các tác động các lệnh trừng phạt của Mỹ và Châu Âu, và sẽ chóng thích ứng và linh hoạt trước các lệnh trừng phạt khác.  

Thay vì tung thêm nhiều đòn trừng phạt, phương án hay nhất Hoa Kỳ có thể vận dụng chống lại kẻ thù là tăng cường hơn nữa các mối quan hệ đối tác. Washington cần giúp các đồng minh tại Ấn Độ-Thái Bình Dương và Trung Đông, các nước dễ bị tổn thương nhất trước trục Nga. Khi Hàn Quốc có cảm thức an toàn hơn trước Bắc Triều Tiên, Seoul sẽ xông xáo hơn trước đề xuất cung cấp vũ khi cho Ukraine của các nước NATO. Hoa Kỳ hậu thuẩn mạnh hơn nữa trong việc tích hợp hệ thống phòng không và tên lửa cho các quốc gia đối thủ Iran trong vùng, có khả năng cao Washington sẽ ngăn chặn được phổ biến hạt nhân tại Trung Đông.      

Hoa Kỳ đã đặt các viên đá cho nền móng này rồi. Mỹ đã, chẳng hạn như, tạo điều kiện thuận lợi cho mối hợp tác quân sự Israel với các đối tác của Mỹ khác trong vùng. Nó cũng thành lập Nhóm Tham vấn Hạt nhân để thảo luận các vấn đề an ninh và chiến lược hạt nhân với giới chức Hàn Quốc. Nhưng để quản lý tình hình mất an ninh của các đồng minh, Washington sẽ cần duy trì sự chú ý, không chỉ làm mạnh tay một lần rồi thôi. Đồng thời, Hoa Kỳ cần khuyến khích tăng cường ngoại giao những nơi tiềm năng, giữa các đối tác Trung Đông của mình và Iran, giữa Hàn Quốc và Bắc Triều Tiên. Trong nổ lực của Washington nhằm đối trọng trục Nga, các đe dọa và sự bảo đảm đáng tin cậy phải được triển khai song hành. 

Đạt được thành công trong các cuộc thảo luận này không dễ, đặc biệt khi sự chú ý của Washington bị cuộc chiến Ukraine làm phân tâm. Nhưng thiết yếu phải hoàn tất chúng. Không có các nổ lực như thế, trục bị cấm vận sẽ lớn hơn và mạnh hơn, vấn đề này khiến phương Tây nhọc nhằn hơn trong việc hậu thuẫn Ukraine và bảo vệ các lợi ích của mình tại các vùng khác trên thế giới.

HANNA NOTTE là Giám đốc Chương trình không phổ biến vũ khí hạt nhân Á Âu tại Trung tâm James Martin về Nghiên cứu không phổ biến vũ khí hạt nhân đồng thời là một Cộng tác viên cao cấp không t hường trực chương trình Châu Âu, Nga và Âu Á tại Trung tâm nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế.

https://www.foreignaffairs.com/russian-federation/russias-axis-sanctioned