Nguyên Anh
Danh nhân Vũ Miên (1718-1782), hiệu Hy Nghi tiên sinh, quê thôn Thọ Diên (nay là Ngọc Quan), xã Lâm Thao, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh. Ông đỗ Hội nguyên Tiến sĩ năm 1748 năm 30 tuổi, làm quan hơn 34 năm dưới thời Lê-Trịnh, từng giữ các chức Tham tụng (Tể tướng), Tế tửu Quốc tử giám, Quốc sử quán Tổng tài. Công trạng nổi bật là chủ trì biên soạn Đại Việt sử ký tục biên, Đại Việt lịch triều đăng khoa lục, có nhiều công lao trong giáo dục nhân tài và ổn định triều chính.
Danh nhân Vũ Trinh (1759-1828), tự Duy Chu, hiệu Huệ Văn tiên sinh, có bút danh Lan Trì ngư giả, là cháu nội của Vũ Miên, cùng quê Ngọc Quan, xã Lâm Thao, tỉnh Bắc Ninh. Ông đỗ Đầu xứ Kinh Bắc lúc 13 tuổi, đỗ thủ khoa khoa thi Hương tiến năm 16 tuổi, từng làm Tham tri Chính sự (Phó Tể tướng) lúc ngoài 20 tuổi vào thời Lê Chiêu Thống, sau theo triều Nguyễn được giao chức Hình bộ hữu Tham tri. Ông nổi tiếng văn chương, soạn Hoàng triều luật lệ (Bộ luật Gia Long), viết nhiều tác phẩm chèo, thơ văn, và là người trung nghĩa, đức hạnh.
Việc tái dựng hình ảnh các danh nhân như Vũ Miên và Vũ Trinh trong thời kỳ Nho học có ý nghĩa rất quan trọng trên nhiều phương diện:
Hai ông là những đại diện tiêu biểu của nền Nho học. Tái dựng hình ảnh giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vai trò của tầng lớp trí thức xưa trong việc xây dựng quốc gia, từ giáo dục, chính trị đến đạo đức xã hội. Vũ Miên và Vũ Trinh đều là những tấm gương về học vấn uyên thâm, đạo đức mẫu mực. Việc khắc họa lại hình ảnh của họ góp phần lan tỏa tinh thần “tôn sư trọng đạo”, ý chí học tập và rèn luyện nhân cách cho thế hệ trẻ. Việc tái dựng (qua sách, phim, tượng đài, tư liệu số…) giúp cung cấp hình dung cụ thể hơn cho việc giảng dạy lịch sử, văn học, triết học. Điều này làm cho các nhân vật lịch sử trở nên sống động, dễ tiếp cận hơn thay vì chỉ tồn tại qua văn bản khô khan. Trong thời kỳ hội nhập, việc phục dựng hình ảnh các danh nhân Nho học giúp nhấn mạnh cội nguồn văn hóa, từ đó tạo sự cân bằng giữa tiếp thu giá trị mới và giữ gìn truyền thống. Những phẩm chất như trung quân, liêm chính, trách nhiệm với xã hội của các danh nhân là nền tảng để xây dựng hệ giá trị đạo đức hiện nay. Việc tái hiện họ không chỉ là nhìn về quá khứ mà còn là cách định hướng tương lai.
Sự tái dựng hình ảnh các danh nhân Vũ Miên và Vũ Trinh còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần nuôi dưỡng tri thức, đạo đức và bản sắc văn hóa Việt Nam.
I .Nhóm Đại Việt Phong Hoa tái dựng hình ảnh Tể tướng Vũ Miên
Nhóm tạo dựng hình với áo thanh cát và mũ Bức cân dựa trên nhiều cơ sở khoa học và tư liệu lịch sử:
- Căn cứ vào thân thế và địa vị xã hội
Vũ Miên là đại thần, nhà Nho nổi bật thời Lê trung hưng. Với vị trí đó, ông thuộc tầng lớp quan lại – trí thức cao cấp, nên trang phục phải tuân theo quy chế của triều đình và chuẩn mực của Nho học.
+Áo thanh cát: thường gắn với tầng lớp sĩ phu, quan lại trong những dịp thường nhật hoặc khi ở môi trường học thuật.
+Mũ Bức cân: là loại mũ phổ biến của nhà Nho, biểu trưng cho người học rộng, giữ lễ.
- Đối chiếu thư tịch cổ và quy chế y phục
Nhóm phục dựng dựa vào các tài liệu như:
+Các bộ sử và điển chế thời Lê – Trịnh (quy định về phẩm phục, lễ phục)
+Sách mô tả lễ nghi, y phục của giới Nho sĩ
+Bức phù điêu thờ còn lại trong nhà thờ dòng họ Vũ ở thôn Ngọc Quan quê hương ông
- So sánh với hình tượng Nho sĩ cùng thời
Do chỉ còn bức phù điêu bằng đá về Vũ Miên và nét khắc của nghệ nhân khắc đá từ xa xưa còn nhiều hạn chế về kỹ năng và công cụ nên họ khắc không theo đúng chuẩn mực thẩm mỹ, bởi vậy nhóm sử dụng phương pháp so sánh loại hình:
+Đối chiếu với chân dung, tượng thờ các danh nhân cùng thời
+Tham khảo hình ảnh Nho sĩ trong khu vực Đông Á (Trung Hoa, Triều Tiên) – nơi có ảnh hưởng mạnh đến văn hóa Nho giáo Việt Nam
- Căn cứ biểu tượng văn hóa
+Mũ Bức cân không chỉ là trang phục mà còn mang ý nghĩa biểu tượng: người theo đạo học, sống chuẩn mực, trọng lễ nghi.
+Áo thanh cát thể hiện sự thanh nhã, giản dị nhưng trang nghiêm – đúng với hình tượng một đại nho.
Nhóm áp dụng cách tiếp cận liên ngành: Lịch sử + mỹ thuật + khảo cổ + nghiên cứu cổ phục
Hình ảnh tái dựng Tể tướng, Quốc tử giám Tế tửu Vũ Miên
Hình ảnh Vũ Miên mặc áo thanh cát, đội mũ Bức cân là kết quả của quá trình tổng hợp nhiều nguồn tư liệu và phương pháp khoa học, nhằm tái hiện một hình mẫu chuẩn mực của nhà Nho đương thời, chứ không phải là hình dung chủ quan.
II . Đối với việc phục dựng hình ảnh danh nhân Vũ Trinh
Dựa trên các tư liệu từ chính các trang thông tin chính thống của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, việc tái dựng hình ảnh danh nhân Vũ Trinh dựa vào các yếu tố:
- Cơ sở lịch sử: thân thế và chức quan của Vũ Trinh
+Vũ Trinh là đại thần triều Lê – Trịnh và đầu triều Nguyễn
+Giữ chức Tham tri chính sự (tương đương Phó Tể tướng) khi còn rất trẻ
+Một người giữ chức quan cao cấp thuộc tầng lớp quan văn, nên khi tái dựng hình ảnh, việc mặc quan phục triều đình là phù hợp với địa vị lịch sử.
- Cơ sở tư liệu Phật giáo:
Trong các bài viết của những trang chính thống của Giáo hội Phật giáo Việt Nam: Hình ảnh đi kèm được ghi rõ là “hình ảnh tái dựng danh sĩ Vũ Trinh với chức Tham tri chính sự”
Bởi vì: do hạn chế của lịch sử, không còn hình vẽ chân dung của danh nhân Vũ Trinh, một nhân vật lịch sử rất quan trọng của cả thời Lê-Trịnh và thời Nguyễn.
- Phương pháp phục dựng: suy luận theo “mẫu hình điển chế”
Do không tồn tại chân dung của Vũ Trinh vào thời của ông, việc tái dựng dựa trên:
a Quy chế quan phục thời Lê – Nguyễn
Quan văn cao cấp thường mặc:
+Áo dài thêu hoa văn (có thể là mãng, rồng cách điệu tùy cấp)
+Mũ cánh chuồn hoặc mũ ô sa…
b Loại hình nhân vật “Nho sĩ – quan văn trẻ tuổi”
+Ông đỗ đạt rất sớm, làm quan Phó Tể tướng kiêm Lại bộ hữu Thị lang, Hình bộ hữu Thị lang khi chưa đến 30 tuổi
Vì vậy hình ảnh được tái hiện:
+Gương mặt trẻ
+Thần thái trí thức, điềm tĩnh
Đây là cách mỹ thuật hóa tiểu sử.
c Kết hợp yếu tố văn hóa – tôn giáo
Vũ Trinh còn là thiền gia, từng xuất gia và có đóng góp biên soạn tác phẩm Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh.
Vì vậy hình ảnh: Trang nghiêm, đạo mạo, mang tính Nho – Thích dung hợp
Bản chất của hình ảnh dựa trên 3 tầng:
+Dữ kiện lịch sử (chức quan, tuổi, sự nghiệp)
+Quy chế trang phục (điển chế triều đình)
+Phẩm chất cá nhân: thông minh, đức hạnh, uyên bác, triết gia
Hình ảnh tái dựng quan Tham tri Chính sự Vũ Trinh
Các trang thông tin chính thống của Giáo hội Phật giáo Việt Nam vẫn dùng hình này để giúp đại chúng dễ hình dung nhân vật, phục vụ truyền thông văn hóa – giáo dục, trực quan trong các văn bản sau này.
Nghiên Cứu Lịch Sử 